Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
die Wtenbogaert daar wist te waarderen , maar ook had hij een grote belangstelling
voor de letteren 1
.
Op de nabij gelegen buitenplaatsen had Joannes Wtenbogaert de meest uitge-
lezen buren : op Oud-Bussum woonde de verzamelaar van tekeningen en prenten
Michiel Thymensz Hinlopen ( 1619-1708 ); op Oud-Naarden en Gravenveld de
maecenas Andries de Graeff ( 1611-1679 ) en onder Huizen Mr Gerard Reijnst ( 1599-
1658 ), bekend vanwege zijn verzamelingen van antieke beelden en italiaanse
schilderijen 2
.
Joannes Wtenbogaert heeft er opdrachten aan schilders en tekenaars gegeven ,
die zijn buitenplaats in beeld hebben gebracht . De haarlemmer Willem van Aker-
sloot tekende ' achter de buitenplaats van Uytenboogaert , Ao 1650 ' 3 en Jan Lie-
vens bracht ' de lustplaets van Uyttenboogaerd aen de Sloterweg bij Amsterdam '
in beeld 4
. Bovendien vermeldt Valerius Rover in zijn ' Memorie ' van zijn Rem-
brandt-prenten uit 1731 op pagina 60 : ' als mede de buitenplaats van Uitenbogaert
buiten Naarden '. Het is aannemeüjk gemaakt dat de door Rover bedoelde prent
niet identiek kan zijn met de prent ' la campagne du peseur d'or ' uit 1651 door Rem-
brandt ( Bartsch nr 234 ), die Gersaint daar in 1751 voor hield 5
. Mijn onderzoekin-
gen leiden nog niet tot een oplossing van het gesignaleerde probleem , maar ik
hoop daar te zijner tijd op terug te komen in samenhang met de geschiedenis van
T T . Oversteegen , Mattheus Gansneb Tengnagel , Alle werken , A'dam 1969 blz , 587 , r 197-200 ;
Tan Vos ( 1610-1667 ) maakte een hofdicht op Kommerrust ( Alle gedichten , blz 209-236 ); Constanten
Huvsens dichtte : Op de plantagie van de Heer Uijtenbogaard bij Naerden : Dees hooge , dorr en
droog ' aerd / Was qualick een goed oogh waerd , / En ghij vernuftigh man , / Treckt en geniet er van /
Wat ick en mijn gelijck van vetf aerd niet en kan . / Gaet aen , Heer Uijtenbogaerd , / Die vreughd
en voordeel zoo gaert , / Gaert meer vruchts uyt het Bosch als yemand uyt den Bogaerd ( Huygens ,
Sneldicht 23e boek , nr 81 ); Gaspar van Baerle ( Antw . 1584-1648 ) was met Wtenbogaert bevriend en
wilde niet ontbreken op zijn huwelijk in 1642 , omdat hij de kans had er een'uitgelezen gezelschap te
ontmoeten ( Zie : C . Vosmaer , Rembrandt , sa vie et ses oeuvres , La Haye 1877 , p . 287 ). Zij reisden in
1639 samen naar de Bijlemermeer en Muiden ( Oud-Holl . 1888 , blz 98 ); Bibliotheek van zoon Augu-
stijn Wtenbogaert ( Not . G . Ypelaer , N.A.A . nr 5323 , fol . 503/9 , dd 20.10.1683 ): in het testament van
Tan en Jacob van Gheel uit 1710 is sprake van ' de bibliotheek van vader en grootvader met medail-
le ^ schilderijen en rariteiten ' ( Not . G . Ypelaer , B.A.A . nr 5339 , 1783b , dd 3.11 . 710 ); neef Cornells
Wtenbogaert had ook een bibliotheek , waarvan catalogus zou worden opgemaakt ( Not . O . Ypelaer ,
N.A.A . nr 5339 , fol . 1030 , dd 4.12.1710 ).
Tan Vos Kommerrust , blz 232/3 ; In okt . 1660 begeleidde Wtenbogaert's zwager MrSimon van
Hoorn ( 1618-
1667 ) een collectie schilderijen , afkomstig uit het kabinet van Mr Gerard Reijnst naar
Engeland , waar deze als geschenk van de Staten Generaal aan Karel II werden aangeboden ( Zie : Von-
dei's : De kunstkroon voor den koning van Groot-Brittannië & c ).
Oud-Holland 1954 , blz 13 , afb . blz 10 .
