Blader door transcripties » Lokale Kronieken uit de Nederlanden 1500-1850

archieftoegang 1553_Utre_Mijn, pagina 6

Item in deesse jare is daer een vals profeet opghestaen in Duytslant onder sommiche vursten boven in den lande, daer hy onderholden wort, ende setten hem teghens onsse heyliche vader die Paeus ende der heylicher kercke, ende was een Aughustijn van sijnre oorden, ende streeck uutter cappen ende nam eenre huyssvrou, en(de) sijn name was Lutterus; ende dede veell valscke boecken printen, die gheseyt worden doer allen kerstenrijck, diewelcke naderhant dick ende menichwerff verboden worden in veele plaetssenende steden te printen, ende deesse Lutterus ghevoechden hem te studeren teghens allen doctoren. Ende daer is teghens opghestaen een groot expert doctoor van der Kermelyten-broeders, ende was ghenaemt Erassmus, ende heeft veel ghoeder boecken contrary Luters boecken gheprint; ende doer alle keyssers landen sijn mennicherley ghebooden op grote pene van alsulcke boecken te verbranden ende niet in sijn huys holdende, ghemaect by Lutterus ende noch veel meer ander doctoren, die van veel mennicherley van sommiche punten der heilicher kercken dwaelden, den eenichen van soe opyny ende den anderen van een ander opyny, alsoe datter mennicherley secten van ghelooff was, sonderlinghe in deesse landen niet als in ander landen, princypael oestwordt in Eemderlant (ende in) Enghelandt, daer sy alle die cloesteren vernielt hebben, dat die koninck van Enghelandt gedaen heeft ende die ghoederen tot synen taeffel gheslaghen. Ende die graeff van Eemden kercken ende cluyssen ghedestruweert, van die clocken ghescut gheghoten ende alle heyliche vernielt en(de) tot meer ander plaetsen. En(de) hielden van gheen sacramenten ende heylichen oly, van paeus noch van papen, en(de) songhen die mis int Duyts, en(de) dat een yghelick mens sijn vrye wille heeft, ende hem niemant en vermocht verbinden munnick noch paep noch baghijn; ende dat der oorsaeck mennich monnick ende baghijn ende papen sijn uut deesse landen van der keyserlicke majesteyt uut haer cloesteren sijn ghestreecken ende hebben hem ghegheven in der echtelicke staet. Ende oock seiden, dat alle vrouwen ghemeen waren ende behoorden te weessen, ende hebben hem oestwordt ende in Eemderlande ghegheven; endehier sijn veel ander slechte lieden vrouwen ende mans van ghelooff ghevallen, ende hebben hem onder melcanderen een ander doopsel int heymelick anghenoomen, ende hebben in deesse landen heymelick by nacht en(de) int velt predicaty ghedaen nae haer ghelooff, daer der veel om ghestrafft is gheweest, als ghy hiernae beeter hooren sult. Item die coninck van Enghelandt vernielden alle sijn cloosteren in synen landen, ende die ghreeff van Eemden in Eemderlant dergelijcken, ende beroefden