Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 66

Het opkomende Amsterdam was in de 16e eeuw nu niet bepaald een stad van
grote stenen huizen , de bodemgesteldheid leende zich er niet voor . Een tweede
reden was dat hier de adel , meestal de eigenaars van de grote stenen huizen , niet
de toonaangevende macht was , maar de rijke burger . Er was op het gebied van
een grootse wooncultuur weinig traditie in het nog jonge Amsterdam . Op de kaart
van Corn . Antonisz . ( 1544 ) zien wij slechts 6 stenen huizen of complexen met een
traptoren . Hiervan zijn er nog twee die geen directe woonfunctie hadden n.l . de
hand - en voetboogsdoelen aan de Singel .
Alleen de traptoren van de handboogdoelen was extra verhoogd en bood een
mogelijkheid om uit te kijken . De andere traptorens waren op zolderhoogte
simpelweg afgedekt . Een uitzondering hierop vormde de traptoren van het grote
huis dat aan de zuidzijde van de Nieuwe Kerk was gelegen ( afb . 1 ). Deze toren was
op het grote voorerf gebouwd en werd bekroond door een accolade-achtige ofwel
uivormige spits . Een vergelijking met een stad als Brugge levert een frappant
verschil op . In 1562 , 18 jaar later dan Corn . Antonisz ., had Marcus Gerards een
vogelvluchtkaart gemaakt van de stad Brugge . Aan de wijze van detailleren te
zien is deze kaart net zo betrouwbaar als de kaart van Corn . Antonisz . De kaart
van Marcus Gerards geeft ongeveer 7.200 panden aan , tegen ongeveer 3.100 op
de kaart van Corn . Antonisz 1
.
Het aantal traptorentjes van grote stenen huizen en complexen , met uitzonde-
ring van kapellen , kerken en verdedigingswerken , komt in Brugge op 82 tegen
Amsterdam 6 . Van deze 82 torentjes zijn er 10 als traptoren zonder meer uitge-
voerd , terwijl er 44 hoger opgetrokken zijn , zodat zij uitkijkmogelijkheden
boden . Het aantal traptorens met een speciale uitkijkmogelijkheid , zoals een
kamertje met aan alle zijden ramen bedraagt 17 , terwijl 11 traptorens met een ba-
lustrade zijn uitgevoerd , zodat men rondom van het uitzicht kon genieten . Een zeer
bijzonder voorbeeld is wel het traptorentje van het Gruuthuse . Hier is op de be-
staande toren een uitkijkplat in steen gebouwd , bereikbaar door een apart trap-
torentje . Bij de restauratie van 1894 is dit torentje gereconstrueerd aan de hand
van de afbeelding op het stadsplan van Marcus Gerards 2
.
Een voorbeeld van een traptoren met uitkijkkamertje en omloopje vindt men
nog bij het Gemeenlandshuis te Delft dat dateert van 1536 .
Op de kaart van Balthazar Florisz . van 1625 is het traptorentje van de hand-
boogsdoelen aan de Singel duidelijk verhoogd terwijl die van de voetboogsdoelen
nog zijn oude vorm heeft ( afb . 2 ). Het ' Hooge Huys ' op het Damrak , waar nu
het Victoriahotel staat , had ook zo'n traptoren . De kaart van Com . Antonisz .
geeft in 1544 de situatie duidelijk aan ( afb . 3 ). Aan de beëindiging van het torentje
is duidelijk te zien dat hiermee ook de zolderverdieping bereikt kon worden . Het
hoekhuis behoorde eveneens tot hetzelfde eigendom en werd in 1558 verbouwd
1 H . J . Zantkuijl : De kaart van Corn . Antonisz . als informatiebron voor de studie van het Amster-
damse woonhuis . Amstelodamum , 61e jaargang . Jan.-Febr . 1974 .
2 Luc Devliegher : De huizen te Brugge . Kunstpatrimonium van W.-Vlaanderen , deel 2 .
126