.,.»„, , , •
„
Gat verkoping Van der Willigen dd 10/11.4.1874 ( Logt nr 34966 ) nr 159 . In de cat . van de verkoping
Van der Willigen dd 12.8.1874 ( Lugt nr 35065 ) komen onder nr 159 voor : ' Trois vues a la maison de
campagne de Uytenbogaert aux environs d'Amsterdam .' Alle tekeningen worden daar aan Jan Andre
Lievens ( Antw . 1644-1680 ) toegeschreven . Het is niet helemaal duidelijk of Wtenbogaert , voordat
hij naar ' Kommerrust ' ging , een andere buitenplaats heeft gehad . Mogelijk wordt met een buiten-
plaats aan de Sloterweg een buiten van zijn schoonfamilie bedoeld Hi,zelf had daar geen bezit .
I . Q . van Regieren Altena , Retouches aan ons Rembrandt-beeld II , in Oud Holland 1954 blz 1-17
MG . Nierhoff , De hofstede Saxenburg , Haarlem 1971 ; In de boedel van Jan van Gheel ( 1758 ) komt
op ' Kommerrust ' een schilderij van de hofstede voorl
de hofstede ' Kommerrust ', aangezien ik het zeer aannemelijk acht dat Rembrandt
als gast op ' Kommerrust ' is geweest .
De betekenis van Mr Joannes Wtenbogaert voor het amsterdamse culturele
leven zou reeds lang aan het licht zijn gekomen , indien zijn boedelinventaris , die
na zijn dood door notaris David Ypelaer op 13 , 15 , 16 en 17 oktober 1680 werd
opgemaakt en op 25 december daarop werd afgesloten , bewaard was gebleven .
Helaas is dit deel van zijn protocol verbrand .
Uit het voorgaande kan men vermoeden , dat de tekeningen - en prentenver-
zameling de grootste liefhebberij van de ontvanger zijn geweest . Dit wordt door
een fragment van een codicil van Joannes Wtenbogaert bevestigd , waarin hij aan
zijn dochter Maria Wtenbogaert ( 1643-1680 ), die met Cornelis van Gheel ( 1637-
1681 ) was getrouwd , ' hadde overgegeven ende laeten volghen alle zijne compa-
rants papiere konst , bestaende in verscheijde boecken met teyckeningen en prin-
ten , verklaerende mits dien alle dezelve ( en zulcke zoo wel die in zijn comparants
sterffhuyze bevonden moghen werden , als die beryts den Hre Van Gheel voornt .
gevolght off thuys gezonden zijn ) in eijgendom en met vollen reghten te com-
peteren ende toebehoorende te zijn aen de gemelte zijne dogter Vrouwe Maria
voornt .', terwijl zijn kleinzoon Willem Christiaen Bartolotti van den Heuvel ( 1671-
1689 ) ' twee stucken schilderijen , zijnde het eene . . vertoonende een schoo-
tel met een kreeft d(oor . .), ' t ander van Balthazar van der Ast , uy(tbeeldende
een ) fruytschael met een bloempot in dezelve etc .' kreeg geprelegateerd 1
.
Vermoedelijk is het kabinet schilderijen van Joannes Wtenbogaert in 1681 ver-
kocht . Wegens het ontbreken van de jaargangen tussen 1679 en 1683 van deAm-
sterdamsche Courant is dit niet meer in de advertenties na te gaan . Zoon Augustijn
Wtenbogaert ( 1650-'Kommerrust ' 1683 ) had slechts familieportretten en bij de
familie Van Gheel heb ik evenmin schilderijen van belang teruggevonden . In het
gemeenschappelijke testament van de ongehuwde kleinzoons Jan ( 1667-1757 ) en
Jacob van Gheel ( 1670-1721 ) is sprake van de hofstede ' Kommerrust ' met schil-
derijen (= familieportretten ), maar het belangrijkste is daarin het prelegaat dat
Jacob aan zijn broer Jan doet van ' alle papierkonst , zoo van teekeningen als
printen , neevens de constboecken daer toe specterende ' 2
.
Jan van Gheel had geen belangstelling voor de kunstboeken met tekeningen
en prenten van zijn grootvader en heeft ze laten veilen . Op 20 januari 1722 kwam
er een schat aan italiaanse en nederlandse tekeningen onder de hamer : ' P . Vero-
nees , Titiaen , Baccio , Permens , Bortone , Vanius , Guido , Palma , Marat , Rotten-
hamer , Gloude , Garin , d'Bento , van Babel , Rubbens , van Dyk , Snyders , van Ulft
Zadels , Schellinx , Lingelbag , Berghem , Weninx , A . van de Velde , Verdoes ,
1 Not . D . Ypelaer , N.A.A . nr 2663 , dd 3.3.1678 ; Balthasar van der Ast ( Middelburg c 1590-Delft na
1660 ) was familie van Wtenbogaert . De moeder van Augustijn Wtenbogaert was Maria van Sompeken(Utr . 1555-
ald . 1647 ), dr van Augustijn van Sompeken en Maria van der Asth ; H . C . Rogge , Brieven
II , blz 116/8 , nr 239 .
2 Not . G . Ypelaer , N.A.A . nr 5343 , akte 6 , dd 18.3.1721 .
164
165
voor de letteren 1
.
