Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Ondanks de in 1590 gegeven Spaanse toestemming voor het vervoer van graan
naar Italië , werden 26 Noord-Nederlandse schepen op de terugtocht in 1591 door
de Spanjaarden genomen . De bemanning werd naar de galeien gebracht en de
schepen en hun lading werden geconfiskeerd . In de tachtigjarige oorlog werden
de Noord-
Nederlanders beschouwd als rebellen . Daar een ketter nog erger was
dan een rebel , was men van mening , dat men tegenover ketters een gegeven
woord niet behoefde te houden . Daarom verkeerden de Nederlanders bij hun
handel en scheepvaart in een slechtere positie dan de inwoners van andere landen ,
die toch vaak Luthers waren . Danzig en Polen , die Rooms-Katholiek gebleven
waren , hebben hiervan enig voordeel gehad , maar dit verliep vrij spoedig .
Amsterdam was de centrale graanmarkt van West-Europa . Holland en Zeeland
hadden een zeer grote koopvaardijvloot en konden de goederen tegen een lage
vrachtprijs vervoeren . De Noord-Nederlanders hebben grote risico's gelopen bij
de vaart naar de Middellandse Zee . Dit was niet alleen aan de Spanjaarden te
wijten . Er gingen ook veel schepen verloren door Engelse , Barbarijse en Turkse
kaapvaart .
De bevrachtingen op Italië in 1591 stuitten op grote weerstand in Zeeland en
Westfriesland . De Gedeputeerde van Zeeland bracht naar voren in de Staten-
Generaal , dat het , gezien het arrest van de 26 schepen in 1591 , beter was de
Italië-vaart te verbieden . Hij beweerde , dat er reeds 200 geweldige schepen , met
6000 man aan boord , werden klaargemaakt om graan naar Italië te brengen .
Deze schepen zouden door de Italianen zijn gecharterd 1
. Dit moet een bizonder
opgeschroefd verhaal zijn . Waarschijnlijk zijn er tussen de 50 en 100 schepen van
100 a 120 last in gereedheid gebracht . Daar hun gemiddelde bemanning op
18 man geschat kan worden , waren er 900 tot 1800 man mee gemoeid .
De naijver op het opkomend Amsterdam , als centrum van de graanhandel , moet
hier op de achtergrond meegespeeld hebben . Westfriesland heeft zich achter
Zeeland geschaard , maar Amsterdam heeft zich met succes tegen deze maatregel
verzet . Door de grote graanaankopen was de graanprijs gestegen . Er kwam een
verbod tot uitvoer van inlands graan . Helaas beschikken we niet over statistische
gegevens voor de Italië-vaart . Dit geldt voor de gehele periode . Daarom is
gepoogd hierover wat meer informatie te geven in dit artikel .
De studie van Braudel en Romano 2 verschaft gegevens over de schepen uit
Noord-Europa , die de haven van Livorno binnenliepen . In de periode juni 1590
tot eind mei 1591 was de herkomst der schepen : Rouen 1 , Amsterdam 12 , Danzig
7 , Hamburg 12 , Engeland 6 en divers 1 . Voor de gelijke periode 1591/1592 was
dit : Amsterdam 37 , Danzig 8 , Hamburg 33 , Lübeck 9 , Emden 2 , Engeland 3 en
divers 13 . Voor 1592/1593 zijn de cijfers : Amsterdam 29 , Danzig 14 , Hamburg
14 , Lübeck 2 , Emden 3 , Engeland 16 en divers 5 . Meer dan de helft ( 52 %) van
1 Heeringa , Lev . handel , deel I p . 6—11 .
2 F . Braudel en R . Romano , Navires et Marcbandises A l'entree du Port ie Livourne 1547-1611 ( Paris , 1951 )
p . 50-53 , 107 .
het in Livorno aangevoerde graan kwam in 1590/91 uit Noord-Europa . In
1591/92 en 1592/93 resp . 94 en 96 %.
De berichtgeving over zekere toestanden in de Noordelijke landen heeft wel-
licht de Toscaanse groothertog Ferdinand 1 ( 1587-1605 ) ertoe gebracht om op
10 juni 1593 een tolerante verordening af te kondigen . Aan buitenlanders , die
zich in Livorno vestigden , werd vrije uitoefening van godsdienst toegestaan . Uit
diverse landen trokken toen ballingen ( Calvinisten , Lutheranen , Mohammedanen ,
Joden en Grieks-Katholieken ) naar Livorno . De broederschap van de ' Nazione
Olandes-Allemana ' ging een voorname plaats innemen . In 1591 was het haven-
gebied van Livorno al vrijgesteld van tolrechten ( porto-franco ). Livorno werd
met een tolmuur omgeven , die het van het binnenland afscheidde . Het werd de
belangrijkste transitohaven in het Middellandse zeegebied . Naast de Noord-
Nederlanders hebben ook de Duitsers , Engelsen , Fransen en Scandinaviërs hier-
van profijt gehad .