ende berooffden synen kercken van alle sierheit ende costelickheit, van kelcken ende anders, ende die beelden uuter kercken vernielt, datwelcke Ghodt betert tot veele plaetsen gheschieden; ende van der clocken maecten sy ghescutte, als voorseyt, ende die Marye die moeder Ghoedts ende allen lieven heylichen en achten sy niet, ende seyden dat men se niet en behoorden aen te bidden om voor ons te bidden, en(de) dat het menschen waren gheweest als wy, dat sy gheen macht meer en hadden dan wy alhier opter eerden by Ghodt. Ende oock waren daer veel secten, die gheen ghelooff hadden, dat daer was een veghevier, dan nijt (dan) die sijn gheloeff op Ghodt te setten die solden salich sijn. En(de) dit gheschieden al in deesse landen voorseyt van den jare bysonderlinghe van 30 off, alle jare ergher dan ergher; ende daer worter tot veele plaetsen sware doot anghedaen tot allen landen ende steden. Int secreet hadden sy onder malcanderen eenen oversten; als den enen ghedoot was, soe verrees weder een ander. Ende binnen Amstelredam daer was altijt meerder ghebreck dan binnen Utrecht; daer liepper eens een wijl tijts naeckt, soeals sy gheboren waren, en(de) seyden, dat men alsoe behoorden te ghaen als Ghodt ons ghescapen ende ghemaeckt hadden ende als wy gheboren sijn;ende maecten daer een groote oploep binnen Amstelredam omtrent het jaer van 39 , ende versloeghen den scholt van der stadt, ende meenden den ghanssen raet ende dieghene, die ghoet kersten waren, doet te slaen; ende die overste van der stadt vloghen opt stadthuys ende scoten soe vreesselick tot den anderen in, alsoe dat sy die vlucht ghaven; en(de) daer worden sommiche ghevanghen, ende men haelden haer het hert levendich uutten lyve, ende men ghaffter alsoe te eeten. Daer was een weynich tijts daer te voren een borgher uut Uytrecht, een ghoutsmit , en(de) liet wijff en(de) kinder tot Utrecht sitten, en(de) was wonachtich tot Amstelredam, en(de) wordt aldaer biscop ghemaect onder sijn secte; ende van sommiche, die daer ghedoot waren, die vermelden hem, dat hy haren biscop was, diesse daertoe brochte ende riet, dat mensse andermaelle verdoopen solde; ende dieselffde bisscop worden een ijsseren gloeyden hoet op sijn hoofft gheset, ende alsoe ghedoet ende sijn hoofft op een staecke mit den ysseren hoet der poerten uutghesteecken. Ende sy ghinghen al singhende al springhende ter dootwert sonder biecht, ende liet hem duncken, dat sy mertelaer storven. En(de) sommiche mitten eersten eer sy wederdoopt waren, die wederomme tot kennisse camen van ons rechte ghelooff, die creeghen van der heere(n) gracy mit penetency te doen; ende wat verdoopt was ende qwamen nochtans tot rechte kennisseende viellen van haren gheloeff, die worden omthooft ende van den vreemden op het kerckhoff gebrocht.

