Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Het portret door Rembrandt moet de predikant Wtenbogaert blijkbaar zo goed
zijn bevallen , dat hij door Rembrandt nogmaals zijn beeltenis voor zijn eigen ge-
bruik in een ets heeft laten vastleggen . Deze prent heeft hij , volgens de gewoonte
van zijn tijd , aan vrienden en aanhangers kunnen schenken .
Op 9 maart 1637 begon op de Prinsengracht bij de Elandstraat , waar ' het
Wapen van Vranckrijck ' uithing , een verkoping van ' rariteiten , zeegewassen ,
silver ende goudt , medailles , printen ende teeckeningen , schilderijen etc .' uit de
kunsthandel van Jan Basse ( Lille 1571-1636 ), die tot het einde van de maand zou
duren . De schilder Jan Basse had een zwaar belaste boedel nagelaten , die hetzelfde
lot trof als een twintigtal jaren later de collecties van Rembrandt van Rijn .
Rembrandt van Rijn en Joannes Wtenbogaert hebben elkaar tijdens de verko-
pingen ontmoet op 10 , 11 en 12 maart , waarbij zij vooral op ' delen met printen '
hebben geboden 1
.
Beiden waren grote liefhebbers van het werk van Lucas van Leyden , van wie
op de 19e aan het slot van de veiling , nadat er die dag al een tekening van hem voor
f . 18 ,— het eigendom van de kunsthandelaar Hans van Conincxloo ( Emden c 1589
-
na 1645 ) was geworden , een kunstboek werd geveild . Het werd voor f . 637 : 10 :-
gekocht door Leendert Cornelisz van Beyeren ( 1619-1649 ), die toen een leerling
van Rembrandt was . Men heeft gemeend dat Van Beyeren dit kunstboek in op-
dracht van Rembrandt zou hebben gekocht . Dit is naar mijn mening helemaal
niet zeker . Men dient zich dan wel de vraag te stellen , waarom Rembrandt , die
kort tevoren nog tot de kopers had behoord , opeens verdween en deze uiterst
belangrijke aankoop aan een zeventien-jarige leerling van hem over liet .
Leendert Cornelisz van Beyeren was de zoon van een rijke houtkoper , die een
behoorlijke collectie tekeningen en prenten heeft bezeten , welke hij voor zijn
schilderende zoon had bestemd . Leendert Cornelisz van Beyeren heeft deze kunst-
collectie van zijn vader inderdaad als zijn erfdeel in ontvangst genomen en verder
uitgebreid . Na zijn dood blijkt hij ' een boeck in folio met prenten van Lucas van
Leyden en teeckeningen van deselve ' te bezitten 2 !
Ten tijde van zijn overlijden woonde Leendert Cornelisz van Beyeren in ' de
Konstwinckel ' van Dr Franciscus van den Enden ( Antw . 1602-Parijs 1674 ) in de
Nes (= nr 59 ). Erfgenaam zijn twee broers geweest , wier zaken toen heel slecht
gingen 3
. Het lijkt mij zeer waarschijnlijk dat de kunst uit het bezit van Leendert
1 Verk . WK nr 1079 , dd 10 maart : ' Joannes Uijttenbogaert op ' t Cingel ' kocht : 1 deel printen f . 1 : 7 : —,
Uts . f . 1:6 :—, Utsf . 1:12 :— , Uts . f 1:13 :—, Uts . f . 1:13 :— enopll maart : 1 deel printen f.2:4:—en
op 12 maart : 1 deel printen f . 1:1 :—; Urkunden , nr 51 .
2 A . Bredius en N . de Roever , Rembrandt , Nieuwe bijdragen tot zijne levensgeschiedenis , in Oud-
Holland j.g . V ( 1887 ), blz 235-239 ( Bijlage C , blz 238 ).
8 Not . J . Q . Spithoff , N.A.A . nr 1751 , fol . 75 , dd 16.3.1650 . Arnoldus van Beyeren , verklaart een
schuld te hebben , waarvoor hij o.a . de erfenis van zijn broer Leendert van Beyeren tot onderpand stelt ;
Des . Boedelskamer nr 358 , fol . 62/5 , dd 6.3.1652 , Boedel van Balthasar van Beyeren ; Not . J . van de
Ven , N.A.A . nr . 1099 , fol . 465 , dd 17.4.1652 . Verklaring dat Arnout en Balthasar van Beyeren door
misfortuin tot armoede zijn vervallen .
