Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
afstaan , maar er valt uit de inventaris niet op te maken , welke boeken dat waren .
Wanneer wij de lijst wat nader bezien , rijst allereerst de vraag , of uit het boeken-
bestand van iedere gemeente afzonderlijk een speciale geestesgesteldheid der leden
afgeleid kan worden .
De 24 boeken van Beth Jacob geven geen bijzonder beeld te zien . Zij bestaan
uit Hebreeuwse Bijbels , Talmoeds , boeken met godsdienstige voorschriften en
uitleggingen daarvan , en bijbelkommentaren . Allemaal volkomen normale He-
breeuwse boeken , die in een synagogale bibliotheek , bestemd als naslagwerken
voor de rabbijnen en leraren , behoren . Alleen nr . 15 , een Hebreeuwse grammatica
in het Latijn Thesaurus linguae hebraicae door Santes Pagninus zou op een speciale
belangstelling voor Hebreeuwse grammatica van een der rabbijnen kunnen
wijzen .
De bibliotheek van Neveh Salom is veel uitgebreider en interessanter . Hij ge-
tuigt niet alleen van de grotere welstand van de leden der gemeente , maar men
vindt er naast de normale godsdienstige en rituele handboeken ook vele belang-
rijke verzamelingen van Responsa ( antwoorden van Joodse geleerden op vragen
op juridisch en religieus gebied ). Daarbij zijn niet alleen Sefardische geleerden
vertegenwoordigd , maar ook de belangrijkste Asjkenazische geleerden uit die
tijd . Ook Hebreeuwse boeken op het gebied van de ethica , geschiedenis en taal-
kunde zrjn vertegenwoordigd . Waarschijnlijk is een deel van dit mooie boeken-
bestand te danken aan de eerste rabbijn van de gemeente Izak Uziël uit Fez , die
een zeer geleerd man was 1
. Merkwaardig is nr . 64 van de lijst , de bijbeluitgave
van Elias Hütter , Hamburg 1587 , waarin de stammen van de Hebreeuwse werk-
woorden met speciale holle letters zijn gedrukt . Deze uitgave was bestemd voor
studenten in het Hebreeuws van protestantse universiteiten en men zou hem niet
zo gauw in een synagogale bibliotheek verwachten .
De verzameling van Beth Israel daarentegen verschilt in karakter niet veel van
die van Beth Jacob .
De 167 boeken , die in de inventaris zijn opgetekend , waren eigendom van de
drie gemeenten en bestemd als naslagwerken voor rabbijnen en leraren . Voor het
onderwijs van de jeugd werd leermateriaal verzorgd door de verenigingen Talmud
Torah en Ets Haim ( boom des levens ), die zich speciaal met de organisatie en
financiering van het onderwijs bezighielden 2
. Om deze kern van boeken groeide
in de loop van de 17e en 18e eeuw de vermaarde bibliotheek Ets Haim 3
, de
1 Izak Uziel was rabbijn van Fez en later van Oran . Hij kwam omstreeks 1612 naar Amsterdam en werdrabbijn van de gemeente Neveh Salom , welke funktie hij tot zijn overlijden in 1620 vervulde . Hij
wasook
een beoefenaar van de Hebreeuwse dichtkunst . Een door hemzelf geschreven boek met He-
breeuwse gedichten berust nog steeds in de bibliotheek Ets Haim/Livraria Montezinos te Amster-
dam . Zie L . en R . Fuks , Catalogue of the Manuscripts of Ets Haim/Livraria Montezinos . Hebrew
, and Judaic Manuscripts in Amsterdam Public Collections , II . Leiden 1975 , nr . 252 .
2 H . C . Paraita en J . S . da Silva Rosa , Gedenkschrift o.c .
8 L . Fuks , De Portugees-Joodse bibliotheek Ets Haim . In : Bibliotheekleven , jaarg . 51 , nr . 4 , april 1966 ,
pp . 223-227 .
Bibliotheek Ets Haim Foto G . L . W . Oppenbeim
oudste nog bestaande Joodse bibliotheek in Europa , die nog thans in zijn fraaie
17e eeuwse behuizing bij de Portugese synagoge gevestigd is . De bibliotheek
groeide na 1640 zeer snel , dank zij legaten en giften en de bloeiende Hebreeuwse
boekdrukkerijen in Amsterdam . Toen de eerste Hebreeuwse bibliograaf Sabetai
Bas uit Praag in 1679 Amsterdam bezocht , was hij diep onder de indruk van het
Sefardische onderwijssysteem en de prachtige bibliotheek . Hij werkte lange tijd
in de bibliotheek , die , samen met de bibliotheek van rabbijn Mozes Rafael
d'Aguilar 1
, de grondslag vormt van zijn Hebreeuwse bibliografie Sifteyesenim ,
die in Amsterdam in 1680 verscheen . Bij de identificatie van de in 1640 aanwezige
boeken hebben wij veelvuldig van deze bibliografie gebruik gemaakt .
Blijft er nog een vraag te beantwoorden , voordat wij onze aandacht op de boe-
ken zelf richten . Hoe kwamen de gemeenten aan hun boeken ?
1 Mozes Rafael d'Aguilar ging in 1641 uit Amsterdam naar Nederlands Brazilië en werd daar rabbijn
van een van de sefardische gemeentes . In 1654 na de Portugese verovering van het gebied keerde hij
naar Amsterdam terug en werd eerst leraar en later rabbijn van de Sefardische gemeente te Amster-
dam . Hij overleed in 1678 . Zijn fraaie bibliotheek , die later in Amsterdam werd geveild , is nog zeer
uitgebreid gebruikt door Sabetai Bas .
