Blader door transcripties » Lokale Kronieken uit de Nederlanden 1500-1850

archieftoegang 1553_Utre_Mijn, pagina 4

Item hier wil ick nu setten, hoe den keisser Karolus die V, greeff van Hollant Brabant Seelant etc., cam aen het stichte van Utrecht.

Onder als alst die Gheldersce in Den Haghe gheweest hadden, soe die Hollenders teghens die Gheldersce opghestaen, soe is Juriaen Schenck, stadholder van Vrieslandt, vryheeren tot Toutenborch, veel rutteren ende knechten verghadert ende heeft veel steden ende slooten inneghenoomen in den lande van Ghelre ende Stichte, want hy tooch voor Hattem ende wan dat mit dat sterke casteel, ende daer leet Juryaen Schenck voor Hattem sijn broeder, die daer bleeff; ende van daen trocken sy voor Herderwijck.

Ende op ditselverde jaer van 28 soe heefft men die papeghey ghescooten tot Wijck omtrent sint Janssmisse te Midsoomer op der ommeghanck van Wijck nae older ghewoonten, alss men ghemeenlick jaerlicks doet. Soe is daer ghecoomen greeff Floris van Buren, om mit bisscop Henderick ende synen schutten die papeghaey te schieten; ende daer wordt sonderlinghe nae die stadt ende bisdom van Utrecht ghescooten, want daer wordt ghetracteert aenghaende dat bissdom. Ende den hertoch van Ghelre hadde oock inne die stadt van Renen, het huys Ter Horst, Ameronghen, Doern ende het huys Ter Eem; ende die bisscop siende, dat hy dus overvallen wordt van den hertoch van Gheldre, ende heeft aldaer soe ghetracteert mitten greeff van Buren, ende heeft overghegheven ende gheset het bisdom in handen van den keyserlijckemajesteyt Carolus den vijffste, greeff van Hollant Zelant etc., als erffsheeren te wesen van sticht van Utrecht, beholdelicken bisscop Henderick vijffdusent ghulden jaerlixs tot een pensy tot syne lyve uut dat bisdom.