Cornelisz van Beyeren via de kunsthandel van Franciscus van den Enden is ver-
kocht . Dat moet dan tussen 1650 en 1652 zijn gebeurd , aangezien de boedel van
Van den Enden in juli 1652 , wegens een huurschuld aan het Leprooshuis , aan de
Desolate Boedelskamer is gekomen .
De inboedel van Franciscus van den Enden werd door een notaris verzegeld :
' Eerstelijck alle de printen , schilderijen ende ' t gene wijders in de winckel bevon-
den is ' 1
. Volgens de inventaris die een week later voor de Desolate Boedelskamer
werd opgemaakt , was er in de eetzaal ' een groot schilderij : de Ecce Homo , sonder
lijst ', dat identiek moet zijn ' een groot stuck schilderij , uytbeeldende Ecce Homo '
van de hand van Leendert Cornelisz van Beyeren , dat zich in 1649 in diens na-
latenschap ten huize van Van den Ende bevond 2
. Mogelijk zaten de prenten en
tekeningen van Lucas van Leyden tussen de in de bedstede gevonden ' zeeckere
quantiteyt van ongebonden boecken ende prenten ' 3
. Gezien het bovenstaande
lijkt het mij zeer wel mogelijk dat Rembrandt of Wtenbogaert in de winkel van
Van den Ende of uit diens boedel werk van Lucas van Leyden hebben kunnen
kopen *.
Een onbekende koper heeft op 13 maart 1637 voor f . 1:12 :- de prent van de
' afnemingh van (' t ) kruys ( door ) Rembrant ' uit de kunsthandel van Jan Basse
verworven . Behalve het ' printje van Rafel ' dat voot f . 12 :-:- door Rembrandt
werd gekocht , is dit de enige prent geweest die los werd geveild ! Het moet de
prent van Rembrandt's kruisafname uit 1633 ( Bartsch nr 81 ) zijn , die Rembrandt
met octrooi had uitgegeven 5
. Rembrandt had deze prent gemaakt naar het schil-
derij met hetzelfde onderwerp dat hij voor stadhouder Frederik Hendrik had ge -
1 Not . F . Wtenbogaert , N.A.A . nr 1914 , fol . 667/8 , dd 16.7.1652 .
2 Oud-Holiand 1887 , blz 238 .
8 D.B.K . nr 357 , fol . 142v-144v , dd 23.7.1652 , o.a . ' een grooten affgesette prent daer Christus aen
' t Cruys hanght .'
4 De mededeling van Sandrart , dat hij van Johan Ulrich Mayer , die omstreeks 1650 leerling van Rem-
brandt is geweest , had gehoord dat Rembrandt op een veiling f . 1400 .— had betaald voor 14
prentenvan Lucas van Leyden , zou wel eens kunnen slaan op een veiling van de nalatenschap van LeendertCornelisz
van Beyeren .
Het titelblad van het kunstboek van Wtenbogaert , waar zijn prenten van Lucas van Leyden in
waren opgeborgen , luidt : Quae cunque hoc libro contentur Lucas Leydensis Pictor et Calcochraphus
( sic ) Hollandus delineavit ac sculpsit . Et in unum hoc volumen in aeternam incomporabilis viri
memoriam summo studio & labore nee non minoribus expensis per quinquaginta annos Joannes
Wtenbogaerdt Illustrium & praepotentium dominorum ordinnum Hollandiae et Westvrisiae Rei
publicae Amstelodamensis publici Aerarii tribunus collegit ac digressit ab Anno 1630 usque ad Annum
1681 . Natus Anno 1494 obiit Ao 1533 Aetatis suae 39 .' N.B . deze tekst is na de dood van de ont-
vanger op het titelblad aangebracht ; mogelijk door zijn kleinzoon Jacob van Geel ( 1670-1721 ), die
het overlijdensjaar van zijn grootvader hier onjuist vermeld . Dit kunstboek kwam via Diederik Baron
van Leyden ( zie : j . b . 1973 , blz 160 : ' Een dito inhoudende prenten van L . van Leyden get . op f . 130 .—')
in het Rijksprentenkabinet terecht .
Hendrik Hondius heeft Wtenbogaert aan prenten van Lucas van Leyden geholpen . ( Zie : J . Six ,
Rembrandts valsche Lucas van Leiden , in Oud-Holland 1923/24 , blz 5/7 ).
5 Urkunden nr 27 .
Octrooi Staten Generaal aan J . Danckerts dd 14.9.1684 .
