Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
POLDERMOLENS ROND AMSTERDAM
DOOR
MR . J . H . VAN DEN HOEK OSTENDE
' Rond Amsterdam hebben wij , als wij ons niet vergissen ,
alle polders voorzien met ijzeren molenroeden '
B . Pof te Blshout a\d Kinderdijk in 1903 1
' The historian needs not only more documents but
stronger boots '
R . H . Tamiey
INLEIDING
In de algemene beschouwingen over Amsterdamse molens is aan de poldermolens
tot nu toe weinig of geen aandacht besteed 2
. Met de andere niet-industriemolens ,
de stadsvuilwatermolens , ligt dat enigszins anders , alleen al omdat men te vermel-
den had , dat de korenmolen De Gooyer sedert 1814 geplaatst is op het onderstuk
van de in 1759 gebouwde buitenste stadsvuilwatermolen aan het Funen 3
. Over
de nog aanwezige poldermolens verschenen , meestal naar aanleiding van hun
verplaatsing of van plannen daartoe , enige artikelen in tijdschriften 4
. Dit opstel
houdt zich bezig met poldermolens in heden en verleden . De titel is ruim genomen
om geen beperkingen te ondervinden van de gemeentegrenzen , noch de vroegere ,
noch die van 1921 , toen , afgezien van gebieden als het tot Nieuwer-Amstel be-
horende Buitenveldert , de gehele gemeenten Sloten , Watergraafsmeer , Buiksloot ,
Nieuwendam en Ransdorp bij de hoofdstad kwamen , of van 1966 , toen zulks
1 In een brief aan de dijkgraaf van de Buikslotermeer , opgenomen in het polderarchief onder nr . 140 .
2 G . J . Honig , De molens van Amsterdam , Jaarboek Amstelodamum 1930 , blz . 79-159 ; G . J . Honig,De Amsterdamsche molens , Zeven eeuwen Amsterdam VI , blz . 33-48 ; S . Hart , De Amsterdamsemolens , Noord-
Hollands Molenhoek , Haarlem 1964 , blz . 35-51 .
3 Laatstelijk schrijver dezes , Molen De Gooyer , Waterwereld 29e jaargang nummer 1 , juli 1976 , blz . 25-
35 . Over de stadsvuilwatermolens dezelfde in Maandblad Amstelodamum 1978 , blz . 5-11 .
4 A . J . de Koning , De herbouw van de Riekermolen te Amsterdam , Bouw 1961 , blz . 1589-1591 ;
C . van der Veen , De Riekermolen herbouwd aan de Amstel , Ons Amsterdam 1962 , blz . 16-21 ;
L . van Genderen , De Windwatermolen De elfhonderd Roe , Ons Amsterdam 1966 , blz . 26-30 ;
Verplaatste molen De 1200 Roe zou weer kunnen functioneren , Heemschut 1976 , blz . 183-184 .
met de tot de gemeente Weesperkarspel behorende Bijlmermeer het geval was .
Evenmin als het terrein ruimtelijk nauwkeurig bepaald is , is het dat wat de tijd
betreft . Wel kan worden opgemerkt , dat poldermolens in deze contreien hun be-
langrijkste rol gespeeld hebben tussen 1630 en 1880 . Rond het eerste jaar was de
drooglegging van de grote meren vrijwel voltooid en rond het tweede werd daar
de windkracht bij de waterbeheersing door stoomkracht vervangen .
De windwatermolens werden hier te lande voor het eerst toegepast in het begin
van de 15de eeuw . Het ging aanvankelijk om kleine molens , die zich zelf op de
wind stelden zoals de huidige aanbrengers , petmolens of weidemolentjes . De
aannemers die ze plaatsten moesten ze ook weer overeind zetten als ze omvielen 1
.
Bij honderden verschenen deze molentjes op de lager gelegen landen om deze
van het overtollige water te ontlasten , wanneer dit niet bij lage stand van het
boezemwater door een uitwateringssluisje kon afvloeien .
De in 1722 gestichte Spieringhornerbuitenpolder en het al oudere poldertje De
Heining hebben het altijd zonder maalwerktuig kunnen stellen . Na 1875 waterden
ze niet meer af op het IJ , maar op de met een stoomgemaal bemalen Groote IJ-
polder . Ook de Diemer Buitendijksche polder , die in 1710 reeds een reglement van
bestuur bezat , kon zonder bemaling afwateren op het IJ , evenals de 17de eeuwse
buitenpolder IJdoorn bij Durgerdam .