Item onder als die Hollenders laghen voor Herderwijck, soe hebben sommiche borghers in der stadt van Utrecht ende die Weerdenaers mit melcanderen ghesprooken, hoe men best een middel mochte vinden den biscop weder te cryghen binnen Uutrecht ende die Gheldersce daeruut te verdryven, want het bestont sommiche borghers te verdrieten, want sy seer benaut waren van den biscop, wandt den biscop hadde op Den Vaerdt legghen een sterck blockhuys, mit Die Vaerdt wel begraven ende bebolwerckt ende wel versien van ghescut ende ruteren ende knechten, ende desghelijcks binnen Amersfoort ende het huys te Apcaude. Item als sy haren aenslach hadden ghemaect int jaer ons Heeren 1528 op onsser Liever Vrouwen avont Visitatyo, soe sijn daer een deel borghers verghadert in der nachte in een kelder opten hoeck van der Weertpoorte aan die westsyde van der gracht, ende hadden een alyanssy ghemaect mitten biscop ende synen ballinghen, als sy die clocke van Jacops hoerden ende een part binnen waren van des biscops volck, dat alsdan die achterste te bet aen sollen treden, als sy deden; ende het ghebuerden op denselffden avont Visitatyo, dat die ruteren ende knechten op Die Vaert ende binnen Amersfoort sijn hem op die been ghegheven in der nacht, ende sijn omtrent in den dagheraet mit allen der stat van Utrecht ballinghen ghecoomen buyten Lauwenrecht achter sint Antonis capelle. En(de) daer was een scamel vrou, uuytghemaect mit een kabis aen haren arm hebbende, ende als die Wertpoorte een weinich tijts op gheweest hadde ende dat die van binnen hem dochte, dat alle dinck te deghen was ende dat sy bynae die poorte alleen vonden, als sy dicwils deden, ende den dachwaeck wech was, soe hebben sy deese vrouwe voorseyt ghesonden aen biscops volck ende ballinghe, dat sy vrylicken aen solden comen, want die stadt waer hemlyden. Ende mitsdien soe camen al des biscops volck, ruteren ende knechten, mitterballinghen, daer Ghuert van Voerdt Henrixssoen die opperste off was van der ballinghen, stoutelicken aen. Ende doe Ghuert van Voert voorseyt binnen der poorten was in der stadt mit sijn achten, ende doen schoet den droost van der Weertpoorte de scotduere toe, ende Ghuert van Voordt mit die ander waren toe in groote last. Ende want die Gheldersce hadden poorten doen maken, die men van binnen sloot teghens den borghers, om die ander poorte te bewaren, dat men se niet lichtelick op mocht slaen, want deese poorte wordt van binnen tusschen die twe poorten opghedaen ende gheslooten, om den drost mit der poorten bet bewaert te sijn teghen den borghers, alst noch is op deeser tijt; ende deese poorte deede Ghuert van Voerdt ghoet, doe die schotduerre, offt heck ghenaemt, toe was ghevallen, want als Ghoyert van Voerdt stondt mit sijn adherenten tusschen twe poorten, soe sloet Ghoyert voordt deesse voorseyde poort toe, die voor aen die stadt stondt, datwelcken noch van ghenen noot en was, want allen diegheenen, die omtrent die Weertpoorte wonende, wisten van deesse opset wel. Ende als Ghoyert van Voerdt voorseyt dus in der stadt stondt, soe sijn die van binnen ende van buten aenghecoomen mit bylen ende hebben die schotduerre onstucken ghehouden. Ende oock het bisscops(volck) van butten, staende by der ameydetusschen die twee eerste poorten, ende hebben scerp ghescut ghehauden mit bussen ende booghen opter poorten, opdat die van die princepael poorte niet coomen en solden op die vuerste poorte, want sy solden soe vreesselicken in den hoope hebben ghescooten, want die eerste, die op die vuerste poorte wolde loopen, die creech een pijl in sijn rubben. Ende doen dat die drossaert van die poorte sach, dat sy die schotduerre onstucken hielden ende dat hy verwonden was, soe heeft hy hem die poorte opghegheven in des biscops handen, beholdelicke lijff ende ghoet, ende doen heeft die drost die schotduerre heel opghedaen, ende doen camen alle die ballinghe mit des biscops volck inne; ende doen sy dus doende waren in der poorten, soe hadden die Weerdenaers seven off acht schouwen, die laghen aen in die Weerdt, streckende in der stadt, ende liepen oock met grooten hoopen duer die schouwen in der stadt, ende hadden die touwen vant hecke onstucken ghehouden. Ende doen ghinck der clocken van sint Jacops overeinde, en(de) alle dat heere qwamen stoutelick aen en(de) riepen ‘Beyeren! Beyeren!’ niet wetende van binnen noch van buten van der overghiffte vant bissdom, dat tot Wijck was gheschiet, ende traden nae die Plaetse toe, ende alle ghoede lieden ende het biscopsvolck, (die) in der stadt wonachtich waren, bonden stroywissen aen haren arm ende aen die duerre. Ende die Ghelderscke knechten, verhoorende dat die stadt van het biscopsvolck inne was ghenoomen, ende die biscop op deer tijt noch binnen Wijck was, ende het meestendeel van den knechten ende die pertyen van den borgheren ende ridderscappen van den Ghelderscken laghen op haren bedden ende waren verbaest, als sy hoorden roepen ende den trommel allarm slaen, soe is die ghreeff van Muers hem te peert gheghevenbuten sante Katerynen poort, om hem te salveren; doerdat hy die wech niet bekent en was, soe wordt hy bekent van sommiche huyslieden ende wordt ghevanghen ghenoomen. Ende anders wat rutters ende knechten ende borghers dat mitten eersten na der poorten liep, die ontquamen, ende wat nae der Plaetse liep, die worden vast ghevanghen off verslaghen. Ende waren opter Plaetsen verghadert omtrent vijff off seshondert, soe knechten ende borghers, ende hadden langhe tijt schermutselinghe teghens het biscopsvolck, dat sy alleghanck weder terugghe worden verdreven, want die borgheren hielden duerren ende veinsteren toe, want sy en wisten niet wie die overhant solde houden; want hadden alle die Gheldersce byeen gheweest, het hadden te duchten gheweest, dat sy des biscops volck solde hebben weder terugghe gheslaghen; ende oeck als men vyant riep, soe en wisten sylieden niet, aen wat poorte dat die vyanden waren. Ende als sy dus schermutselende waren, soe bleven daer wel van binnen vier ofte vijff en veertich man verslaghen, soe Ghelderscke ende borghers; ende daer wordt verslaghen den princepael hoopman van den