188
189
Wanneer wij de lijst wat nader bezien , rijst allereerst de vraag , of uit het boeken-
bestand van iedere gemeente afzonderlijk een speciale geestesgesteldheid der leden
afgeleid kan worden .
De 24 boeken van Beth Jacob geven geen bijzonder beeld te zien . Zij bestaan
uit Hebreeuwse Bijbels , Talmoeds , boeken met godsdienstige voorschriften en
uitleggingen daarvan , en bijbelkommentaren . Allemaal volkomen normale He-
breeuwse boeken , die in een synagogale bibliotheek , bestemd als naslagwerken
voor de rabbijnen en leraren , behoren . Alleen nr . 15 , een Hebreeuwse grammatica
in het Latijn Thesaurus linguae hebraicae door Santes Pagninus zou op een speciale
belangstelling voor Hebreeuwse grammatica van een der rabbijnen kunnen
wijzen .
De bibliotheek van Neveh Salom is veel uitgebreider en interessanter . Hij ge-
tuigt niet alleen van de grotere welstand van de leden der gemeente , maar men
vindt er naast de normale godsdienstige en rituele handboeken ook vele belang-
rijke verzamelingen van Responsa ( antwoorden van Joodse geleerden op vragen
op juridisch en religieus gebied ). Daarbij zijn niet alleen Sefardische geleerden
vertegenwoordigd , maar ook de belangrijkste Asjkenazische geleerden uit die
tijd . Ook Hebreeuwse boeken op het gebied van de ethica , geschiedenis en taal-
kunde zrjn vertegenwoordigd . Waarschijnlijk is een deel van dit mooie boeken-
bestand te danken aan de eerste rabbijn van de gemeente Izak Uziël uit Fez , die
een zeer geleerd man was 1
. Merkwaardig is nr . 64 van de lijst , de bijbeluitgave
van Elias Hütter , Hamburg 1587 , waarin de stammen van de Hebreeuwse werk-
woorden met speciale holle letters zijn gedrukt . Deze uitgave was bestemd voor
studenten in het Hebreeuws van protestantse universiteiten en men zou hem niet
zo gauw in een synagogale bibliotheek verwachten .
De verzameling van Beth Israel daarentegen verschilt in karakter niet veel van
die van Beth Jacob .
De 167 boeken , die in de inventaris zijn opgetekend , waren eigendom van de
drie gemeenten en bestemd als naslagwerken voor rabbijnen en leraren . Voor het
onderwijs van de jeugd werd leermateriaal verzorgd door de verenigingen Talmud
Torah en Ets Haim ( boom des levens ), die zich speciaal met de organisatie en
financiering van het onderwijs bezighielden 2
. Om deze kern van boeken groeide
in de loop van de 17e en 18e eeuw de vermaarde bibliotheek Ets Haim 3
, de
1 Izak Uziel was rabbijn van Fez en later van Oran . Hij kwam omstreeks 1612 naar Amsterdam en werdrabbijn van de gemeente Neveh Salom , welke funktie hij tot zijn overlijden in 1620 vervulde . Hij
wasook
een beoefenaar van de Hebreeuwse dichtkunst . Een door hemzelf geschreven boek met He-
breeuwse gedichten berust nog steeds in de bibliotheek Ets Haim/Livraria Montezinos te Amster-
dam . Zie L . en R . Fuks , Catalogue of the Manuscripts of Ets Haim/Livraria Montezinos . Hebrew
, and Judaic Manuscripts in Amsterdam Public Collections , II . Leiden 1975 , nr . 252 .
2 H . C . Paraita en J . S . da Silva Rosa , Gedenkschrift o.c .
8 L . Fuks , De Portugees-Joodse bibliotheek Ets Haim . In : Bibliotheekleven , jaarg . 51 , nr . 4 , april 1966 ,
pp . 223-227 .
Bibliotheek Ets Haim Foto G . L . W . Oppenbeim
oudste nog bestaande Joodse bibliotheek in Europa , die nog thans in zijn fraaie
17e eeuwse behuizing bij de Portugese synagoge gevestigd is . De bibliotheek
groeide na 1640 zeer snel , dank zij legaten en giften en de bloeiende Hebreeuwse
boekdrukkerijen in Amsterdam . Toen de eerste Hebreeuwse bibliograaf Sabetai
Bas uit Praag in 1679 Amsterdam bezocht , was hij diep onder de indruk van het
Sefardische onderwijssysteem en de prachtige bibliotheek . Hij werkte lange tijd
in de bibliotheek , die , samen met de bibliotheek van rabbijn Mozes Rafael
d'Aguilar 1
, de grondslag vormt van zijn Hebreeuwse bibliografie Sifteyesenim ,
die in Amsterdam in 1680 verscheen . Bij de identificatie van de in 1640 aanwezige
boeken hebben wij veelvuldig van deze bibliografie gebruik gemaakt .
Blijft er nog een vraag te beantwoorden , voordat wij onze aandacht op de boe-
ken zelf richten . Hoe kwamen de gemeenten aan hun boeken ?
1 Mozes Rafael d'Aguilar ging in 1641 uit Amsterdam naar Nederlands Brazilië en werd daar rabbijn
van een van de sefardische gemeentes . In 1654 na de Portugese verovering van het gebied keerde hij
naar Amsterdam terug en werd eerst leraar en later rabbijn van de Sefardische gemeente te Amster-
dam . Hij overleed in 1678 . Zijn fraaie bibliotheek , die later in Amsterdam werd geveild , is nog zeer
uitgebreid gebruikt door Sabetai Bas .
188
189
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.