Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
DE BIBLIOTHEEK VAN DE PORTUGEES-ISRAËLITISCHE
GEMEENTE TALMUD TORAH TE AMSTERDAM IN 1640
DOOR
DR . L . FUKS EN DRS . R . G . FUKS-MANSFELD
Tot 1639 waren er in Amsterdam drie afzonderlijke Portugees-Israëlitische ge-
meenten . De oudste , Beth Jacob ( het huis van Jakob ) genaamd , werd omstreeks
1602 opgericht . In dat jaar kwam de Joodse wetsgeleerde Uri Halevi met zijn
zoon Aron Halevi en zijn schoonzoon Efraim ben Jozef uit Emden naar Amster-
dam . Hij kwam hier op verzoek van een paar Portugese nieuw-Christenen , af-
stammelingen van in 1492 in Spanje en in 1497 in Portugal onder dwang gedoopte
Joden , die weer terug wilden keren tot het geloof van hun vaderen 1
. De gemeente
werd genoemd naar Jacob Tirado , in zijn koopmansbedrijf beter bekend als Gui-
mes Lopes da Costa 2
, in wiens huis de gemeente in de eerste jaren voor het gebed
bijeenkwam . In 1608 werd Jozef Pardo uit Venetië als eerste rabbijn van Beth
Jacob benoemd . Hij voerde bij de gemeente de Sefardische ritus in , die van de
Hoogduitse of Asjkenazische ritus , die Uri Halevi aan zijn discipelen had onder-
wezen , nogal verschilt , o.a . in de uitspraak van het Hebreeuws , de synagogale
melodieën en de volgorde van enkele gebeden op feestdagen 8
.
Omstreeks 1610 of misschien nog wat later ontstond een tweede Sefardische
gemeente , Neveh Salom ( verblijf van de vrede , naar Jes . 32 , 18 ) genaamd . De
redenen , waarom deze gemeente werd opgericht zijn niet bekend , daar de oudste
archieven niet bewaard gebleven zijn *. Volgens latere ledenlijsten bestond de ge-
meente uit de meest aanzienlijken van de Portugese kooplieden , die reeds lang in
Amsterdam woonden . Misschien werd de huissynagoge van Jacob Tirado te
klein , of stond hen het gezelschap van de vele nieuw aangekomenen uit het Ibe-
rische schiereiland niet aan . Want vooral na 1609 , na het sluiten van het Twaalfja-
rig Bestand , toen de oorlogstoestand tussen de Republiek en Spanje werd opge-
heven , maakten vele door de Inquisitie bedreigde of vervolgde nieuw-Christenen
1 J . D'Ancona , De komst der Marranen in Noord-Nederland . De Portugese gemeenten te Amsterdamtot de vereniging . In : Geschiedenis der Joden in Nederland , I . Onder red . van H . Brugmans
enJ . Frank . Amsterdam 1940 , p . 206 e.v .
2 Hij verbleef reeds in 1598 in Amsterdam en vertrok eind 1612 . Zie o.a . W . Chr . Pietetse , Daniël Levi
de Barrios als geschiedschrijver van de Portugees-Israelietische gemeente te Amsterdam in zijn
" Triumpho del govierno popular ". Amsterdam 1968 , p . 51 .
3 H . J . Zimmels , Ashkenazim and Sephardim . Londen 1958 .
4 W . Chr . Pieterse , Inventaris van de archieven der Portugees-Israelietische gemeente te Amsterdam 1614-
1870 . Amsterdam . 1964 .
uit het Iberisch schiereiland van de gelegenheid gebruik om naar de Republiek
te vertrekken . In ieder geval prijkt het wapenschild en de naam van de nieuwe
gemeente op het titelblad van een Spaans gebedenboek , dat op kosten van Ishac
Franco in 1612 in Amsterdam werd gedrukt 1
. Overigens duidt de naam van de
nieuwe gemeente reeds op de goede intenties van de leden , om met Beth Jacob
in vrede te leven .
De derde gemeente Beth Israel ( het huis van Israel ) ontstond uit onenigheid
binnen de gemeente Beth Jacob . Een groep scheidde zich af , maakte zich zelf-
standig en benoemde een eigen rabbijn . De geschillen over de verdeling van de
goederen tussen de beide gemeenten werden pas door tussenkomst van de Am-
sterdamse Schepenen in 1619 bijgelegd . Overigens werkten de drie gemeenten
toch op velerlei gebied nauw samen . Zo financierden zij gezamenlijk het onder-
wijs , dat door de vereniging Talmud Torah 2 werd georganiseerd . Ook het be-
graven van de overledenen , eerst in Groet bij Alkmaar en na 1614 in Ouderkerk
aan de Amstel 3 was een gezamenlijke aangelegenheid . In de dertiger jaren van de
17e eeuw werd de samenwerking der drie gemeenten zo hecht , dat het in 1639 tot
een volledige vereniging kwam . De nieuwe gemeente nam de naam Talmud Torah
( de Leer is de wet ) aan , waarschijnlijk omdat het vooral de Joodse Leer en haar
bestudering was , die in het gezamenlijke onderwijs de drie gemeenten bijeen ge-
bracht had . Alle rabbijnen , leraren en ambtenaren werden in de nieuwe gemeente
aangesteld . De bezittingen van de gemeenten werden keurig geïnventariseerd en
bijeengevoegd , en daaronder behoorden natuurlijk ook de boeken .