hertoch van Gheldere Wilhelm van Ghent, die den Hollenders dicwils veel leets ghedaen hadde; ende daer wordt ghevanghen Doctor Lang, een vans hertoghen oppersten raet; ende daer worden ghevanghen van die gheestelicken ritterscappen ende borgheren: item in den eersten Zolnusse, deeken van sinte Peeter, heer Meerten van Leewenberch, canoninck sint Jan ende nae canonick in den Dom, Cuynretorff, ghebooren van Deventer, canonick sint Johan, heer Gherrit Verroy, canonick sinte Maryen, heeren Johan van Uchtenbroeck ritter, Ghoyert die Cooninck, Johan van Wijck Wilhelmss, Eerst van Wijck Dirixssoen, twee gheneven, den olden Ghijsbert van der Ae, dietot Maerssen plach te wonen, Cornelis Vermeerten, Gherrit Feyt, ende meer ander, die ick alle niet ghecent en hebbe; ende daer was oock ghevanghen Frederick die Voocht van Rynevelt. Ende als deesse Ghelderschen hoop siende haren verlies, staende optter Plaetsen, ende dat sy niet stercker en worden, ende sy worden vast omtsinghelt van het biscopsvolck, ende sijn met opgherecht fendel ghetoghen nae den Tollensteechpoort ende sijn daerdoer ghepasseert. Ende want sy vervolcht worden van biscopsvolck tot aen der poorten, ende die drost van der poorten heeft der poorten die stadtwert inne toegheslooten, als die Gheldersche ghepasseert waren, ende schooten toe vreesselick van der poorten int bisscopsvolck, soedat sy weder teruggeweken, ende doe ghinck den drost mit alle sijn volck mit den portier ter poorten wert uuyt, ende slooten die poorten toe ende namen die slootelen mit hem, opdat men se niet sollen vervolghen, ende sy trocken mitten Ghelderschen hoop nae. Ende als die Gheldersche dus uut Utrecht mit haren partyen verdreven waren, soe sijn alle die huyssen van den Ghelderschen partyen het haer benoomen, ende al onstucken gheslaghen binnen den huyssen; ende daer wasser wel tussken veertich en(de) vijfftich ghevanghen, soe gheestelick ende weerlick. Ende heer Melis van Suylen van Nyvelt doen ter tijt Doemdeeken was, ende heer Melis most naderhant die Domdekeny resigneren ende overgheven, ende lach heimelick in een schamel vrous huys wel ses weken opt solder ende leet grooten hongher, want hadde die vrou anders te merckt gheghaen dan sy ghewoonlick was te doen, men solden qwade vermoeden ghehadt hebben optter vrouwen voorseyt. Ende Steven van Buytendijck hadden te wijffe heer Johan van Suylen van Nyvelts bastertdochter, dielach oock langhen tijt binnen Utrecht verborghen; ten letsten heeft hy hem in der nacht in een holckscip mit turffs ghegheven onder in die roeff ende ist alsoe omtcommen. Ende heer Melis van Nyvelt die is op een middachstondt mit jonckheer Joost heeren tot Montfoort uuytter stadt ghereeden tot Montfoort. Ende daer waren oock uuter stadt gheghaen van der Ghelderscke pertyen Johan van Wijck Dirixssoen, Eerst van Wijcks broeder, sceepenborgemeister anno 1527, Lubbert die Wael, Jan Aertss van Buessecom ende meer ander, die my onbekent sijn. Ende oock wordt daer ghevanghen Gherrit van Eck, hadde te wijffe Wilhelm van Wijcks dochter; hy wordt sijn ooghen ende verstandt uut sijn hoofft ghepynicht. Michael die backer, Henderick die clockeghietter, die mede van die princeepael waren, (sijn) oeck uuter stadt gheghaen. Ende als des biscops(volck) dus in Utrecht waren ende haren vyanden ghevanghen ende ghespooliëert waren, ende daer wasser een ghenaemt Affensteyn, des bisscops stadtholder, diet princepael hoofft was van des biscops weghen, doe Utrecht inghenoomen wordt; ende doen sy drie off vier daghen binnen Uutrecht gheweest hadden, doe worden vijff ghoede mannen mitten sweerden opten Nuee gherecht sonder vonnisse. Ende omtrent drie offte vier weeken daernae dat Uutrecht inneghenoomen wordt, nae mijn omthout, want doe men Uutrecht innam, doe was ick mit joncheren Wolfardt Ter Vere by den heren van Beveren, ende doen qwam biscop Henderick tot Uutrecht. Ende want die ghevanghens saten op sinte Katerynen poorten ende op het ghevanghen vleysshuys , ende daer worter tot acht ghevanghen ghehaelt om te rechten, soe vant vleysshuys ende van sinte Katerynen poorte; op deesse tijt was ick tot Uutrecht. Daerwelck een van die achte mede een off was,ende heten Peter Coppenssoen een stoeldreyer, ende als men die ghevanghen van der poorten haelden, soe begheerden deesse Peter voorseyt sijn ghevoech te doen, twelck hem gheghost wordt; soe is Peeter gheghaen op een prevaet, staende opter poorten, ende Peeter voorseyt is ghevallen duer die prevaet offte schijthuys, ende is soe voort duer die gracht gheghaen, ende qwam tot Vyanen ende bleeff daer wonachtich; ende die ander seven worden mitten zweerden sonder vonnisse gherecht. Somma soe wasser te samen twellff gherecht, daer deesse off waren: Ghijssbrecht van der A den olden, ende placht tot Maerssen te woonen, Johan van Wijck Wilhelmss, Cornelis Vermeerten, Ghoyert die Coninck, Gherrit Feyt ende meer ander borgheren tot twelffen toe, als voerseyt. Ende die heeren van Hoochstraten, dit verhorende, dat deese ghoede mannen gherecht worden, is van stonden aen tot Uutrecht ghecommen om alsulxs te beletten, want anders sollen der noch meer gherecht gheworden hebben. Soe heeft bisscop Henrick vier ghevanghens mit hem ghenomen ende is ghereyst tot Wijck, ende heeft die stadt van Uutrecht in den (handen) gheset van mijn heeren van Hoochstraten als statholder van Hollandt van keyssers weghen. Ende deesse voorseyde ghevanghen, te weten Solmus, deecken sinte Peeter, Coenretorff, canonick sint Jans, heer Gherrit Venroy, canonick sante Marien, heer Johan van Uchtenbroeck ritter, mit desse vier wolde den bisscop sijn wille mede doen; want Coenretorff ende Venroy voorseyt worden levendich in eenen sack ghesteken sonder vonnisse, ende worden by onsser Liever Vrouwen-capelle buten Wijck aen dathooft in der Lecken by nacht gheworpen ende alsoe verdroncken sonder vonnisse. Ende Coenretorff hebbe ick tot Vianen sien visscken, ende leit daer in der kercken begraven; ende Venroy wort tot Jaersvelt ghevist ende aldaer begraven. Ende Uchtenbroeck ende Solnusse worden doer schryven van sommiche heren ende vorsten verlost uutter vanckenisse.

