Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Hij leefde in een tijd die encyclopedische verzamelingen hoog achtte , verzame-
lingen waarin het geheel van de zichtbare en tastbare wereld werd bijeengebracht .
Van dit soort collecties stelde Hainhofer een soort miniatuur-compendia samen .
Hiertoe liet hij door Augsburgse meubelmakers kunstig gewrochte kasten met
tientallen laden vervaardigen , en bood het gehele product aan hooggeplaatste per-
sonen aan . Enkele van deze ' Kunstschranke ' zijn bewaard gebleven ; het meest
bekend is het exemplaar voor G ustaaf Adolf van Zweden , dat te Upsala bewaard
wordt . Daarnaast was Hainhofer een rusteloos reiziger . Als patriciër van Augs-
burg en overtuigd protestant werd hij vaak met min of meer delicate diplomatieke
gezantschappen belast , waarbij hij ook zijn ogen uitvoerig de kost gaf zodra de
gelegenheid zich voordeed de vele vorstelijke verzamelingen in Duitsland te
bezoeken . Van deze reizen hield hij een verslag bij , soms in de vorm van een
dagboek maar ook wel in meer samenvattende berichten , tijdens rustperiodes
van de reis geschreven en later herbewerkt . Het zijn deze ' Relationen ' die voor
de in het verzamelwezen geïnteresseerde kunsthistorici een rijke bron vormen .
De reis die Hainhofer in 1597 en 1598 naar de Noordelijke Nederlanden maakte
was van andere aard . Na een driejarig verblijf in Padua , Bologna en Siena was
hij naar Keulen gereisd om daar zijn studie voort te zetten . Toen in de herfst van
1597 de pest uitbrak besloot de ' patronus ' van Hainhofer , een zekere Jacob
Houthusius , om naar Nederland uit te wijken . Op 21 november 1597 scheepte
het gezelschap zich in en op dezelfde datum begint Hainhofer's verslag .
De reis Rijnafwaarts , ofschoon zeer summier bijgehouden - voornamelijk een
lange lijst van steden en dorpen die men passeert — levert enkele indrukken van de
tijdsomstandigheden op . In zomer en herfst van dat jaar immers had Maurits
zijn beroemde krijgstocht langs de Rijn gemaakt en daarmee een sterke uitbrei-
ding van het gebied van de Republiek naar het Oosten tot stand gebracht . Hier
en daar noteert Hainhofer dan ook de naweeën van deze veldtocht . Bij Pannerden
kiest de schipper de Waal en gaat de reis via Nijmegen , Tiel , Zaltbommel ,
Gorkum en Dordrecht naar Rotterdam . Daar wordt en passant het standbeeld
van Erasmus bekeken , maar snel doorgereisd naar Delft ; vandaar gaat het per
wagen naar Den Haag . Na een kort verbüjf gaan de reizigers verder naar Haarlem
om tenslotte in een vinnige koude per schuit op 14 december Amsterdam te be-
reiken . Daar blijft Hainhofer ongeveer een half jaar voordat hij weer per schip ,
ditmaal om het Noorden heen , naar Hamburg vertrekt . Slechts tweemaal maakt
hij nog korte uitstapjes , eenmaal naar Utrecht en nogmaals naar Rotterdam , Den
Haag en Scheveningen . Vanaf de aankomst in Haarlem is hierna een transcriptie
opgenomen 1
.
Het handschrift , dat ook het italiaanse reisverslag bevat , bevindt zich in de Herzog August Bibliothek
te Wolfenböttel , Cod . Guelf . 60.21 Aug . 8 °. De door mij begonnen transcriptie werd voltooid door
de heren S . A . C . Dudok van Heel en P . H . J . van der Laan , en gecorrigeerd door collega J . L . van
der Gouw , aan wie ik graag mijn hartelijke dank uitspreek . De rest van Hainhofers verslag hoop ik
t.z.t . elders te publiceren .
Het blijft jammer dat Hainhofer van dat halve jaar zo weinig en zo onsamen-
hangende berichten geeft . Kennelijk was het hem op dat ogenblik er nog niet om
begonnen aantekeningen van kunst - en andere zaken te maken . Misschien dat
zijn jeugdige leeftijd als excuus mag gelden : zijn eigenlijke carrière begint pas
een tiental jaren later , nadat hij zich weer in Augsburg heeft gevestigd . Dit neemt
niet weg dat hij toch een aantal gegevens verstrekt waardoor ons inzicht in de
Amsterdamse samenleving ofwel bevestigd ofwel verbreed wordt .
Ter inleiding geeft hij - overigens in weinig elegant Latijn - een korte algemene
schets van de stad . Gaandeweg gaat hij dan over tot het gebruik van Duits , iets
wat het lezen en ontcijferen er niet gemakkelijker op maakt , gezien de vele dialect-
vormen die hij bezigt . Dat hij enige kennis van de landstaal had opgedaan moge
blijken uit de voorlaatste zin , al is de orthographie nogal phonetisch uitgevallen !