In het Notulenboek van de regenten van de gemeente Talmud Torah , het Libro
dos Acordos * vinden wij achter de inventaris van de religieuze voorwerpen en wets-
rollen op 3 februari 5400 ( 26 februari 1640 ) het volgende vermeld : " Em Amster-
dam a 3 de Adar Anno 5400 . Inventario dos livros ebraicos qui havia nas tres
sinagogas . Os quais ao prezente estao em a camera da livraria do KK de TT ."
( Inventaris van de Hebreeuwse boeken behorende aan de drie synagoges . Deze
bevinden zich thans in de bibliotheekkamer van de heilige gemeente Talmud
Torah ).
Van de 167 boeken , die de inventaris omvat , behoorden er 24 aan Beth Jacob ,
111 aan Neveh Salom en 32 aan Beth Israel . Wij zagen reeds , dat Beth Jacob in
1619 een deel van zijn bezittingen , dus ook boeken , aan Beth Israel had moeten
1 Van dit gebedenboek Sedur genaamd zijn deel twee en drie bewaard gebleven . I . S . Revah ontdekteechter
een paar bladen van het eerste deel in de archieven van de Inquisitie te Lissabon . Bij de proces-
stukken waren deze bladen bijgelegd , die een arrestant in zijn hoed verborgen had , toen hij
gevangengenomen werd . I . S . Revah , Fragments retrouvés de quelques editions amstelodamoises de la versionespagnole du Rituel juif . In : Studia Rosenthaliana II , 1 , januari 1968 , pp . 108-110 .
2 Gesticht in 1616 , zie H . C . Paraira en J . S . da Silva Rosa , Gedenkschrift , 300-jarig bestaan TalmudTorah
en Ets Haim , Amsterdam 1916 .
3 Het oudste begrafenisboek van de gemeente is bewaard gebleven en gepubl . door W . Chr . Pieterse,Livro do Bet Haim do Kahal Kados de Bet Jahacob . Assen 1970 . Publication of the BibliothecaRosenthaliana , III .
4 W . Chr . Pieterse , Inventaris o.c , nr . 19 .
186
187
GEMEENTE TALMUD TORAH TE AMSTERDAM IN 1640
DOOR
DR . L . FUKS EN DRS . R . G . FUKS-MANSFELD
Tot 1639 waren er in Amsterdam drie afzonderlijke Portugees-Israëlitische ge-
meenten . De oudste , Beth Jacob ( het huis van Jakob ) genaamd , werd omstreeks
1602 opgericht . In dat jaar kwam de Joodse wetsgeleerde Uri Halevi met zijn
zoon Aron Halevi en zijn schoonzoon Efraim ben Jozef uit Emden naar Amster-
dam . Hij kwam hier op verzoek van een paar Portugese nieuw-Christenen , af-
stammelingen van in 1492 in Spanje en in 1497 in Portugal onder dwang gedoopte
Joden , die weer terug wilden keren tot het geloof van hun vaderen 1
. De gemeente
werd genoemd naar Jacob Tirado , in zijn koopmansbedrijf beter bekend als Gui-
mes Lopes da Costa 2
, in wiens huis de gemeente in de eerste jaren voor het gebed
bijeenkwam . In 1608 werd Jozef Pardo uit Venetië als eerste rabbijn van Beth
Jacob benoemd . Hij voerde bij de gemeente de Sefardische ritus in , die van de
Hoogduitse of Asjkenazische ritus , die Uri Halevi aan zijn discipelen had onder-
wezen , nogal verschilt , o.a . in de uitspraak van het Hebreeuws , de synagogale
melodieën en de volgorde van enkele gebeden op feestdagen 8
.
Omstreeks 1610 of misschien nog wat later ontstond een tweede Sefardische
gemeente , Neveh Salom ( verblijf van de vrede , naar Jes . 32 , 18 ) genaamd . De
redenen , waarom deze gemeente werd opgericht zijn niet bekend , daar de oudste
archieven niet bewaard gebleven zijn *. Volgens latere ledenlijsten bestond de ge-
meente uit de meest aanzienlijken van de Portugese kooplieden , die reeds lang in
Amsterdam woonden . Misschien werd de huissynagoge van Jacob Tirado te
klein , of stond hen het gezelschap van de vele nieuw aangekomenen uit het Ibe-
rische schiereiland niet aan . Want vooral na 1609 , na het sluiten van het Twaalfja-
rig Bestand , toen de oorlogstoestand tussen de Republiek en Spanje werd opge-
heven , maakten vele door de Inquisitie bedreigde of vervolgde nieuw-Christenen
1 J . D'Ancona , De komst der Marranen in Noord-Nederland . De Portugese gemeenten te Amsterdamtot de vereniging . In : Geschiedenis der Joden in Nederland , I . Onder red . van H . Brugmans
enJ . Frank . Amsterdam 1940 , p . 206 e.v .
