Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
BUITENLANDERS ZIEN AMSTERDAM ,
VOORNAMELIJK IN 1634
DOOR
PROF . DR . J . Q . VAN REGTEREN ALTENA
Van alle steden ter wereld werd Rome het veelvuldigst en uitvoerigst afgebeeld .
Dat begon al in de oudheid . Wat de tekening betreft , het meest authentiek als
ze is , omdat ze in de regel ter plaatse ontstond , overtreft zelfs Amsterdam Rome
niet in aantal . Venetië en Parijs kwamen , hoe schitterend ook , pas in de tweede
helft van de achttiende eeuw goed op gang . Maar Amsterdam is deze met zijn
vele autochthone kunstenaars verre voor geweest ; het neemt de tweede plaats
glansrijk in . Wat aan de Amsterdamse iconografie nog een bijzondere charme
verleent , is dat ze voor het overgrote deel nog ter plaatse berust . De ene atlas
werd na de andere voor de stad behouden . Dat dat op de lange duur ook met
de atlas van Eeghen het geval zal zijn , mag men gelukkig geredelijk aannemen .
Van het niettemin nog vele , dat zich wel over onze grenzen bevindt , is lang
niet alles gepubliceerd of bekend geworden . Wij doen daaruit een greep , die
zich tot reizigers uit het buitenland bepaalt . Voordat ik mij wend tot mijn
eigenlijk thema , dat uitsluitend het jaar 1634 betreft , beeld ik als ' entree en
matière ' een profiel van de stad , van over het IJ genomen , af , dat op perkament
met waterverf is afgebeeld ( afb . 1 ). Het bevindt zich sedert 1940 met een dergelijk
stukje in de Weense Albertina en komt dus nog niet in de catalogus die Benesch
in 1928 uitgaf voor . Toen Benesch na de oorlog als directeur in de Albertina
terugkwam , toonde hij het mij en schreef het toe aan Hans Bol . Hij dacht , dat
de op paneeltjes gespannen perkamentjes afkomstig waren uit een ladenkastje .
Ondanks de door wormgaatjes en afschilfering sterk beschadigde toestand kon
ik er gemakkelijk Amsterdam in herkennen . Op de voorgrond zijn mannen
aan het werk op het land benoorden het IJ en ziet men de galg op het grasland
van de Volewijk . Op het IJ liggen driemasters , twee zelfs curieuselijk op de
kortste kant gezien - vergelijk Dirk Galle's prent naar Brueghel ( van Bastelaer
pi . 104 ) - en schepen zeilen af en aan . Duidelijk herkenbaar zijn het uit 1558
stammende Huis met het torentje op de hoek van het Damrak , de oude Haar-
lemmerpoort , het dak van de Nieuwe Kerk , de Oude Kerk , de Schreierstoren
en de Montelbaanstoren voordat die in 1606 zijn bekroning van Hendrick de
Keyser had gekregen . Voor het overige kan men slechts gissen , zo heeft het
beeld van de daken aan scherpte ingeboet .
In 1585 uit Antwerpen uitgeweken , is Hans Bol in Amsterdam , waar hij in
Albertina . Wenen
/ Hans Bo /( ?), Profiel van Amsterdam over het IJ
1591 het burgerrecht had verkregen , in 1593 gestorven . Hij kan het stukje heel
goed gepenseeld hebben en het zou dan zijn enig bekende Amsterdamse stads-
gezicht zijn , toe te voegen aan d'Ailly's catalogus van profielen . Zijn auteur-
schap blijft weliswaar een aantrekkelijke , maar onbewezen hypothese .
Na dit ' hors d'oeuvre ' komen wij op twee kunstenaars , die in 1634 Amster-
dam bezocht hebben : Wenzel Hollar en Hans Friedrich Brentel . Wenzel Hollar
werd in 1607 te Praag geboren . Zijn vader was door Keizer Rudolf II in de adel-
stand verheven en zijn moeder stamde uit een geslacht van ' Reichsritter '. Na
de nederlaag van Frederik van de Palts werd hij , mogelijk om zijn Protestants
geloof , bedreigd en ving hij een reizend leven aan . In Frankfort werd hij opge-
leid in het graveren door de vruchtbare topograaf Mathias Merian , de schoon-
zoon van Jan Theodoor de Brij , waarna hij zich in Straatsburg vestigde . Daar
leerde hij de familie Brentel kennen en ook Jacques Callot . Toen bij zich in 1631
in Keulen neerliet , was hij al grondig bekend met de productie der Nederlandse
prentkunst .
In 1634 trekt Hollar al tekenende door Gelderland , Utrecht , Holland en
Zeeland en verblijft blijkbaar wat langer in Amsterdam . Tot dusverre waren
van dat oponthoud twee tekeningen met de pen bekend in het British Museum
te Londen . Maar de John Rylands Library te Manchester bewaart een band
met meerdere krijttekeningen , waarvan er drie in Amsterdam tot stand zijn
gekomen 1
.
I am thankful to the authorities of the John Rylands Library for their permission to reproduce
these drawings .
