Blader door transcripties » Lokale Kronieken uit de Nederlanden 1500-1850

archieftoegang 1553_Utre_Mijn, pagina 3

Item sanderen daechs smorghens mitten dach is opten huys gheladen ouden rade ende nyen rade sonder de raetsclocke te luyden, want overmits dat alle man niet weten en soude wat opten huysse soe vroech te doen was. Want het altijt een ghewoente was die clocke te luyden als den raet verghaderden; want altijt waren den ouden raet mede opten huysse; elcke ghilde hadden 2 oversten, als noch sijn, die plaghen ouwermans te heeten ende plaghen mede te rade te comen, ende nu moeten sy gheen ouwermans heeten maer deekens van haer ghilde, en(de) sijn niet ghesien als sy plaghen om te rade te ghaen, ende deesse ghilden twe alder-oversten plaechmen te heeten de heer oversten-ouwerman, ende dat wareneen van die vier oversten mit twe borghemeesters van Utrecht; want deesse droeghen in alle stacyen, te weten alst processy-gheneraell was, soe droghen coevels an haren hals mit silveren loveren cierlicken ghemaect ende beslaghen; ende die scholt van der stadt en was soe niet ghesien als wy doe(n), die borghemeisters waren die heeren, ende sonderlinghe scepenborghemeister in deer tijt. Ende als nu out rade ende nye rade verghadert waren op het raethuys ende hebben daerinne ghesleeten, alle deese voorseyde ballinghen weder binnen Utrecht te comen, ende op deser selver tijt mit een deel Benscoppers ende meer ander. Ende alsoe gheringhen den raet van den huysse cam, soe waren die meeste paert van den borgheren int harnas omtrent de Plaetse ende op die Plaetse; ende deesse slutinghe ende wysinghe van den ballinghe was doer ontsich ende vreese, want sy wisten wel, dat die borgheren op die been waren, ende dueren ende veinsterren ghinghen toe. Item den raet weder van den huysse cam, doen versaghen hem sommiche van den raden na der Minnebroeders, ende sy ghaven die ghemeenten die sluetels van der stadt, ende sy ghinghen ende lieten die ballinghe incomen. Ende op die Plaetse comende deesse ballinghen mit haren vrienden ende maghen ende mit veel Domheeren int harnas, ende vonden Ghoyert van Rodenborch opten Plaetse, ende sy sollen hem doet hebben gheslaghen, hadden den borgheren ghedaen; ende sy dructen hem te Minnebroeders int cloester ter tijt toe den hitten van den oploop ghecesseert was; ende doen wordt Ghoyert van Rodenborch in sijn huys versecert ende meer mit hem, die groote somme van penninghen op moste(n) brenghen van recenscap, die der ghemeente wolden hebben, ende dat der somme van die vijfftichdusent gholde ghuldens voorseyt.


Ende doe dit eerste oploop was, die gheestelickheit mitten ritterscap ende borgheren waren een handt, doe die ander twe verdreven waren, ende die Domheeren ghinghen int hernas mit den raet, die sy doen setten, op het raethuys staen, metter clocken gheluyt, ende deden offroepen, hoe dat sy die sijsse wolden verlichten, dat den ghemeen borgheren wel inneghinck. Maer dieselffste offroepers en hadden niet veel verstandts van den exsijssen, alsoe en mochtet niet staende blyven, ende niet langhe daernae soe stonden die ghemeenten op teghens den ritterscappen ende gheestelickheit, ende dat alle om deesse penninghen op te brenghen, want alleghanck cam die ghemeente op sinte Johans kerchoff om an te stellen, hoe sijt mit die gheestelickheit wolden maecken, ende wolden oock veel dinghen van den bisscop hebben beseeghelt ende horen excijssen verlicht te hebben.