Ende als bisscop Henrick Uutrecht verlaten hadden, soe is die here van Hoochstraten, een soen van Lalein statholder van Hollant, langhe tijt binnen Utrecht legghende mit tweduyssent knechten in den burgheren huyssen, om die stadt van Uutrecht te bewaren. Ende onder als tusschen middelentyden, als die Borghonssche laghen voor Herderwijck, soe sijn die van Herderwijck in handen van die Borghonsscke gheghaen, ende die Borghonsscken hoop is voortghetrocken voor het huys Ter Eem ende Renen etc., ende meer aenderen, dat die Gheldersce inghenoomen hadden; ende als sy saghen dat Utrecht hem offgheloopen was, soe hebben sy deesse slooten ende vlecken verlaten. Ende dit al inghenoomen sijnde, soe hebben die Borghonsscke haer leegher ghemaect voor die stat van Tiel, daer sy groot volck voor lietten, want daer laghen veel knechten binnen, dat sy hen vromelicken weerden, soedat die tijt verliep, ende dat daer anqwam eenen natten herffst. Ende daer wort een bestant ghemaect tusscken den vorst van Gheldre ende die Borghonsscke, ende den dach wort tot Ghorcum gheholden, ende allen ghevanghen aen beyden syden worden vryghelaten, ende oock den borgheren ende ondersaten van Utrecht alsoe als sijt vonden by den haren te blyven.