152
153
zijn bevallen , dat hij door Rembrandt nogmaals zijn beeltenis voor zijn eigen ge-
bruik in een ets heeft laten vastleggen . Deze prent heeft hij , volgens de gewoonte
van zijn tijd , aan vrienden en aanhangers kunnen schenken .
Op 9 maart 1637 begon op de Prinsengracht bij de Elandstraat , waar ' het
Wapen van Vranckrijck ' uithing , een verkoping van ' rariteiten , zeegewassen ,
silver ende goudt , medailles , printen ende teeckeningen , schilderijen etc .' uit de
kunsthandel van Jan Basse ( Lille 1571-1636 ), die tot het einde van de maand zou
duren . De schilder Jan Basse had een zwaar belaste boedel nagelaten , die hetzelfde
lot trof als een twintigtal jaren later de collecties van Rembrandt van Rijn .
Rembrandt van Rijn en Joannes Wtenbogaert hebben elkaar tijdens de verko-
pingen ontmoet op 10 , 11 en 12 maart , waarbij zij vooral op ' delen met printen '
hebben geboden 1
.
Beiden waren grote liefhebbers van het werk van Lucas van Leyden , van wie
op de 19e aan het slot van de veiling , nadat er die dag al een tekening van hem voor
f . 18 ,— het eigendom van de kunsthandelaar Hans van Conincxloo ( Emden c 1589
-
na 1645 ) was geworden , een kunstboek werd geveild . Het werd voor f . 637 : 10 :-
gekocht door Leendert Cornelisz van Beyeren ( 1619-1649 ), die toen een leerling
van Rembrandt was . Men heeft gemeend dat Van Beyeren dit kunstboek in op-
dracht van Rembrandt zou hebben gekocht . Dit is naar mijn mening helemaal
niet zeker . Men dient zich dan wel de vraag te stellen , waarom Rembrandt , die
kort tevoren nog tot de kopers had behoord , opeens verdween en deze uiterst
belangrijke aankoop aan een zeventien-jarige leerling van hem over liet .
Leendert Cornelisz van Beyeren was de zoon van een rijke houtkoper , die een
behoorlijke collectie tekeningen en prenten heeft bezeten , welke hij voor zijn
schilderende zoon had bestemd . Leendert Cornelisz van Beyeren heeft deze kunst-
collectie van zijn vader inderdaad als zijn erfdeel in ontvangst genomen en verder
uitgebreid . Na zijn dood blijkt hij ' een boeck in folio met prenten van Lucas van
Leyden en teeckeningen van deselve ' te bezitten 2 !
Ten tijde van zijn overlijden woonde Leendert Cornelisz van Beyeren in ' de
Konstwinckel ' van Dr Franciscus van den Enden ( Antw . 1602-Parijs 1674 ) in de
Nes (= nr 59 ). Erfgenaam zijn twee broers geweest , wier zaken toen heel slecht
gingen 3
. Het lijkt mij zeer waarschijnlijk dat de kunst uit het bezit van Leendert
1 Verk . WK nr 1079 , dd 10 maart : ' Joannes Uijttenbogaert op ' t Cingel ' kocht : 1 deel printen f . 1 : 7 : —,
Uts . f . 1:6 :—, Utsf . 1:12 :— , Uts . f 1:13 :—, Uts . f . 1:13 :— enopll maart : 1 deel printen f.2:4:—en
op 12 maart : 1 deel printen f . 1:1 :—; Urkunden , nr 51 .
2 A . Bredius en N . de Roever , Rembrandt , Nieuwe bijdragen tot zijne levensgeschiedenis , in Oud-
Holland j.g . V ( 1887 ), blz 235-239 ( Bijlage C , blz 238 ).
8 Not . J . Q . Spithoff , N.A.A . nr 1751 , fol . 75 , dd 16.3.1650 . Arnoldus van Beyeren , verklaart een
schuld te hebben , waarvoor hij o.a . de erfenis van zijn broer Leendert van Beyeren tot onderpand stelt ;
Des . Boedelskamer nr 358 , fol . 62/5 , dd 6.3.1652 , Boedel van Balthasar van Beyeren ; Not . J . van de
Ven , N.A.A . nr . 1099 , fol . 465 , dd 17.4.1652 . Verklaring dat Arnout en Balthasar van Beyeren door
misfortuin tot armoede zijn vervallen .