Item soe ghebuerdent eens op een ghoen dach, dat die ghemeente op sint Jans kerckhoff verghadert wesende op een merghenstondt, alsoe bisscop Heinrick van Beyeren bisscop tot Utrecht, binnen Utrecht wesende om deesse discoort van den borgheren ter needer te legghen, Jacop van Aemstel van Mijnden mynen neeff als hoffmeester van bisscop Henrick voorseyt, die is gheghaen van onssen ghenedichen heeren weghen op sint Jans kerckhoff om deesse borgheren tevreden te stellen van haren opynyen, dat was dat sy haren exssijssen verlicht wolden hebben ende dat die gheestelickheit mede exsijsse solden gheven ghelijxs die borgheren, ende die ghodtshuyssen ende cloesters mede tot deesse somme voorseyt solden betalen, ende dat sijt op den borgher noch op den lantman niet ghedruckt wollen hebben, want sy liettenhem duncken, dat sy cooren botter en(de) keesse ten duersten sollen hebben moeten coopen. Als nu Jacop van Aemstel van Mijnden hemlydenniet bemorwen en coste ende sylyden die gheestelickheit wolden dootslaen, soe is Jacop van Mijnden gheghaen by den bisscop hem sulx segghende, dat sijnre ghenaden by den borgheren mosten comen ende stellen haer tevreeden haren begheerten, ‘off anders sy commen mitter ghansser macht en(de) slaen uwer ghenaden mit alle die gheestelickheit doot’. Item alsoe men processie hiel in den Dom omt kerckhoff ghaende, ende bisscop Henderick mede in de processy ghaende, ende Jacop van Mijnden sijn hoffmeester deesse tijtdinghe brenghende, ende heefft van stonden aen sijn coercleet uuytghetooghen, ende is alsoe by den borgheren gheghaen opt kerckhoff ende heefft hemlieden van als tevreeden ghestelt, oeck wat sy begheerden ende wel bezeeghelt haerre begheerten. Item soe hebben die ghoedtsshuysse van die vijff canonesyen gheconssenteert, om vreede te hebben, op te brenghen 25000 gholde ghuldens, ende cloesters binnen Utrecht ende buten Utrecht mosten gheven 15000 gholde ghuldens, ende die ander 10000 worden van den rijckdom ende oversten, die bevel ghehad den, op mosten brenghen, den eenen dusveel den ander soeveel etc. tot der somme van vijfftich dussent ghulden toe.

Item daernae cam weder een oploop, die gheestelickheit metten ridderscappen teghens den borgheren, soe waren op die been die gheestelickheit int hernas ende die ridderscap; ende dit vernemende een part van den borgheren ende Bijlhouwers sijn oock int hernas gheghaen, ende hebben hem daertoe ghegheven en(de) sijn byeen boven in die stadt verghadert. Ende soe sijn die ridderscap, daer Jacop van Aemstel van Mijnden thoofft off was, mit die gheestelickheitstoutelick aenghecoomen by die Reghuliers-brugge off daeromtrent, want die borghers alsoe sterck niet en waren van haren party, dat sy byeengheruckt waren; ende veel hielt daer mit den ritterscappen ende gheestelickheit, want sy mit veel kennisse maecten ende droncken die wijn, opdat sy op haren handen wachten solden, als van noode was. Ende die borgheren mosten die vlucht gheven: eens deels lieppen daer sinte Gheert in der kerken in den sacersty opt ghewullfft van der kerken, ende oock villen sy over die stadtmuren, elx versachen om een ghoet heencomen. Ende daer bleeff van die ritterscap Zweer van Zulen, een van die vroomste; ende van den borgheren worder ghevanghen Lauwerents Ghoyertsoen een houtcooper, die van die princepaele niet en was, want hy jammerlicke ghepynicht wordt en(de) hadde veel belaghers, want het een ghoet oprecht man was, ende sterff int jaer van 36 opten wech van den Heilichen lant. Ende daer was noch mede ghevanghen Wilhellm die Swert, ende was een tsnyer. Ende deesse ghevanghen worden gheset op het Bisscopshoff, daer sy langhe meninghen tijt saetten ghevanghen, ende daghelix grote pynen men hem aendeden. Ende op eenre tijt, als bisscop Henrick tot Utrecht was, soe worde die banclock gheluyt om deesse twe borgheren te sterven; ende dat sant lach opter Plaetssen, om hemlyden te omthooffden; ende die clocke worden anderdemaelle gheluyt, ende sy camen van des bisscops hoff tot op die Plaetsse voer Hasenberch nae older ghewoonten, om aldaer te verwijssen ende dat oordel te hooren; maer nu by den keyser en werdt daer gheen verwysinghe ghedaen. Dan haer belydinghe werdt van Hasenberch offgheleesen voor alle menscke. Ende als nu den raet van des biscops weghen camen opten huysse van Hasenberch ende borghemeesters mitten scepens, ende bisscops raet wolden hebben, dat die scepens solde wijssen deesse borghers van lijff ter doot.Ende die scepens en wisten ghenen saecke te verwijssen deesse ghoede mannen, ende daer niemant toe setten wolde(n) , dat des biscops raet qwalick nam ende waren seer toornich. Ende onder allen soe stondt die Plaetse vol borghers ende riepen met luyder stemmen: indien datter iemant storve, datter niemant levendich van Hasenborch soude comen. Ende die scepens wouden daer anders op ghehoort wesen, off sy den doot schuldich waren, ende die ghevanghen worden weder op het Biscopshoff gheleit ende die ridderscappen hielden een wijl tijts knechten twee off driehondert, ende dat niet langhe en duerde. Ende oock was daer een wijl tijts, niemant van buten en(de) van binnen gheen langhe messen mosten draghen; in der poorten dede men die vreemde haer messen offlegghen ende in haer hant neemen tot an haer herreberghen.