De lezer kan zich zelf een oordeel vormen over de verschillende door Hainhofer
verstrekte gegevens . Niet alle zijn nagetrokken . Daar waar zijn opmerkingen door
middel van gepubliceerde bronnen geverifieerd konden worden zijn zij in de voet-
noten bij de transcriptie opgenomen . Voor het overige hoop ik dat nader onder-
zoek in de Amsterdamse archieven t.z.t . meer licht op zijn mededelingen kan doen
schijnen . Wel lijkt het mij zinnig om in het kort te schetsen voor welke zaken de
jonge Hainhofer belangstelling aan de dag legde .
Daar is ten eerste het transport . Hij noteert zeer precies afstanden en duur van
zijn reisjes , alsmede de namen van de bezochte herbergen en de kosten van de
maaltijden . Ondubbelzinnig spreekt hij zich uit over de zeer slechte verbindingen
tussen Amsterdam en Haarlem , zowel te water als te land .
Ook in ander opzicht lijkt hij ' prijsbewust '. Niet alleen geeft hij de wedde van
de voorganger der Lutheranen , Adolf Fischer , maar hij noteert ook de huur - en
koopprijzen van Amsterdamse woningen . Amsterdamse zeden en gewoonten
worden , soms wel kort , maar in betrekkelijke verscheidenheid opgevoerd . De
stadsspeelluiden , de gewoonte om des winters beurs te houden in de kerk , het
schaatsen en kolven in de winter , de kermissen , Koppermaandag , de verkiezing
van burgemeesters en andere zaken noteert hij , kennelijk als typisch Amsterdamse
verschijnselen .
Tegelijk blijkt uit de aantekeningen dat dit ook de gebeurtenissen waren die
door de Amsterdammers bezocht en met belangstelling gevolgd werden . Dat geldt
zeker ook voor de publieke terechtstellingen : reeds vier dagen na zijn aankomst
bezoekt Hainhofer de Dam om er enkele bij te wonen .
De kleine maar hechte Lutherse gemeente - ' die Martinischen ' noemt hij ze -
heeft uiteraard bij de Augsburgse protestant belangstelling gewekt ; men mag
aannemen dat hij ook de diensten bijwoonde . Een aantal eigenaardigheden van
het religieuze leven van zijn Amsterdamse geloofsgenoten , o.m . het gebruik van
Avondmaalsloodjes , noteert hij voor ons .
En tenslotte is hij duidelijk geïnteresseerd in de ' petite histoire ' van de stad .
Het verhaal van de weddenschap om een moord , waarvan de gruwelijke me -
62
63
lingen waarin het geheel van de zichtbare en tastbare wereld werd bijeengebracht .
Van dit soort collecties stelde Hainhofer een soort miniatuur-compendia samen .
Hiertoe liet hij door Augsburgse meubelmakers kunstig gewrochte kasten met
tientallen laden vervaardigen , en bood het gehele product aan hooggeplaatste per-
sonen aan . Enkele van deze ' Kunstschranke ' zijn bewaard gebleven ; het meest
bekend is het exemplaar voor G ustaaf Adolf van Zweden , dat te Upsala bewaard
wordt . Daarnaast was Hainhofer een rusteloos reiziger . Als patriciër van Augs-
burg en overtuigd protestant werd hij vaak met min of meer delicate diplomatieke
gezantschappen belast , waarbij hij ook zijn ogen uitvoerig de kost gaf zodra de
gelegenheid zich voordeed de vele vorstelijke verzamelingen in Duitsland te
bezoeken . Van deze reizen hield hij een verslag bij , soms in de vorm van een
dagboek maar ook wel in meer samenvattende berichten , tijdens rustperiodes
van de reis geschreven en later herbewerkt . Het zijn deze ' Relationen ' die voor
de in het verzamelwezen geïnteresseerde kunsthistorici een rijke bron vormen .
De reis die Hainhofer in 1597 en 1598 naar de Noordelijke Nederlanden maakte
was van andere aard . Na een driejarig verblijf in Padua , Bologna en Siena was
hij naar Keulen gereisd om daar zijn studie voort te zetten . Toen in de herfst van
1597 de pest uitbrak besloot de ' patronus ' van Hainhofer , een zekere Jacob
Houthusius , om naar Nederland uit te wijken . Op 21 november 1597 scheepte
het gezelschap zich in en op dezelfde datum begint Hainhofer's verslag .