Op de nabij gelegen buitenplaatsen had Joannes Wtenbogaert de meest uitge-
lezen buren : op Oud-Bussum woonde de verzamelaar van tekeningen en prenten
Michiel Thymensz Hinlopen ( 1619-1708 ); op Oud-Naarden en Gravenveld de
maecenas Andries de Graeff ( 1611-1679 ) en onder Huizen Mr Gerard Reijnst ( 1599-
1658 ), bekend vanwege zijn verzamelingen van antieke beelden en italiaanse
schilderijen 2
.
Joannes Wtenbogaert heeft er opdrachten aan schilders en tekenaars gegeven ,
die zijn buitenplaats in beeld hebben gebracht . De haarlemmer Willem van Aker-
sloot tekende ' achter de buitenplaats van Uytenboogaert , Ao 1650 ' 3 en Jan Lie-
vens bracht ' de lustplaets van Uyttenboogaerd aen de Sloterweg bij Amsterdam '
in beeld 4
. Bovendien vermeldt Valerius Rover in zijn ' Memorie ' van zijn Rem-
brandt-prenten uit 1731 op pagina 60 : ' als mede de buitenplaats van Uitenbogaert
buiten Naarden '. Het is aannemeüjk gemaakt dat de door Rover bedoelde prent
niet identiek kan zijn met de prent ' la campagne du peseur d'or ' uit 1651 door Rem-
brandt ( Bartsch nr 234 ), die Gersaint daar in 1751 voor hield 5
. Mijn onderzoekin-
gen leiden nog niet tot een oplossing van het gesignaleerde probleem , maar ik
hoop daar te zijner tijd op terug te komen in samenhang met de geschiedenis van
T T . Oversteegen , Mattheus Gansneb Tengnagel , Alle werken , A'dam 1969 blz , 587 , r 197-200 ;
Tan Vos ( 1610-1667 ) maakte een hofdicht op Kommerrust ( Alle gedichten , blz 209-236 ); Constanten
Huvsens dichtte : Op de plantagie van de Heer Uijtenbogaard bij Naerden : Dees hooge , dorr en
droog ' aerd / Was qualick een goed oogh waerd , / En ghij vernuftigh man , / Treckt en geniet er van /
Wat ick en mijn gelijck van vetf aerd niet en kan . / Gaet aen , Heer Uijtenbogaerd , / Die vreughd
en voordeel zoo gaert , / Gaert meer vruchts uyt het Bosch als yemand uyt den Bogaerd ( Huygens ,
Sneldicht 23e boek , nr 81 ); Gaspar van Baerle ( Antw . 1584-1648 ) was met Wtenbogaert bevriend en
wilde niet ontbreken op zijn huwelijk in 1642 , omdat hij de kans had er een'uitgelezen gezelschap te
ontmoeten ( Zie : C . Vosmaer , Rembrandt , sa vie et ses oeuvres , La Haye 1877 , p . 287 ). Zij reisden in
1639 samen naar de Bijlemermeer en Muiden ( Oud-Holl . 1888 , blz 98 ); Bibliotheek van zoon Augu-
stijn Wtenbogaert ( Not . G . Ypelaer , N.A.A . nr 5323 , fol . 503/9 , dd 20.10.1683 ): in het testament van
Tan en Jacob van Gheel uit 1710 is sprake van ' de bibliotheek van vader en grootvader met medail-
le ^ schilderijen en rariteiten ' ( Not . G . Ypelaer , B.A.A . nr 5339 , 1783b , dd 3.11 . 710 ); neef Cornells
Wtenbogaert had ook een bibliotheek , waarvan catalogus zou worden opgemaakt ( Not . O . Ypelaer ,
N.A.A . nr 5339 , fol . 1030 , dd 4.12.1710 ).
Tan Vos Kommerrust , blz 232/3 ; In okt . 1660 begeleidde Wtenbogaert's zwager MrSimon van
Hoorn ( 1618-
1667 ) een collectie schilderijen , afkomstig uit het kabinet van Mr Gerard Reijnst naar
Engeland , waar deze als geschenk van de Staten Generaal aan Karel II werden aangeboden ( Zie : Von-
dei's : De kunstkroon voor den koning van Groot-Brittannië & c ).
Oud-Holland 1954 , blz 13 , afb . blz 10 .
.,.»„, , , •
„
Gat verkoping Van der Willigen dd 10/11.4.1874 ( Logt nr 34966 ) nr 159 . In de cat . van de verkoping
Van der Willigen dd 12.8.1874 ( Lugt nr 35065 ) komen onder nr 159 voor : ' Trois vues a la maison de
campagne de Uytenbogaert aux environs d'Amsterdam .' Alle tekeningen worden daar aan Jan Andre
Lievens ( Antw . 1644-1680 ) toegeschreven . Het is niet helemaal duidelijk of Wtenbogaert , voordat
hij naar ' Kommerrust ' ging , een andere buitenplaats heeft gehad . Mogelijk wordt met een buiten-
plaats aan de Sloterweg een buiten van zijn schoonfamilie bedoeld Hi,zelf had daar geen bezit .