Cornelisz van Beyeren via de kunsthandel van Franciscus van den Enden is ver-
kocht . Dat moet dan tussen 1650 en 1652 zijn gebeurd , aangezien de boedel van
Van den Enden in juli 1652 , wegens een huurschuld aan het Leprooshuis , aan de
Desolate Boedelskamer is gekomen .
De inboedel van Franciscus van den Enden werd door een notaris verzegeld :
' Eerstelijck alle de printen , schilderijen ende ' t gene wijders in de winckel bevon-
den is ' 1
. Volgens de inventaris die een week later voor de Desolate Boedelskamer
werd opgemaakt , was er in de eetzaal ' een groot schilderij : de Ecce Homo , sonder
lijst ', dat identiek moet zijn ' een groot stuck schilderij , uytbeeldende Ecce Homo '
van de hand van Leendert Cornelisz van Beyeren , dat zich in 1649 in diens na-
latenschap ten huize van Van den Ende bevond 2
. Mogelijk zaten de prenten en
tekeningen van Lucas van Leyden tussen de in de bedstede gevonden ' zeeckere
quantiteyt van ongebonden boecken ende prenten ' 3
. Gezien het bovenstaande
lijkt het mij zeer wel mogelijk dat Rembrandt of Wtenbogaert in de winkel van
Van den Ende of uit diens boedel werk van Lucas van Leyden hebben kunnen
kopen *.
Een onbekende koper heeft op 13 maart 1637 voor f . 1:12 :- de prent van de
' afnemingh van (' t ) kruys ( door ) Rembrant ' uit de kunsthandel van Jan Basse
verworven . Behalve het ' printje van Rafel ' dat voot f . 12 :-:- door Rembrandt
werd gekocht , is dit de enige prent geweest die los werd geveild ! Het moet de
prent van Rembrandt's kruisafname uit 1633 ( Bartsch nr 81 ) zijn , die Rembrandt
met octrooi had uitgegeven 5
. Rembrandt had deze prent gemaakt naar het schil-
derij met hetzelfde onderwerp dat hij voor stadhouder Frederik Hendrik had ge -
1 Not . F . Wtenbogaert , N.A.A . nr 1914 , fol . 667/8 , dd 16.7.1652 .
2 Oud-Holiand 1887 , blz 238 .
8 D.B.K . nr 357 , fol . 142v-144v , dd 23.7.1652 , o.a . ' een grooten affgesette prent daer Christus aen
' t Cruys hanght .'
4 De mededeling van Sandrart , dat hij van Johan Ulrich Mayer , die omstreeks 1650 leerling van Rem-
brandt is geweest , had gehoord dat Rembrandt op een veiling f . 1400 .— had betaald voor 14
prentenvan Lucas van Leyden , zou wel eens kunnen slaan op een veiling van de nalatenschap van LeendertCornelisz
van Beyeren .
Het titelblad van het kunstboek van Wtenbogaert , waar zijn prenten van Lucas van Leyden in
waren opgeborgen , luidt : Quae cunque hoc libro contentur Lucas Leydensis Pictor et Calcochraphus
( sic ) Hollandus delineavit ac sculpsit . Et in unum hoc volumen in aeternam incomporabilis viri
memoriam summo studio & labore nee non minoribus expensis per quinquaginta annos Joannes
Wtenbogaerdt Illustrium & praepotentium dominorum ordinnum Hollandiae et Westvrisiae Rei
publicae Amstelodamensis publici Aerarii tribunus collegit ac digressit ab Anno 1630 usque ad Annum
1681 . Natus Anno 1494 obiit Ao 1533 Aetatis suae 39 .' N.B . deze tekst is na de dood van de ont-
vanger op het titelblad aangebracht ; mogelijk door zijn kleinzoon Jacob van Geel ( 1670-1721 ), die
het overlijdensjaar van zijn grootvader hier onjuist vermeld . Dit kunstboek kwam via Diederik Baron
van Leyden ( zie : j . b . 1973 , blz 160 : ' Een dito inhoudende prenten van L . van Leyden get . op f . 130 .—')
in het Rijksprentenkabinet terecht .
Hendrik Hondius heeft Wtenbogaert aan prenten van Lucas van Leyden geholpen . ( Zie : J . Six ,
Rembrandts valsche Lucas van Leiden , in Oud-Holland 1923/24 , blz 5/7 ).
5 Urkunden nr 27 .
Octrooi Staten Generaal aan J . Danckerts dd 14.9.1684 .
152
153
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.