BRONNEN VAN DE TABELLEN
Deze studie is in hoofdzaak gebaseerd op de in de Amsterdamse notariële archieven
gevonden bevrachtingscontrakten op Italië van 1591-1620 . Helaas ontbreken de
protocollen van een aantal notarissen vóór October 1593 1
.
Enkele protocollen vóór 1620 zijn niet aanwezig of incompleet . Dit beperkte
mijn gezichtsveld , want er zijn toen ook schepen bevracht , waarvan geen be-
vrachtingscontrakten aanwezig zijn . Ook de schepen , die door eigen rederijen
bevracht zijn en waarvoor dus geen contrakten werden gemaakt , zijn buiten
beeld gebleven .
Vóór October 1593 zijn er alleen verschillende bevrachtingen gevonden bij
notaris Lieven Heylinck en één bij notaris Jan Ghijsbertsen . In October 1593
begon het notariaat van Jan Franss Bruyningh , die zijn in 1591 overleden vader
Frans Anthonisz Bruyningh opvolgde . Helaas is het protocol van de vader ver-
loren gegaan en dus missen we de voor hem gepasseerde bevrachtingen .
Beide notarissen Bruyningh hebben gewoond ' In de schrievende handt ' in de
Heintje Hoeksteeg , de steeg tussen de Nieuwe Brug en de Oude Kerk . De open-
luchtbeurs , waar makelaars , kooplieden en schippers elkaar troffen , was bij de
Nieuwe Brug . Bij slecht en koud weer werd het kerkkantoor van de Oude Kerk
als beurs gebruikt . Waarschijnlijk onderhandelde men ook in het kerkgebouw .
Toen in 1613 de nieuw gebouwde beurs aan het Rokin in gebruik genomen werd ,
verhuisde notaris Bruyningh naar de Pijlsteeg . Zijn notariaat loopt van October
1593 tot september 1624 . Voor het onderzoek naar bevrachtingscontrakten zijn
ook de protocollen van de andere notarissen vóór 1621 onderzocht 2
. Meer dan
1 W . F . H . Oldewelt , Notarissen te Amsterdam vóór 1620 , 26e Jaarboek Amstelodamiim ( 1929 ) p . 25-43 .
2 De heer B . F . Schuurman Hess heeft mij indertijd bij dit werk bijgestaan . Toen werden samen-
vattingen gemaakt van alle bevrachtingscontrakten uit de periode vóór 1621 , niet alleen van deschepen , die naar Italië gingen .
44
45
naar Italië , werden 26 Noord-Nederlandse schepen op de terugtocht in 1591 door
de Spanjaarden genomen . De bemanning werd naar de galeien gebracht en de
schepen en hun lading werden geconfiskeerd . In de tachtigjarige oorlog werden
de Noord-
Nederlanders beschouwd als rebellen . Daar een ketter nog erger was
dan een rebel , was men van mening , dat men tegenover ketters een gegeven
woord niet behoefde te houden . Daarom verkeerden de Nederlanders bij hun
handel en scheepvaart in een slechtere positie dan de inwoners van andere landen ,
die toch vaak Luthers waren . Danzig en Polen , die Rooms-Katholiek gebleven
waren , hebben hiervan enig voordeel gehad , maar dit verliep vrij spoedig .
Amsterdam was de centrale graanmarkt van West-Europa . Holland en Zeeland
hadden een zeer grote koopvaardijvloot en konden de goederen tegen een lage
vrachtprijs vervoeren . De Noord-Nederlanders hebben grote risico's gelopen bij
de vaart naar de Middellandse Zee . Dit was niet alleen aan de Spanjaarden te
wijten . Er gingen ook veel schepen verloren door Engelse , Barbarijse en Turkse
kaapvaart .
De bevrachtingen op Italië in 1591 stuitten op grote weerstand in Zeeland en
Westfriesland . De Gedeputeerde van Zeeland bracht naar voren in de Staten-
Generaal , dat het , gezien het arrest van de 26 schepen in 1591 , beter was de
Italië-vaart te verbieden . Hij beweerde , dat er reeds 200 geweldige schepen , met
6000 man aan boord , werden klaargemaakt om graan naar Italië te brengen .
Deze schepen zouden door de Italianen zijn gecharterd 1
. Dit moet een bizonder
opgeschroefd verhaal zijn . Waarschijnlijk zijn er tussen de 50 en 100 schepen van
100 a 120 last in gereedheid gebracht . Daar hun gemiddelde bemanning op
18 man geschat kan worden , waren er 900 tot 1800 man mee gemoeid .
De naijver op het opkomend Amsterdam , als centrum van de graanhandel , moet
hier op de achtergrond meegespeeld hebben . Westfriesland heeft zich achter
Zeeland geschaard , maar Amsterdam heeft zich met succes tegen deze maatregel
verzet . Door de grote graanaankopen was de graanprijs gestegen . Er kwam een
verbod tot uitvoer van inlands graan . Helaas beschikken we niet over statistische
gegevens voor de Italië-vaart . Dit geldt voor de gehele periode . Daarom is
gepoogd hierover wat meer informatie te geven in dit artikel .