Item op die Ellffduyssent heyliche maechden haer dach anno 1528 soe heeft die heer van Hoochstraten, stadtholder van Hollant, byeen doen roepen endevergharen den borgheren ende ondersaten van die stadt van Utrecht van des keysserlicke magesteyts weghen; ende die heeren van Hoochstraten voorseyt heeft van den borgheren voorseyt begheert hulde ende eede te doen den keysserlicke majesteyt voorghenoemt als ghreeff van Hollandt ende hertoch van Brabant. Item doen den borgheren dit aldus voorgheleyt was, soe hebben sy tsamenderhandt op die Nue ghesworen den greeff van Hollandt ende hertoch van Brabant als erffheer des landts van Utrecht. Want als men by den biscoppen tyden het sticht van Utrecht plach te heeten, dat screeff doen voertaen het lant van Utrecht; ende in der stadt wapen stondt sint Merten te peert, ende van doen voertaen en most men sint Merten daerinne niet vuren, want in der bussen van der stadt booyen daer wort sinte Meerten uutghedaen ende ghescrapt.

VI. Stichting van het kasteel Vredenburg te Utrecht. (1529.)

§ 1. Hoedat die stadt van Utrecht inneghenoomen wordt, dat daertoe een schoen cloester offghebrooken wordt ende een slot offte borch in die stede gheset.

