Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 45

Een soortgelijk geval doet zich voor bij het bezit van het geslacht Zael aan de
Amstel . In 1356 was er sprake van ' tween hofsteden ende tuininghen die daertoe
behoren ' 1
.
Ook dit bezit was een leen van de Hollandse graaf , het werd vaker vermeld ,
waarbij soms de indruk wordt gewekt dat de genoemde tuinen apart lagen 2 .
Hoe dit ook zij , het kunnen vroege voorbeelden van buitentuinen van Amster-
dammers aan de Amstel zijn geweest .
Ook in de duinstreek hadden de Amsterdammers reeds in de vijftiende en zes-
tiende eeuw bezittingen , waarbij vermoedelijk buitenhuizen hoorden . In 1476
bezat de Amsterdamse schepen Gerrit Dircksz van de Anxter ( xMachteld Bicker )
een huis Croesbeek onder Heemstede . Door huweüjk kwam dit goed aan de fa-
milie Schaap , die het tot in de 18de eeuw behield 3
.
In de zestiende eeuw bezat de familie de Graeff een buitenhuis Vredenhof bij
Voorschoten . Dit werd in 1574 verwoest , doch door de burgemeester Dirck Jansz
de Graeff in 1581 herbouwd 4
. Willem Bar des had reeds in 1569 bezittingen te
Heilo en Limmen waar hij soms enige tijd verbleef , zodat hij daar ook over een
huis beschikt zal hebben 5
.
Behalve deze buitenplaatsen , op groter of kleiner afstand van de stad verwij-
derd , waren er een groot aantal tuinen in de onmiddellijke omgeving van de
stad , of zelfs binnen de veste . Deze tuinen waren aangelegd op de weilandper-
celen en bereikbaar langs een gemeenschappeüjk pad . Een voorbeeld daarvan
was het land van Pieter Jacobsz ( Zaal ), dat over de Oudezijds Achterburgwal in
de Nesse was gelegen en dat in 1383 in gedeelten in erfpacht werd uitgegeven 6 .
De hier gevormde tuinen waren ca tien meter breed en vijf en twintig meter lang .
Men kon echter ook een halve tuin krijgen of een bredere , tot bijna veertig meter
toe . Deze tuinen waren van welvarende burgers , een goudsmid , een ' pelser ' en
een ' ketelaer ' worden genoemd .
Dat deze tuinen toen in gebruik waren bij de weigestelden , bewijst de verhuring
van een huis in de Warmoesstraat , waarbij de huur van een tuin in ' Roemaers
campe ' is inbegrepen 7
.
Deze tuinen hadden een andere functie dan het grondbezit verder van de stad .
Bepaalde aspecten zoals de jacht en de landbouw ontbraken geheel . Ook de boom-
gaarden die bij de buitenplaatsen zo'n grote rol speelden konden zich hier maar
minimaal ontwikkelen . In de periode van omstreeks 1600 , de eerste waarvan
meer gegevens bewaard bleven , zien we dat één persoon soms verschillende
1 Van der Laan , o.c . no 170 a .
2 Van der Laan , o.c . no 190 , 211 , 426 , 504 , 782 .
3 Mr . J . W . Groesbeek , Heemstede in de historie . Heemstede 1972,p . 37 . / E lias , o.c . p . 66,177
4 Voorschoten , Historische studiën . Onder redactie van Dr J . L . van der Gouw . Den Haag 1971 ,
p . 105,139,173 .
6 zie noot 1 op p . 90 .
8 Van der Laan , o.c . no 410 , 411 , 424 , 425 , 427 , 429 .
7 Van der Laan , o.c . no 420 .
soorten buitenverblijven bezat . Het kon voorkomen dat iemand zowel beschikte
over een tuin bij de stad , over pachtboerderijen met eventueel een herenkamer
en over een groter buitenhuis .
Een ander aspect van het grondbezit buiten de stad dat de aandacht verdient
is het wegtrekken uit de stad om dichter bij de buitenbezittingen te gaan wonen
Zodra een familie voldoende geld heeft verzameld in handel of industrie ontstaat
de neiging dit te beleggen in huizen , grond en waardepapieren . Vooral als het
grondbezit gepaard ging met het ontginnen van woeste gronden vroeg het veel
aandacht . Aangezien men niet het hele jaar buiten wilde wonen koos men een
stad uit in de buurt van de landerijen . Verscheiden Amsterdamse families zijn op
deze wijze naar Utrecht , Alkmaar of Den Haag verhuisd .
Hierdoor raakte de stad dan een deel van ' zijn ' buitenbezittingen kwijt . Het-
zelfde geschiedde bij huwelijken met niet stadgenoten . Over het algemeen echter
bleef het bezit van grond en buitenhuizen lang gebonden aan dezelfde stad .
Verkoop en vererving vonden meestal binnen de stadsgemeenschap plaats . De
overgang van het landbezit van adellijke geslachten naar burgerlijke families
voltrok zich binnen de muren van de stad . Het bezit buiten de stad werd in gene-
raties opgebouwd en kon een rol spelen in de welvaart van de stad . Een voor-
beeld daarvan is Antwerpen , waar vele families , na het ten ondergaan van de
handel in 1585 , welvarend bleven door het grondbezit buiten de stad dat hun
voorouders in betere tijden hadden verworven .
Het heeft lang geduurd eer Amsterdam het grondbezit van oudere en meer
bestuurlijke steden had ingehaald . Nog lang is het aan het buitenbezit te her-
kennen dat we met een jonge stad te maken hebben . Veel grondbezit bevond
zich in polders , droogmakerijen en ontginningen . In oude landschappen als de
Vecht drongen de Amsterdammers eerst laat binnen . De achterstand aan kastelen
werd eerst na het midden der zeventiende eeuw ingehaald .
OUDE EN NIEUWE KASTELEN
In de zestiende en zeventiende eeuw beschouwden de rijke stedelijke families , of
zij nu van adellijke of burgerlijke afkomst waren , het traditionele kasteel als het
meest aanzienlijke buitenverblijf . Ook Amsterdammers trachtten kastelen te
verwerven of lieten kasteelachtige buitenhuizen bouwen .
Kostverloren aan de Amstel staat aan het begin van alle Amsterdamse buiten-
plaatsen . De geschiedenis van het huis is door Dr I . H . van Eeghen ontraadseld 1 .
Omstreeks 1500 was het bezit van de Amsterdamse burgemeester Jan Benning
Jansz , die in 1528 nog leefde . Volgens de overlevering was hij de stichter van het
huis dat tot het eind van de zestiende eeuw in handen van zijn nakomelingen bleef .
In 1658 werd het grotendeels gesloopt en nieuw gebouwd . Voor de kennis van
het huis zijn we aangewezen op oude kaarten en op de vele tekeningen die er in
1 Dr . I . H . van Eeghen , Rembrandt aan de Amstel . Amsterdam 1959 .
84
85