De studie van Braudel en Romano 2 verschaft gegevens over de schepen uit
Noord-Europa , die de haven van Livorno binnenliepen . In de periode juni 1590
tot eind mei 1591 was de herkomst der schepen : Rouen 1 , Amsterdam 12 , Danzig
7 , Hamburg 12 , Engeland 6 en divers 1 . Voor de gelijke periode 1591/1592 was
dit : Amsterdam 37 , Danzig 8 , Hamburg 33 , Lübeck 9 , Emden 2 , Engeland 3 en
divers 13 . Voor 1592/1593 zijn de cijfers : Amsterdam 29 , Danzig 14 , Hamburg
14 , Lübeck 2 , Emden 3 , Engeland 16 en divers 5 . Meer dan de helft ( 52 %) van
1 Heeringa , Lev . handel , deel I p . 6—11 .
2 F . Braudel en R . Romano , Navires et Marcbandises A l'entree du Port ie Livourne 1547-1611 ( Paris , 1951 )
p . 50-53 , 107 .
het in Livorno aangevoerde graan kwam in 1590/91 uit Noord-Europa . In
1591/92 en 1592/93 resp . 94 en 96 %.
De berichtgeving over zekere toestanden in de Noordelijke landen heeft wel-
licht de Toscaanse groothertog Ferdinand 1 ( 1587-1605 ) ertoe gebracht om op
10 juni 1593 een tolerante verordening af te kondigen . Aan buitenlanders , die
zich in Livorno vestigden , werd vrije uitoefening van godsdienst toegestaan . Uit
diverse landen trokken toen ballingen ( Calvinisten , Lutheranen , Mohammedanen ,
Joden en Grieks-Katholieken ) naar Livorno . De broederschap van de ' Nazione
Olandes-Allemana ' ging een voorname plaats innemen . In 1591 was het haven-
gebied van Livorno al vrijgesteld van tolrechten ( porto-franco ). Livorno werd
met een tolmuur omgeven , die het van het binnenland afscheidde . Het werd de
belangrijkste transitohaven in het Middellandse zeegebied . Naast de Noord-
Nederlanders hebben ook de Duitsers , Engelsen , Fransen en Scandinaviërs hier-
van profijt gehad .
BRONNEN VAN DE TABELLEN
Deze studie is in hoofdzaak gebaseerd op de in de Amsterdamse notariële archieven
gevonden bevrachtingscontrakten op Italië van 1591-1620 . Helaas ontbreken de
protocollen van een aantal notarissen vóór October 1593 1
.
Enkele protocollen vóór 1620 zijn niet aanwezig of incompleet . Dit beperkte
mijn gezichtsveld , want er zijn toen ook schepen bevracht , waarvan geen be-
vrachtingscontrakten aanwezig zijn . Ook de schepen , die door eigen rederijen
bevracht zijn en waarvoor dus geen contrakten werden gemaakt , zijn buiten
beeld gebleven .
Vóór October 1593 zijn er alleen verschillende bevrachtingen gevonden bij
notaris Lieven Heylinck en één bij notaris Jan Ghijsbertsen . In October 1593
begon het notariaat van Jan Franss Bruyningh , die zijn in 1591 overleden vader
Frans Anthonisz Bruyningh opvolgde . Helaas is het protocol van de vader ver-
loren gegaan en dus missen we de voor hem gepasseerde bevrachtingen .
Beide notarissen Bruyningh hebben gewoond ' In de schrievende handt ' in de
Heintje Hoeksteeg , de steeg tussen de Nieuwe Brug en de Oude Kerk . De open-
luchtbeurs , waar makelaars , kooplieden en schippers elkaar troffen , was bij de
Nieuwe Brug . Bij slecht en koud weer werd het kerkkantoor van de Oude Kerk
als beurs gebruikt . Waarschijnlijk onderhandelde men ook in het kerkgebouw .
Toen in 1613 de nieuw gebouwde beurs aan het Rokin in gebruik genomen werd ,
verhuisde notaris Bruyningh naar de Pijlsteeg . Zijn notariaat loopt van October
1593 tot september 1624 . Voor het onderzoek naar bevrachtingscontrakten zijn
ook de protocollen van de andere notarissen vóór 1621 onderzocht 2
. Meer dan
1 W . F . H . Oldewelt , Notarissen te Amsterdam vóór 1620 , 26e Jaarboek Amstelodamiim ( 1929 ) p . 25-43 .
2 De heer B . F . Schuurman Hess heeft mij indertijd bij dit werk bijgestaan . Toen werden samen-
vattingen gemaakt van alle bevrachtingscontrakten uit de periode vóór 1621 , niet alleen van deschepen , die naar Italië gingen .
44
45
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.