Item soe den bisscop op een tijt te sceep is gheghaen om nae Wijck te varen, en(de) dat overmits dat hy cranck was; ende die spraeck was langhe tijt binnen Utrecht dat hij was doot, want sonderlinghe niemant daerby cam, ende Jacop van Mijnden sijn sonderlinghe raet was, ende en was niet zeere bemint van sommiche binnen Utrecht ende wordt ghemeenlicke gheheeten Bisscop Jacop. Ende als nu den bisscop naeWijck reissden, soe namen sy die ghevanghen mede, en(de) setten op een waghen ghecluystert. Item alssoe die vrouwen dit saghen van boven in die stadt, want Lauwerents by sinte Gheerten-brugge wonachtich was, soe namen die wijffs Louwerens voorseyt van die waghen mit swaren cluysteren, ende brochten hem teghens die anderen danck op sinte Gheertruyden-kerckhoff, dat welcke Lauwerensleet ghenoch was, als ick hem wel hadt hooren segghen, want hy ghruwelden voer meerer pynen, want hy wist wel dat des bisscops volck hem machtich was weer te halen, als sy deden, want des bisscops peerden waren daeromtrent, ende als sy dit vernamen sijn sy wederomme ghereeden ende hebben Lauwerents weder vant kerckhoff ghehaelt ende tot Wijck ghebrocht, daer hy langhe tijt noch sat ghevanghen ende veel pynen aendeden, om van der lyve totter doot te brenghen; maer (na) langhe tijt soe worden sy uyter vanckenissen ghelaten ende op haren vryen voeten gheset.

Ende niet langhe hiernae een paert van sommiche borgheren viellen mit sommiche ridderscappen toe; ende veel ghoede borghers en becommerden hem nerghens mede, ende een paert van den borghers ende ritderscappen hielden mit den bisscop, soedat sy in drien offte vier partyen stonden, soedat daer in der stadt groote commoty ende discoort was, dat den raet op een jaer driemaelle wel voorset wordt. Item mijnre ghezellinne vader Joost van Scroyestein was op één jaer driemaell scepen ghecooren by drie lantsheren: die eerste maell by den hertoch van Ghelre, anderdemaelle by den biscop int incoomen tot Utrecht, het derde maelle by den keysser. Maer doe die ghemeente raesden: sy setten den enen borghemeister off den anderen aen, ende deerghelijcken van den heelen raet, die hemlyden niet en ghenuechden.Ende onder dit reghiment dus staende, soe verdroot dit den bisscop van Uutrecht, ende maecten reetscap mit synen ruteren om nae Utrecht te trecken, om alsulcken rebellichen volck tot vreede te brenghen. Een part van die van Utrecht hebben hem op die been ghegheven, en(de) hebben hem die poorte voor het hoofft gheslooten, en(de) hebben die vuerst van Ghellre sijn volck inneghehaelt, daer die graeff van Muers die oppersten off was; ende het gheschieden int jaer van 27.