Ende binnen Utrecht daer was oock een priester langhe tijt ghevanghen, ende en wolde tot ghenen bekeringhe comen, wat gheleerde mannen dat men daertoe sant; soe wordt hy ter plaetsen ghebrocht, daer hy sterven solde, opten Nue, in priestersghewaet, ende wort aldaer voor allen mensscken van kettermeysters ende doctoren ghestrafft ende gheleert om te vallen van synre dwalinghe; ende want hy by sijnre opynye bleeff, soe wordt hem dat misghewaet uutghedaen ende ghecleet ghelijxs een sotte, ende alsoe ghedoot. Ende daer qwamen veel Hollenders ende anders van mans ende vrouwen, die by nacht heymelick in sommiche huyssen ende savons buyten der poorten ghinghen in sommiche huyssen, ende snachs opt velt waren en(de) preecten aldaer malcanderen mans en(de) vrouwen, die daer veel off ghedoot worden, ende die vrouwen by nacht int raethuys in wijnpypen verdroncken worden; ende sommichen trocken dan weder in ander landen, daer sy niet vervolcht en worden, want sonderlinghe binnen Utrecht worden sy scerpelicken ghestrafft.

Item binnen Utrecht was een pastoor van sinte Gheert voorseyt pastoer, en(de) heeten Meester Dierrick van Apcau, die een lieftallich man was ende dicwil dwaelden in sijn predicaty; ende eens off twemael verboden wort sijn predicaty, ende doer die bueren van sinte Gheert ende den besten van der stadt soe vercreech hy weder te preecken. Ende alsoe Utrecht niet soe claer was van ketterye alst wel wesenmocht, maer al int heimelick, maer in een gheselscap soe merct men altijt wie dieghene waren, die daermede besmet waren; en(de) deesse Meyster Dirrick creech groot gheloop van sommiche van die oversten van der stadt, die daermede beruft waren, ende qwamen vant eene eynde van der stadt deesse preken te horen, ende droech daer grote moet op, dat hy alsulcken meyster was, ende wort daer te meer op verhart in sijn preecken; ende ick strafften hem wel sommels, daer ick in sijn gheselscap sat, want hy in veele dinghen dwaelden, ende seyde hem: ‘Heer pastoor! ghy hebt soe ghoede olders ghehadt ende u vuerolders ende mijn olders; wilt ghy immers wijsser wesen dan sy?’ En(de) hy seyde: ‘Sy en wisten niet bet, ende sy en dorsten die waerheit niet segghen’.

Op deesse selverde tijt is daer ghecomen een borgherssoen van Utrecht, ende qwam van Remunt ende wordt sint Jacop vyssycreet , die die gheck al heel uut die mou liet kijcken, ende preeckten hielinall ketterye, dat hy alt beloep creech van der secten ende oeck gheleerde mannen, om sijn preecken te hooren ende die te straffen. Ende die pastoor van sinte Gheert en dorste soe stoutelicken niet ghepreecken als heer Herman, vyssykreet van sinte Jacop, dede; maer doe heer Herman soe preeckten die creech heel tbeloep, ende die pastoor van sinte Gheert die wort doe wat stoutter; ende dit was op een jaer 41 . Ende cortelinck hiernae soe hebben hem die vijff ghoedtshuyssen verghadert mitter kettermeisters ende hebben heer Hermen voorseyt ontboden int capittelhuys twe off driemael, om sijn beraet te gheven; endehebben hem ghestrafft van sijnder dwalinghe in sijn preecken, diewelcken hy verwonnen was. Ende wordt ghecondemneert, off hy wolde in ghevanckenisse ghaen opt vier en(de) stellen hem selven te rechte, off dat hy kiessen solde sijn leven lanck in keyserlicke majesteyts (landen) niet te comen op sijn lijff . En(de) hy streeck te landewert uut.

Ende corts daernae wort Meester Dirrick van Apcaude oeck int capittelhuys ontboden, ende wolde hem verantwoorden, dat hy niet ghedoen en conde; ende daer was ghenoch om te doenne, alsoe hem veel lieden ghoetghunstich waren. Overmits rumoer van den borgheren soe wort die voorseyde pastoor vant sinte Gheert op Vredenborch ghevanckelick gheset wel een jaer lanck, ende wort te recht ghestelt; somma dat hy verwonnen wort int vier, ende die sentency wort gheweessen ten hove by twe van die gheleersten uut Lueven ende twe uut Brussell. Doer bede van ghoede lieden soe wort hy verbeden, dat men (hem) sijn kuer ghaff te sterven off te leven, dat hy betalen solde synen costen ende ghaen ghelijcxs een weerlick man sonder koorkleet op die stoel van sinte Gheert voor alle mensscken, als den ander predycant daeroff qwam, dat hijt wederroepen (solde) alle artyckelen; als hy dede, die hy op scrijft (hadde), ende badt die ghemeen buerren en(de) borgheren van der stadt, dat ment hem vergheven wolde, dat hy haer qwalicken ende valschelicken gheleert hadde. Ende voort wort hy ghecondemneert een halff jaer alle Vrydach te water en(de) te brode te vasten, ende in een halffjaer gheen misse te doen ende sijn leeffendaghen gheen biechte te hooren, ende sijn leeffdaeche int crijstdom van Utrecht niet te coomen, sijn leeffdaeche binnen Lueven te woonen, en(de) aen niemant brieven te schryven, dit altemael op sijn lijft.