Elders waren ook rond Amsterdam al vroeg molens nodig om het land droog
te houden . Zo is in 1565 sprake van twee bemalen poldertjes in het gebied bij de
Nieuwe Meer waar in 1636 de Sloterbuitenpolder of Riekerpolder gesticht zou
worden . De Osdorperbinnenpolder kwam in 1567 tot stand . De oudste gedeelten
van de Sloterbinnen - en Middelveldsche gecombineerde polders zijn van 1569 .
In 1570 volgde de Osdorperbovenpolder . De Middelveldsche Akerpolder werd
drooggemaakt in 1598 .
Toen de molens groter werden en meer water konden uitslaan , vonden ze ook
toepassing bij het droogmaken van meren . In de omgeving van Amsterdam waren
dat ( met de jaartallen van de desbetreffende octrooien van de Staten van Holland
en West-
Friesland ): Bijlmermeer 1622 , Belmermeer 1623 , Buikslotermeer 1624 ,
Broekermeer 1624 , Watergraafsmeer 1624 en Sloterdijkermeer 1641 .
Het droogleggen van de meren had tot gevolg dat de oppervlakte van de boe-
zem , d.w.z . de gemeenschappelijke waterbergplaats waarop de polders hun over-
tollig water moesten lozen , met die van deze meren werd verkleind . Bovendien
werd het resterende deel van de boezem belast met het uitgemalen water van het
nieuw gewonnen land . Het oude land kreeg daardoor veel minder gelegenheid
zijn water op natuurlijke wijze te lozen . De windbemaling van de polders is rond
Amsterdam dan ook vrijwel overal vóór 1650 tot stand gekomen 2
, toen de laatste
landen in Amstelland , die nog met de boezem gemeen lagen , waren ingepolderd
1 A . A . Beekman , Nederland als polderland , tweede druk , Zutphen ( 1914 ) blz . 119 .
2 F . Mars , Watermolens in Noord-Holland , Noord-Hollands Molenhoek , Haarlem 1964 , blz . 31 .
360
361
DOOR
MR . J . H . VAN DEN HOEK OSTENDE
' Rond Amsterdam hebben wij , als wij ons niet vergissen ,
alle polders voorzien met ijzeren molenroeden '
B . Pof te Blshout a\d Kinderdijk in 1903 1
' The historian needs not only more documents but
stronger boots '
R . H . Tamiey
INLEIDING
In de algemene beschouwingen over Amsterdamse molens is aan de poldermolens
tot nu toe weinig of geen aandacht besteed 2
. Met de andere niet-industriemolens ,
de stadsvuilwatermolens , ligt dat enigszins anders , alleen al omdat men te vermel-
den had , dat de korenmolen De Gooyer sedert 1814 geplaatst is op het onderstuk
van de in 1759 gebouwde buitenste stadsvuilwatermolen aan het Funen 3
. Over
de nog aanwezige poldermolens verschenen , meestal naar aanleiding van hun
verplaatsing of van plannen daartoe , enige artikelen in tijdschriften 4
. Dit opstel
houdt zich bezig met poldermolens in heden en verleden . De titel is ruim genomen
om geen beperkingen te ondervinden van de gemeentegrenzen , noch de vroegere ,
noch die van 1921 , toen , afgezien van gebieden als het tot Nieuwer-Amstel be-
horende Buitenveldert , de gehele gemeenten Sloten , Watergraafsmeer , Buiksloot ,
Nieuwendam en Ransdorp bij de hoofdstad kwamen , of van 1966 , toen zulks
1 In een brief aan de dijkgraaf van de Buikslotermeer , opgenomen in het polderarchief onder nr . 140 .
2 G . J . Honig , De molens van Amsterdam , Jaarboek Amstelodamum 1930 , blz . 79-159 ; G . J . Honig,De Amsterdamsche molens , Zeven eeuwen Amsterdam VI , blz . 33-48 ; S . Hart , De Amsterdamsemolens , Noord-
Hollands Molenhoek , Haarlem 1964 , blz . 35-51 .