2 Hij verbleef reeds in 1598 in Amsterdam en vertrok eind 1612 . Zie o.a . W . Chr . Pietetse , Daniël Levi
de Barrios als geschiedschrijver van de Portugees-Israelietische gemeente te Amsterdam in zijn
" Triumpho del govierno popular ". Amsterdam 1968 , p . 51 .
3 H . J . Zimmels , Ashkenazim and Sephardim . Londen 1958 .
4 W . Chr . Pieterse , Inventaris van de archieven der Portugees-Israelietische gemeente te Amsterdam 1614-
1870 . Amsterdam . 1964 .
uit het Iberisch schiereiland van de gelegenheid gebruik om naar de Republiek
te vertrekken . In ieder geval prijkt het wapenschild en de naam van de nieuwe
gemeente op het titelblad van een Spaans gebedenboek , dat op kosten van Ishac
Franco in 1612 in Amsterdam werd gedrukt 1
. Overigens duidt de naam van de
nieuwe gemeente reeds op de goede intenties van de leden , om met Beth Jacob
in vrede te leven .
De derde gemeente Beth Israel ( het huis van Israel ) ontstond uit onenigheid
binnen de gemeente Beth Jacob . Een groep scheidde zich af , maakte zich zelf-
standig en benoemde een eigen rabbijn . De geschillen over de verdeling van de
goederen tussen de beide gemeenten werden pas door tussenkomst van de Am-
sterdamse Schepenen in 1619 bijgelegd . Overigens werkten de drie gemeenten
toch op velerlei gebied nauw samen . Zo financierden zij gezamenlijk het onder-
wijs , dat door de vereniging Talmud Torah 2 werd georganiseerd . Ook het be-
graven van de overledenen , eerst in Groet bij Alkmaar en na 1614 in Ouderkerk
aan de Amstel 3 was een gezamenlijke aangelegenheid . In de dertiger jaren van de
17e eeuw werd de samenwerking der drie gemeenten zo hecht , dat het in 1639 tot
een volledige vereniging kwam . De nieuwe gemeente nam de naam Talmud Torah
( de Leer is de wet ) aan , waarschijnlijk omdat het vooral de Joodse Leer en haar
bestudering was , die in het gezamenlijke onderwijs de drie gemeenten bijeen ge-
bracht had . Alle rabbijnen , leraren en ambtenaren werden in de nieuwe gemeente
aangesteld . De bezittingen van de gemeenten werden keurig geïnventariseerd en
bijeengevoegd , en daaronder behoorden natuurlijk ook de boeken .
In het Notulenboek van de regenten van de gemeente Talmud Torah , het Libro
dos Acordos * vinden wij achter de inventaris van de religieuze voorwerpen en wets-
rollen op 3 februari 5400 ( 26 februari 1640 ) het volgende vermeld : " Em Amster-
dam a 3 de Adar Anno 5400 . Inventario dos livros ebraicos qui havia nas tres
sinagogas . Os quais ao prezente estao em a camera da livraria do KK de TT ."
( Inventaris van de Hebreeuwse boeken behorende aan de drie synagoges . Deze
bevinden zich thans in de bibliotheekkamer van de heilige gemeente Talmud
Torah ).
Van de 167 boeken , die de inventaris omvat , behoorden er 24 aan Beth Jacob ,
111 aan Neveh Salom en 32 aan Beth Israel . Wij zagen reeds , dat Beth Jacob in
1619 een deel van zijn bezittingen , dus ook boeken , aan Beth Israel had moeten
1 Van dit gebedenboek Sedur genaamd zijn deel twee en drie bewaard gebleven . I . S . Revah ontdekteechter
een paar bladen van het eerste deel in de archieven van de Inquisitie te Lissabon . Bij de proces-
stukken waren deze bladen bijgelegd , die een arrestant in zijn hoed verborgen had , toen hij
gevangengenomen werd . I . S . Revah , Fragments retrouvés de quelques editions amstelodamoises de la versionespagnole du Rituel juif . In : Studia Rosenthaliana II , 1 , januari 1968 , pp . 108-110 .
2 Gesticht in 1616 , zie H . C . Paraira en J . S . da Silva Rosa , Gedenkschrift , 300-jarig bestaan TalmudTorah
en Ets Haim , Amsterdam 1916 .
3 Het oudste begrafenisboek van de gemeente is bewaard gebleven en gepubl . door W . Chr . Pieterse,Livro do Bet Haim do Kahal Kados de Bet Jahacob . Assen 1970 . Publication of the BibliothecaRosenthaliana , III .
4 W . Chr . Pieterse , Inventaris o.c , nr . 19 .
186
187
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.