IX. Geldersche oorlogen (1542-1543).

§ 1. Item hier hebbe ick gheset van dat oerloch, dat daer opstondt tusscken den keyserlicke majesteyt ende den konninck van Vranckrijck ende hertoch Wilhelm van Cleve mit den lande van Gheldre ende den hertoch van Holst , diewelcke te samen alyancy ghemaect hadden teghens der keyserlicke majesteyt.

Item alsoe der keyserlicke majesteyt uut Utrecht haestich was treckende, ende dat overmits grooten swaren last dat kerstenrijck bevochten wordt van den Turck in den jare van 40 en(de) 40 ende 42. Item omtrent Corssmisse ende Januaryus anno 42 soe is daer boven in den landen grote vergaderinghe gheweest van ruteren ende knechten, diewelcke op ende teghens den Turck ghetrocken sijn; ende soe is hier oeck omtrent dessen landt groten vergaderinghe gheweest, te weten in den landen Ghulick Ghelre ende Cleve en(de) omtrent Venloy ende Remundt , dat allen lantknechten uut allen landen van den keyserlicke majesteyt lieppen na den hoope, ende daer ghoede betalingheommeghinck ende anders niet wetende dan op den Turck te treckken. Ende hieroff waren den oversten Mertijn van Rossum ende Henrick van Bijller, heer van Well, ende mijn heer van Longhevaell, hoeffmeyster van den conninck van Vranckrijck, als overste, dewelck die de pasport ghaft; ende soe trocken sy veel hoplieden ende beveelslieden uut deessen landen voorseyt, niet wetende waer den aenslach solde gheschien dan alleen op den Turck. Soe ist ghebuert, dat den prince van Orangye Karel, statholder van Hollant , ghecomen is mit sijn princesse mit den heere van Bredenrode ende mit meer ander heren binnen Utrecht, om aldaer tryumf ende ghoede siere te maken, als hy dede, van gheender qwader tydinghe wetende; ende qwam tot Utrecht omtrent het eerste van Juny anno 42; ende het ghebuerden, dat den prince voorghenoemt solde sijn cock ende krauwel mit al dat tot een kuecken toebehoort mit ander baghasgye nae Amersfoort Vrydaechs voor sint Jacops, om tot Amersfoort ghoedtsier te maecken, van ghender qwader tydinghe wetende. Item nochtans wat beduchtende wesende in deesse landen voor den landen van Ghelre, alsoe sy hem ghegheven hadden onder hertoch Wilhelm van Cleeff al by hertoch Johans tyden, hertoch Wilhelms vader, doer overghifft hertoch Karel van Gheldre by sijn leven, diewelcke sijn lant nochtans mitten landen van Ghelder verseeghelt was te comen aen den keyserlicke majesteyt, soe sijn daer twee vendel knechten aenghecomen omtrent veertien daechen voor sint Jacop, ende sijn gheleyt tot Wijck ende Renen. Ende daer wordt mitter clocken vercundicht, dat ghenen knechten eniche vreemde heeren solde(n) dienen, ende dat sebinnen veertien daech off solden trecken opt verbueren lijff ende ghoet. Soe ist ghebuert, dat den prince noch binnen Utrecht wessende Zaetterdaechs voor sint Jacop seecker tydinghe cryghende, hoedat Rossum mit den ghanssen hoop het hooft hadde nae Brabant, 40.000 sterck soe te peert en(de) te voet; ende die prince die is van stonden aen nae Breda ghereyst om sijn stadt te bescermen, ende liet sijn kock wederomme van Amersfoort commen. Ende het eerste dat sy in Brabant qwamen, ende ghaven hem voor vyanden uut, dat was te Hoochstraten, ende qwamen aldaer mit een heerout ende eysten dat huys te Hoochstraten op in handen van den konninck van Vranckrijck; alsoe daer gheen knechten opt huys en waren, soe ghaven sy hem in handen, ende bleven daer tot twe nachten op. Soe hebben men hier in deesse landen alle ruteren ende knechten anghenoomen, die men heeft cunnen ghecryghen; ende daer wort weder een mandament metter clocken