Ende een halft jaer daernae sijn sy ghereist mitter macht uut Uutrecht mit heer Johan van Huchtenbroeck ridder, borghermeister in deer tijt tot Utrecht, ende meer licht gheselscap uut Uutrecht nae Den Haghe, butenomme Woerden. Ende dieselffde casteleyn van Woerden mit meer ander, die daer laghen om die stadt te bewaren, deden die van Leyden ende die van Den Haghe waerschouwen; maer sy en haddens gheloeff niet van haren coemste. Item oock meede soe laghen op der Ghoudsche sluysse een vaendel knechten op een blockhuys, datwelcken sy verlieten en(de) steldent op die loop. En(de) toghen butenom Leiden voert na Den Haghen; nae Den Haghen reissende soe hebben sy hem ghegheven aen twe hoopen, den eenen hoopen ghaff hem nae den wech, dat men van Delfft off nae Den Haghe comt, om die van Den Haghe te ghemoet te comen, die nae Delfft wolde loopen, ende den anderen hoop hielden den rechten wech nae Den Haghe. Ende voor aent Bossce, eer men in Den Haghe comt, daer stont een huyssmans-huys, dat staecken sy aen brande, tot een seyne om mit melcander ghelijck in Den Haghe te coemen. Als die anderen desse brant saghen, soe sijn sy ghelijckelickin Den Haghe ghevallen, ropende ‘Ghelre! Ghelre!’, ende camen in Den Haghe opten rechten middach omtrent te twelff uuren, den eersten dach van die vasten anno 1528, ende laghen daer twe nachten. Ende die ghoede lieden en wisten van ghenen qwade tydinghe, ende het ghelooff niet en hadden van die van der comste; alsoo bevonden sy die ghoede lyden over taeffel ghoede siere makende, die eerst aen den aensslach saten; maer wat hem ghaff tot loopen nae Scheverlinghen in den duynen nae den zeecant, die en hadden gheen noot van den vyanden.

Ende daer vercreghen die Gheldersce ghroot schat, ghelt ende ghoedt sonder ent, dat niet te estimeren en was, ende veel ghoeder ghevanghen. Ende namen ten huysse van Wassenaer in Den Haghe alle mijns vrouwen clederen ende silver, datselffste silver costelick was, want ick naederhant ten huysse voorseyt wel ghesien hebbe; ende wordt vervolcht duer hulp van vrienden, wordet wederghecocht tot behoeff die vrau van Wassenaer voorseyt voor 1400 gholde ghulden, ende was beter dan noch eens soe ghoet. Ende het betste ghoet, dat sy mede connen vueren, dat namen sy mede; van nerinckslieden, die de meeste schade hadden en(de) bedorven worden, dat waren sydelacencoopers, want daer waren wel wollenlacencopers, off wantsnyders ghenaemt, en verlooren niet halff haer laecken, want sy namen vant best ende lieten het ander lechghen. Ende die ghemeen burgher en hadden sonderlinghe gheen schay van den ambochtsman, want sy en condent soe niet wechcryghen, want hetselffst, dat sy medenamen, dat voerden sy in cleyn schuytjes wech, ende mosten somtijts over dijcken ende dammen op spietsen die schuytjens draghen. Die raetsheeren, advocaten, prockeruers ende ander heren, die hadden die meeste schaden,ende daer waren sommiche huyssen, die al haer ghoet om een clein penninck cochten. Ende ick heb wel gheweest, die sijn huys niet solde gheruimt hebben om 1200 ghulden, want hy hadden wel voer 600 ghulden aen wijn in sijn kelder, ende hy hem vrycocht om hondert gholde ghuldens, ende die een helfft rede ende die ander helfft soudt men te Delfft halen, ende hierenbinnen vertrocken die knechten nae Utrecht, ende men deden hem gheen meerder schae in sijn wijn dan daer in sijn huys verdroncken wordt van sijn eighen volck; ende dit ghebuerden meer ander huyssen. Ende heer Johan van Uchtenbroeck ritter was ghelosieert ten huysse heer Wilhem Oem ridder; ende heer Johan voorseyt van daen vertreckende sonder heer Wilhelm voorseyt e(e)n hoenseye offte leepelsteele beschadichende in sijn huysse offte ghoeden van heer Wilhelm Oom voorseyt. Ende hebben Den Haghe mit Keyssershoff ghebrandtscat voor 25000 gholde ghulden, daer sy 8000 rede off buerden, ende voor het ander namen sy ghijsselaers tot ter tijt toe van die betalinghe. Ende doen sijn sy te samen nae Utrecht ghereyst, ende int wederomcoomen soe sijn die van Leyden een groote part van burgheren. buten der poorten ghecomen; ende hebben hem een(s) laten sien en(de) bleven buten der poorten, daer men nae Utrecht reyst; ende die Ghelreesen hoop desse borghers van Leyden siende, soe sijn een part van den hoop ghetrocken deese borghers onder ooghen, ende die borghers van Leyden sijn weder in haer stadt gheweeken, ende die Gheldersce hebben daer brantghesticht voor Leyden tot aen die poorte toe, ende sijn voort ongheschent mit tryumf binnen Utrecht ghecoomen, ende ghinghen daer daghelix draghen(de) die advocaten ende prockeruers ende raetsheeren haren tabberden.


V. Herovering van Utrecht door den bisschop. - Overdracht der temporaliteit (1528).