De reis Rijnafwaarts , ofschoon zeer summier bijgehouden - voornamelijk een
lange lijst van steden en dorpen die men passeert — levert enkele indrukken van de
tijdsomstandigheden op . In zomer en herfst van dat jaar immers had Maurits
zijn beroemde krijgstocht langs de Rijn gemaakt en daarmee een sterke uitbrei-
ding van het gebied van de Republiek naar het Oosten tot stand gebracht . Hier
en daar noteert Hainhofer dan ook de naweeën van deze veldtocht . Bij Pannerden
kiest de schipper de Waal en gaat de reis via Nijmegen , Tiel , Zaltbommel ,
Gorkum en Dordrecht naar Rotterdam . Daar wordt en passant het standbeeld
van Erasmus bekeken , maar snel doorgereisd naar Delft ; vandaar gaat het per
wagen naar Den Haag . Na een kort verbüjf gaan de reizigers verder naar Haarlem
om tenslotte in een vinnige koude per schuit op 14 december Amsterdam te be-
reiken . Daar blijft Hainhofer ongeveer een half jaar voordat hij weer per schip ,
ditmaal om het Noorden heen , naar Hamburg vertrekt . Slechts tweemaal maakt
hij nog korte uitstapjes , eenmaal naar Utrecht en nogmaals naar Rotterdam , Den
Haag en Scheveningen . Vanaf de aankomst in Haarlem is hierna een transcriptie
opgenomen 1
.
Het handschrift , dat ook het italiaanse reisverslag bevat , bevindt zich in de Herzog August Bibliothek
te Wolfenböttel , Cod . Guelf . 60.21 Aug . 8 °. De door mij begonnen transcriptie werd voltooid door
de heren S . A . C . Dudok van Heel en P . H . J . van der Laan , en gecorrigeerd door collega J . L . van
der Gouw , aan wie ik graag mijn hartelijke dank uitspreek . De rest van Hainhofers verslag hoop ik
t.z.t . elders te publiceren .
Het blijft jammer dat Hainhofer van dat halve jaar zo weinig en zo onsamen-
hangende berichten geeft . Kennelijk was het hem op dat ogenblik er nog niet om
begonnen aantekeningen van kunst - en andere zaken te maken . Misschien dat
zijn jeugdige leeftijd als excuus mag gelden : zijn eigenlijke carrière begint pas
een tiental jaren later , nadat hij zich weer in Augsburg heeft gevestigd . Dit neemt
niet weg dat hij toch een aantal gegevens verstrekt waardoor ons inzicht in de
Amsterdamse samenleving ofwel bevestigd ofwel verbreed wordt .
Ter inleiding geeft hij - overigens in weinig elegant Latijn - een korte algemene
schets van de stad . Gaandeweg gaat hij dan over tot het gebruik van Duits , iets
wat het lezen en ontcijferen er niet gemakkelijker op maakt , gezien de vele dialect-
vormen die hij bezigt . Dat hij enige kennis van de landstaal had opgedaan moge
blijken uit de voorlaatste zin , al is de orthographie nogal phonetisch uitgevallen !
De lezer kan zich zelf een oordeel vormen over de verschillende door Hainhofer
verstrekte gegevens . Niet alle zijn nagetrokken . Daar waar zijn opmerkingen door
middel van gepubliceerde bronnen geverifieerd konden worden zijn zij in de voet-
noten bij de transcriptie opgenomen . Voor het overige hoop ik dat nader onder-
zoek in de Amsterdamse archieven t.z.t . meer licht op zijn mededelingen kan doen
schijnen . Wel lijkt het mij zinnig om in het kort te schetsen voor welke zaken de
jonge Hainhofer belangstelling aan de dag legde .
Daar is ten eerste het transport . Hij noteert zeer precies afstanden en duur van
zijn reisjes , alsmede de namen van de bezochte herbergen en de kosten van de
maaltijden . Ondubbelzinnig spreekt hij zich uit over de zeer slechte verbindingen
tussen Amsterdam en Haarlem , zowel te water als te land .
Ook in ander opzicht lijkt hij ' prijsbewust '. Niet alleen geeft hij de wedde van
de voorganger der Lutheranen , Adolf Fischer , maar hij noteert ook de huur - en
koopprijzen van Amsterdamse woningen . Amsterdamse zeden en gewoonten
worden , soms wel kort , maar in betrekkelijke verscheidenheid opgevoerd . De
stadsspeelluiden , de gewoonte om des winters beurs te houden in de kerk , het
schaatsen en kolven in de winter , de kermissen , Koppermaandag , de verkiezing
van burgemeesters en andere zaken noteert hij , kennelijk als typisch Amsterdamse
verschijnselen .
Tegelijk blijkt uit de aantekeningen dat dit ook de gebeurtenissen waren die
door de Amsterdammers bezocht en met belangstelling gevolgd werden . Dat geldt
zeker ook voor de publieke terechtstellingen : reeds vier dagen na zijn aankomst
bezoekt Hainhofer de Dam om er enkele bij te wonen .
De kleine maar hechte Lutherse gemeente - ' die Martinischen ' noemt hij ze -
heeft uiteraard bij de Augsburgse protestant belangstelling gewekt ; men mag
aannemen dat hij ook de diensten bijwoonde . Een aantal eigenaardigheden van
het religieuze leven van zijn Amsterdamse geloofsgenoten , o.m . het gebruik van
Avondmaalsloodjes , noteert hij voor ons .
En tenslotte is hij duidelijk geïnteresseerd in de ' petite histoire ' van de stad .
Het verhaal van de weddenschap om een moord , waarvan de gruwelijke me -
62
63
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.