offgheluyt, dat men alle ruteren en(de) knechten, die eeniche ander heeren dienden, van keyserlicke majesteyts ondersaten , maer ghaef se vry vast zeecker gheleyde weder te keren in desse landen; maer qwalick konden sy van den hoop gheraecken, maer doer den Turck worden sy verleyt, dan sonderlinghe een hopman Henrick van Eemskerck duer hulp van Mertijn van Rossum als een vazal van den keyserlicke majesteyt, dat hy daeroff qwam. Nou als sy twe nachten op Hoochstraten gheleghen hadden ende daeromtrent, soe hebben sijt al op Hoochstraten ghelaten, dat wel nochtans all versiert was allom costell, soe hebben sy medeghenomen al datghescut mit den cruyde ende wijn ende haver tot vijffhondert mudde toe, als ick selffs verstaen hebbe van een diennaer, die op den huysse doen ter tijt was, doen sijt opghaven; ende sy sijn voort mitter macht nae Antwerpen ghetrocken op sint Jacopsdach anno 42 ende hebben groote schade ghedaen van branden ende brantscatten, ende hebbent rontomme Antwerpen offghebrant. Ende die prince hadde vast ghereest rutteren ende knechten verghadert, soe heeft hy hem ghegheven om binnen Antwerpen te trecken, opdat sy niet versaect solden wessen. Soe hebben sy Antwerpen oeck opgheëyst in den namen van den konninck van Vranckrijck. Ende die prince heeft hem mit sijn volck daerdoer gheslaghen, doer Mertijn van Rossums hoop, ende lietten groote schade van des princen volck van ruteren ende knechten, soe doet ende ghevanghen, dat de prinsse selffs in groote peryckel was. Soeals sy die Fransoysse offte Cleeffse gheen vat aen Antwerpen en hadden, soe sij(n) voertghetrocken nae Mechelen; ende noch waren allen scepen (ende) punten besorcht om niet over te komen ende die bruggen offghebroocken, soe hebben sy nochtans raet ghevonden, ende qwamen over het water mit der ghansser macht ende branden dat schoone dorp Walim ghansselicken off, ende trocken soe voort nae Mechhelen ende voert nae Lueven. Ende eysscende die stadt van Lueven op in des konninxs van Vranckrijxs handen; ende alsoe Lueven een groote stadt is sonder eniche knechten inne te hebben, soe hebben sy in des conninxs van Vranckrijxs handen gheghaen, sonder iemant te bescadichen van hem borgheren offte ondersaten, ende dat daer ghenen knechten in der stadt solden comen, dan alleen die ruteren; desbeloefden sy op te brenghen 74000 gholde cronen mit al haer ghescut ende cruyt; ende setten sy te borch die meyert van Lueven mit noch een van die princepael van Lueven. Als sy buyten waren deesse twe voorseyde in den legher, soe is die ghanssen hoep ruteren ende knechten aenghedruckt, die knechten hem ghegheven onder die poert; die borgheren van der stadt dit vernemende ende een anderen ghoeden raet begrypende, sy hebben haer poerten toeghesloten ende toegheholden, een ghoede moet grypende, ende hebben vreesselicken uuter stadt ghescoten nae haren vyanden, ende sijn alsoe wedergheceert nae haren legher. Ende op deesse selver tijt lach den conninck van Vranckrijck voor Eeves opter palen van keyserlicke majesteyts landen; ende die Fransoyssen hadden daer veel stormen voor ghedaen ende veel volx voor ghelaten mit een groot heer. Item als nu den prinsse vast groot volck verghaerden uut allen landen te voet ende te peert, ende Mertijn van Rossum heeft hem ghegheven mit sijn ghanssen hoop nae Vranckrijck, ende trocken doer het landt van Namen by den ander legher voor Eeves, datwelcke sy kortelinck daernae wonnen. Ende voort trocken sy voor Lutsenborch, dat sy oock naederhant wonnen, datwelcke die keyserlicke majesteyt naderhant weder wan, als ghy hiernae sult horen.