170
171
VOORNAMELIJK IN 1634
DOOR
PROF . DR . J . Q . VAN REGTEREN ALTENA
Van alle steden ter wereld werd Rome het veelvuldigst en uitvoerigst afgebeeld .
Dat begon al in de oudheid . Wat de tekening betreft , het meest authentiek als
ze is , omdat ze in de regel ter plaatse ontstond , overtreft zelfs Amsterdam Rome
niet in aantal . Venetië en Parijs kwamen , hoe schitterend ook , pas in de tweede
helft van de achttiende eeuw goed op gang . Maar Amsterdam is deze met zijn
vele autochthone kunstenaars verre voor geweest ; het neemt de tweede plaats
glansrijk in . Wat aan de Amsterdamse iconografie nog een bijzondere charme
verleent , is dat ze voor het overgrote deel nog ter plaatse berust . De ene atlas
werd na de andere voor de stad behouden . Dat dat op de lange duur ook met
de atlas van Eeghen het geval zal zijn , mag men gelukkig geredelijk aannemen .
Van het niettemin nog vele , dat zich wel over onze grenzen bevindt , is lang
niet alles gepubliceerd of bekend geworden . Wij doen daaruit een greep , die
zich tot reizigers uit het buitenland bepaalt . Voordat ik mij wend tot mijn
eigenlijk thema , dat uitsluitend het jaar 1634 betreft , beeld ik als ' entree en
matière ' een profiel van de stad , van over het IJ genomen , af , dat op perkament
met waterverf is afgebeeld ( afb . 1 ). Het bevindt zich sedert 1940 met een dergelijk
stukje in de Weense Albertina en komt dus nog niet in de catalogus die Benesch
in 1928 uitgaf voor . Toen Benesch na de oorlog als directeur in de Albertina
terugkwam , toonde hij het mij en schreef het toe aan Hans Bol . Hij dacht , dat
de op paneeltjes gespannen perkamentjes afkomstig waren uit een ladenkastje .
Ondanks de door wormgaatjes en afschilfering sterk beschadigde toestand kon
ik er gemakkelijk Amsterdam in herkennen . Op de voorgrond zijn mannen
aan het werk op het land benoorden het IJ en ziet men de galg op het grasland
van de Volewijk . Op het IJ liggen driemasters , twee zelfs curieuselijk op de
kortste kant gezien - vergelijk Dirk Galle's prent naar Brueghel ( van Bastelaer
pi . 104 ) - en schepen zeilen af en aan . Duidelijk herkenbaar zijn het uit 1558
stammende Huis met het torentje op de hoek van het Damrak , de oude Haar-
lemmerpoort , het dak van de Nieuwe Kerk , de Oude Kerk , de Schreierstoren
en de Montelbaanstoren voordat die in 1606 zijn bekroning van Hendrick de
Keyser had gekregen . Voor het overige kan men slechts gissen , zo heeft het
beeld van de daken aan scherpte ingeboet .
In 1585 uit Antwerpen uitgeweken , is Hans Bol in Amsterdam , waar hij in
Albertina . Wenen
/ Hans Bo /( ?), Profiel van Amsterdam over het IJ
1591 het burgerrecht had verkregen , in 1593 gestorven . Hij kan het stukje heel
goed gepenseeld hebben en het zou dan zijn enig bekende Amsterdamse stads-
gezicht zijn , toe te voegen aan d'Ailly's catalogus van profielen . Zijn auteur-
schap blijft weliswaar een aantrekkelijke , maar onbewezen hypothese .
Na dit ' hors d'oeuvre ' komen wij op twee kunstenaars , die in 1634 Amster-
dam bezocht hebben : Wenzel Hollar en Hans Friedrich Brentel . Wenzel Hollar
werd in 1607 te Praag geboren . Zijn vader was door Keizer Rudolf II in de adel-
stand verheven en zijn moeder stamde uit een geslacht van ' Reichsritter '. Na
de nederlaag van Frederik van de Palts werd hij , mogelijk om zijn Protestants
geloof , bedreigd en ving hij een reizend leven aan . In Frankfort werd hij opge-
leid in het graveren door de vruchtbare topograaf Mathias Merian , de schoon-
zoon van Jan Theodoor de Brij , waarna hij zich in Straatsburg vestigde . Daar
leerde hij de familie Brentel kennen en ook Jacques Callot . Toen bij zich in 1631
in Keulen neerliet , was hij al grondig bekend met de productie der Nederlandse
prentkunst .
In 1634 trekt Hollar al tekenende door Gelderland , Utrecht , Holland en
Zeeland en verblijft blijkbaar wat langer in Amsterdam . Tot dusverre waren
van dat oponthoud twee tekeningen met de pen bekend in het British Museum
te Londen . Maar de John Rylands Library te Manchester bewaart een band
met meerdere krijttekeningen , waarvan er drie in Amsterdam tot stand zijn
gekomen 1
.
I am thankful to the authorities of the John Rylands Library for their permission to reproduce
these drawings .
170
171
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.