3 Laatstelijk schrijver dezes , Molen De Gooyer , Waterwereld 29e jaargang nummer 1 , juli 1976 , blz . 25-
35 . Over de stadsvuilwatermolens dezelfde in Maandblad Amstelodamum 1978 , blz . 5-11 .
4 A . J . de Koning , De herbouw van de Riekermolen te Amsterdam , Bouw 1961 , blz . 1589-1591 ;
C . van der Veen , De Riekermolen herbouwd aan de Amstel , Ons Amsterdam 1962 , blz . 16-21 ;
L . van Genderen , De Windwatermolen De elfhonderd Roe , Ons Amsterdam 1966 , blz . 26-30 ;
Verplaatste molen De 1200 Roe zou weer kunnen functioneren , Heemschut 1976 , blz . 183-184 .
met de tot de gemeente Weesperkarspel behorende Bijlmermeer het geval was .
Evenmin als het terrein ruimtelijk nauwkeurig bepaald is , is het dat wat de tijd
betreft . Wel kan worden opgemerkt , dat poldermolens in deze contreien hun be-
langrijkste rol gespeeld hebben tussen 1630 en 1880 . Rond het eerste jaar was de
drooglegging van de grote meren vrijwel voltooid en rond het tweede werd daar
de windkracht bij de waterbeheersing door stoomkracht vervangen .
De windwatermolens werden hier te lande voor het eerst toegepast in het begin
van de 15de eeuw . Het ging aanvankelijk om kleine molens , die zich zelf op de
wind stelden zoals de huidige aanbrengers , petmolens of weidemolentjes . De
aannemers die ze plaatsten moesten ze ook weer overeind zetten als ze omvielen 1
.
Bij honderden verschenen deze molentjes op de lager gelegen landen om deze
van het overtollige water te ontlasten , wanneer dit niet bij lage stand van het
boezemwater door een uitwateringssluisje kon afvloeien .
De in 1722 gestichte Spieringhornerbuitenpolder en het al oudere poldertje De
Heining hebben het altijd zonder maalwerktuig kunnen stellen . Na 1875 waterden
ze niet meer af op het IJ , maar op de met een stoomgemaal bemalen Groote IJ-
polder . Ook de Diemer Buitendijksche polder , die in 1710 reeds een reglement van
bestuur bezat , kon zonder bemaling afwateren op het IJ , evenals de 17de eeuwse
buitenpolder IJdoorn bij Durgerdam .
Elders waren ook rond Amsterdam al vroeg molens nodig om het land droog
te houden . Zo is in 1565 sprake van twee bemalen poldertjes in het gebied bij de
Nieuwe Meer waar in 1636 de Sloterbuitenpolder of Riekerpolder gesticht zou
worden . De Osdorperbinnenpolder kwam in 1567 tot stand . De oudste gedeelten
van de Sloterbinnen - en Middelveldsche gecombineerde polders zijn van 1569 .
In 1570 volgde de Osdorperbovenpolder . De Middelveldsche Akerpolder werd
drooggemaakt in 1598 .
Toen de molens groter werden en meer water konden uitslaan , vonden ze ook
toepassing bij het droogmaken van meren . In de omgeving van Amsterdam waren
dat ( met de jaartallen van de desbetreffende octrooien van de Staten van Holland
en West-
Friesland ): Bijlmermeer 1622 , Belmermeer 1623 , Buikslotermeer 1624 ,
Broekermeer 1624 , Watergraafsmeer 1624 en Sloterdijkermeer 1641 .
Het droogleggen van de meren had tot gevolg dat de oppervlakte van de boe-
zem , d.w.z . de gemeenschappelijke waterbergplaats waarop de polders hun over-
tollig water moesten lozen , met die van deze meren werd verkleind . Bovendien
werd het resterende deel van de boezem belast met het uitgemalen water van het
nieuw gewonnen land . Het oude land kreeg daardoor veel minder gelegenheid
zijn water op natuurlijke wijze te lozen . De windbemaling van de polders is rond
Amsterdam dan ook vrijwel overal vóór 1650 tot stand gekomen 2
, toen de laatste
landen in Amstelland , die nog met de boezem gemeen lagen , waren ingepolderd
1 A . A . Beekman , Nederland als polderland , tweede druk , Zutphen ( 1914 ) blz . 119 .
2 F . Mars , Watermolens in Noord-Holland , Noord-Hollands Molenhoek , Haarlem 1964 , blz . 31 .
360
361
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.