Als nu den prince grote macht byeenverghadert hadden van ruteren ende knechten, soe is hy mit der ghansser macht ghevallen int landt van Ghuyllick, overmits dat den raet van dit voorseyde opset gheschiet was in den vorst van Cleeff sijn landen ende mit toedoen sijn selffs raet. Soe en is daer niet een stede offte casteel, den prince heeft het vorwaerts inneghenomen, te weten Ghuyllick Hensberch Sitter Dierren Hambich ende meer ander stercke casteellen ende steekens, en(de) ghavent al voer de hant op; ende op deesse tijt wast al vast op die winter naeckende, in den herfst, soe heeft die prince all sijn volck oerloft ghegheven ende die stede beset ende die slooten uutghebrant, ende een yghelicke is wederomme thuyswaert ghetrocken. Item (als) die prinsse sijn volck oerloff ghegeven, soe heeft den vorst van Cleve groot volck verghadert van ruteren en(de) knechten, ende heeft wederomme inneghenomen Ghuylick Sitter en(de) Dierren, ende hebben groote scade wederomme ghedaen in Brabant van brantscatten, ende sijn op deesse selverde tijt ghecomen om Amersfoort mit een cleyn hoop volck, ende hebbent leggende tot Zoest ende in den Birck ende brochten veel dorpen in verdinghe ende oock sommiche dorpen in Hollandt. Ende alsoe hier knechten tot Renen ende tot Wijck laghen ende Amerssfoort ende weder knechten aennamen op (e)en ny, soe sijn onssen hoop wederomme ghetrocken op die Veellouwe, branden ende brantscatten twe nachten ende sijn wederomme binnen Utrecht ghecommen mit een roeff ende ghevanghens. Ende alst laet int jaer was, soe en wort daer van die wintter sonderlinghe niet bedreven in deessen hoeck des landts. Dan die Cleeffse waren altijt doende uut Remuntende Venlont in Brabant, ende die Guyllken int landt van Valkenborch, daer sy konde(n) ende mochten.

Maer omtrent Lichtmisse verghaderden groot volck aen beyden syden, soedat die Cleeffse een legher opsloeghen voor Henssberch, ende was langhe tijt scherpelicken beleghen, dat daer groote commer inne was, ende bestormden twemael offte driemael ende schootten dat vier daerinne; maer die van binnen weerden hem soe vromelicken, dat die vyanden daer niet op en hadden. Ende mijn heere van Corne , een zoen van Laleyn, was stadtholder van keyserlicke majesteyts weghen van den landen van Ghuyllick, ende was te vooren stadtholder van Utrecht, ende wordt noch naemaels stadtholder van den landen van Gheldre, als (men) naemaels horen sal; ende hadde te wijffe greeff Wilhelm van Rennenberch ende heeren tot Zuyllen sijn dochter. Ende alsoe dit belegge dus scerpelick voor Henssberch lach, soe is die prince mit die greeff van Buerren mit groot volck vol nae langhe tijt by haren legher gheleghen, om Henssberch te omtsetten ende te spyssen, want sijt niet langher well herden gheconden; ende doer den brant, die die vyanden haer ghedaen hadden, soe hadden sy veel coorens verloorn ende ander vytaelge; ende daer waren wel ses vendell knechten binnen, ende en is niet groot van begrip. Ende het ghebuerde op den Paesavont anno 43, dat die prince mit al sijn volck mit crachte doer den leegher hem sloechghen ende vytaelieerdent Henssberch voer een ghans halff jaer, daer aen beyden syden groot volck bleeff. Ende alsoe Mertijn van Rossum mit den heeren van Well die ghansse wintter in Vranckrijck weessende, soe is den eenen wederommeende den anderen nae in die vasten in den landen Ghelder ghecommen sonder eenich bevel te hebben; ende Mertijn van Rossem lach tot Aernem.