Item als nu die stadt van Utrecht inneghenoomen was van den Borghonsscke van keyserlicke majesteyt weghen, soe stondt daer een poert, als men te waghen nae Hollandt reyst, gheheeten sante Katerynen poerte, een poort als een borch, dat sijns ghelijck in deesse Nederlanden niet en was. Ende want weleer deessepoorte mitter steden inneghenomen was van den Hollenders ende een peys ghemaect was tusscken den Hollenders ende die stadt van Utrecht, beholdelicken aen hem te holden die poorte voorseyt, ende wordt omgraven ghelijcxs een borch ende was ghenaemt die Hollendtsce poorte ; ende op een tijt sijn die borgheren voorseyt van Utrecht byeenverghadert mit haer groff ghescutte, ende hebben hem ghegheven na der poorten voorseyt, ende dieselffsten, die optter poorten laghen, hebben die vlucht ghegheven ter stadtwert uut. Ende deesse poorte is ghansselick offghebroocken, naederhandt dat wy keyssers worden int jaer 1528, (om)dat hy te nae Vredenborch ghetimmert was, als ghy hier van Vredenborch bet sult hooren. Item daer stondt aen der stadt muerren een schoen ghasthuys ende aldernaest die poorte voorseyt, ende besyën aen dit ghasthuys stondt een uuttermaten schoen kerck ende een schoen toorn, ghelijck offt gheweest hadden sint Johans off sinte Peeter off sinte Gheertruyden toorn etc. dierghelijcken toorn, wel voorsien mit clocken; ende daeraen lach een schoen cloester, toebehorende deesse kerke ende ghasthuys, want dat was het Elendiche ghasthuys; ende dat cloester voorseyt most dit ghasthuys onderhouden van als, nijt uutghesondert, voor den rechten ermen; ende dit waren sint Johans heeren van den meyster van Rodes haren namen. Ende hier tot Utrecht was dit cloester ende ghasthuys voorseyt synen rechten namen sante Katerynen-cloester ende sancte Katerynen-heeren; endealsoe hadde dit cloester ende poerte voorseyt haer name van sancte Katerynen, alsoe sy byeen gheleghen waren. Ende by dit cloester aen die oestsyde lach een schoen groet breet velt, datwelcke mede heten sancte Katerynen-velt, ende daer plach men die peerdemerckt te holden en(de) bottermerct, want daer ruymte was te setten; ende die peerdemerckt is verleit achter sint Jacops, op het Sanct ghenaemt der plaetse, ende die bottermerckt is noch ghebleven tot deessen daghen anno 1537, doe ick schreeff dit voorseyde boeck; ende het meestendeel van dit voorseyde sinte Katerynen-velt staet ende der kercken mitten toernen ende ghasthuys voorschreven staen nu die toornen metter muren ende grafften van der borchte, ende oock mede sijn daer veel huyssen offghebrooken, om plaetse te maecken van der grafft voorschreven, maer het heel ghetimmert van het convent van sinte Katerynen voorseyt staet noch op deesse uure binnen int casteel.

Maer alsoe dat ghasthuys besyden aen der stadt muren stondt, ende doen aen der poorten ende aent ghasthuys aen den oestsyde stondt den toorn mitter kercken van het cloester voorseyt, daer nu ter tijt staen die mueren mitter toornen mitter grafften van der noertzyden van der borchten offte casteel voorseyt. Ende alsoe men veel rumpte hebben wilde om plaetse te maecken van der grafften ende ruymte rontomme het casteel voorseyt, soe heeft men veel ghoeder huyssen offghebrooken ende betaelt, nae die beveelslyden hoer selffs segghen van den keysserlicke magesteyts weghen; maer niet dat sy allen qwijtghinghen haer huyssen, maer verloren haer neringhe, die alsoe by der poerten woenden; ende omtrent die Viechsteghe ende omtrent die Vroetsteghe daer worden oock aen beyden syden huyssen offghebroocken. Ende daer staet noch op deesse uure een steech by sinteJans-brugge, uutghaende by der borchte aen die bottermerckt, diewelcke steech haer name noch vuert van sinte Katerynen-cloester ende van sinte Katerynenvelt, te weten sinte Katerynen-steech. Ende die bottermerckt ende perdemerckt wordt noch op deesse daghen daer gheholden, dat sinte Katerynen-velt plach te heten; ende overmits cleynheit der plaetsen soe wert die merckt voort nae sint Jacops naet Sant gheholden; ende duen by der poorten leyt oock noch een straet en(de) heet sinte Katerynen-straet, diewelcke al haer name voerden mitter poorten van sinte Katerynen-poort en(de) sinte Katerynen-clooster voorseyt.