I . Q . van Regieren Altena , Retouches aan ons Rembrandt-beeld II , in Oud Holland 1954 blz 1-17
MG . Nierhoff , De hofstede Saxenburg , Haarlem 1971 ; In de boedel van Jan van Gheel ( 1758 ) komt
op ' Kommerrust ' een schilderij van de hofstede voorl
de hofstede ' Kommerrust ', aangezien ik het zeer aannemelijk acht dat Rembrandt
als gast op ' Kommerrust ' is geweest .
De betekenis van Mr Joannes Wtenbogaert voor het amsterdamse culturele
leven zou reeds lang aan het licht zijn gekomen , indien zijn boedelinventaris , die
na zijn dood door notaris David Ypelaer op 13 , 15 , 16 en 17 oktober 1680 werd
opgemaakt en op 25 december daarop werd afgesloten , bewaard was gebleven .
Helaas is dit deel van zijn protocol verbrand .
Uit het voorgaande kan men vermoeden , dat de tekeningen - en prentenver-
zameling de grootste liefhebberij van de ontvanger zijn geweest . Dit wordt door
een fragment van een codicil van Joannes Wtenbogaert bevestigd , waarin hij aan
zijn dochter Maria Wtenbogaert ( 1643-1680 ), die met Cornelis van Gheel ( 1637-
1681 ) was getrouwd , ' hadde overgegeven ende laeten volghen alle zijne compa-
rants papiere konst , bestaende in verscheijde boecken met teyckeningen en prin-
ten , verklaerende mits dien alle dezelve ( en zulcke zoo wel die in zijn comparants
sterffhuyze bevonden moghen werden , als die beryts den Hre Van Gheel voornt .
gevolght off thuys gezonden zijn ) in eijgendom en met vollen reghten te com-
peteren ende toebehoorende te zijn aen de gemelte zijne dogter Vrouwe Maria
voornt .', terwijl zijn kleinzoon Willem Christiaen Bartolotti van den Heuvel ( 1671-
1689 ) ' twee stucken schilderijen , zijnde het eene . . vertoonende een schoo-
tel met een kreeft d(oor . .), ' t ander van Balthazar van der Ast , uy(tbeeldende
een ) fruytschael met een bloempot in dezelve etc .' kreeg geprelegateerd 1
.
Vermoedelijk is het kabinet schilderijen van Joannes Wtenbogaert in 1681 ver-
kocht . Wegens het ontbreken van de jaargangen tussen 1679 en 1683 van deAm-
sterdamsche Courant is dit niet meer in de advertenties na te gaan . Zoon Augustijn
Wtenbogaert ( 1650-'Kommerrust ' 1683 ) had slechts familieportretten en bij de
familie Van Gheel heb ik evenmin schilderijen van belang teruggevonden . In het
gemeenschappelijke testament van de ongehuwde kleinzoons Jan ( 1667-1757 ) en
Jacob van Gheel ( 1670-1721 ) is sprake van de hofstede ' Kommerrust ' met schil-
derijen (= familieportretten ), maar het belangrijkste is daarin het prelegaat dat
Jacob aan zijn broer Jan doet van ' alle papierkonst , zoo van teekeningen als
printen , neevens de constboecken daer toe specterende ' 2
.
Jan van Gheel had geen belangstelling voor de kunstboeken met tekeningen
en prenten van zijn grootvader en heeft ze laten veilen . Op 20 januari 1722 kwam
er een schat aan italiaanse en nederlandse tekeningen onder de hamer : ' P . Vero-
nees , Titiaen , Baccio , Permens , Bortone , Vanius , Guido , Palma , Marat , Rotten-
hamer , Gloude , Garin , d'Bento , van Babel , Rubbens , van Dyk , Snyders , van Ulft
Zadels , Schellinx , Lingelbag , Berghem , Weninx , A . van de Velde , Verdoes ,
1 Not . D . Ypelaer , N.A.A . nr 2663 , dd 3.3.1678 ; Balthasar van der Ast ( Middelburg c 1590-Delft na
1660 ) was familie van Wtenbogaert . De moeder van Augustijn Wtenbogaert was Maria van Sompeken(Utr . 1555-
ald . 1647 ), dr van Augustijn van Sompeken en Maria van der Asth ; H . C . Rogge , Brieven
II , blz 116/8 , nr 239 .
2 Not . G . Ypelaer , N.A.A . nr 5343 , akte 6 , dd 18.3.1721 .
164
165
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.