Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 175

MR . JAN ADRIAAN VAN EIJK ( 1808-1887 ),
AMATEURFOTOGRAAF
DOOR
JAN COPPENS
In de geschiedenis van de fotografie in ons land staat Mr . J . A . van Eijk te boek
als de organisator van de eerste internationale tentoonstelling van fotografie . Dat
hij ook een belangrijke amateurfotograaf is geweest , is slechts in de kleine kring
van zijn nakomelingen bekend .
Zijn vroege fotografische activiteiten , die het onderwerp vormen van dit artikel ,
liggen tussen het midden van de jaren vijftig en de jaren zestig van de vorige
eeuw . Het is de tijd waarin de Nederlandse fotografie op eigen benen komt te
staan en waarin haar beeld niet langer in hoge mate mede bepaald wordt door het
werk van de reizende daguerreotypisten uit Frankrijk en Duitsland .
Jan Adriaan van Eijk werd in 1808 in Amsterdam geboren als zoon van de fabri-
kant Willem Jacob en diens nicht Anna van Eijk . Hij was nog geen twee jaar oud
toen zijn vader bij een ongeluk om het leven kwam . De moeder , die in verwach-
ting was , bleef met hem achter . Gelukkig leefde de grootvader nog tot 1818 . Jan
Adriaan doorliep het gymnasium waar zijn studieresultaten alle aanleiding gaven
tot tevredenheid . Om rechten te studeren ging hij naar Leiden en werd er op
9 juni 1827 opgenomen in het Corps . We komen zijn naam enkele keren tegen in
studentenalmanakken en merkwaardig genoeg ook in het ' Gedenkschrift van den
Uittogt der Heeren Studenten van de Hoogeschool te Leiden ten Heiligen Strijd
voor Vaderland en Koning op den 13 November 1830 ' door J . Roemer . Jan
Adriaan wilde ook meedoen aan deze actie om de ' afvallige ' Belgen voor Hol-
land te behouden , maar werd - zoals achter in het boekje te lezen staat - door het
Ministerie van Oorlog eervol ontslagen . 8 Juni 1831 werd hij doctor in het Ro-
meins en hedendaags recht . Op zijn bul vinden we de handtekening van de in-
middels uit Gent teruggekeerde Thorbecke .
Na het beëindigen van zijn studie moet hij al vlug als advocaat aan de slag ge-
gaan zijn . Zodoende werd hij een collega van een andere Amsterdammer en op
latere leeftijd eveneens amateurfotograaf , Mr . Eduard Isaac Asser .
' eenvoudige liefhebber der physica '
Sinds 1847 was onder redactie van de Delftse hoogleraar Dr . S . Bleekrode het
' Jaarboekje van Wetenschappen en Kunsten ' verschenen . Van het begin af werd
344
er een apart hoofdstuk gewijd aan de ' daguerreotypie en photographie ', dat in
het onderdeel van de natuurkunde en haar toepassingen volgde na de behandeling
van de electriciteit , het magnetisme en het licht . Het is opmerkelijk dat de ontwik-
keling die Van Eijk doormaakte om in fasen bij de daguerreotypie aan te komen
in deze zelfde volgorde verliep .
Wie zich verdiept in de omstandigheden waaronder de uitvinding van de foto-
grafie plaatsvond , merkt dat het niet ongebruikelijk was dat mensen die te maken
hadden met deze uitvinding en zich dus bezighielden met de werking van het
licht , ook studie maakten van allerlei electriciteitsverschijnselen . William Henry
Fox Talbot , uitvinder van het negatief-positief procédé , is er een voorbeeld van ,
maar ook Samuel Morse , een goede bekende van Daguerre en in de Verenigde
Staten een der eerste daguerreotypisten . Zo kennen we J . D . F . Arago als het
Franse parlementslid dat zich enorm inzette voor de aankoop van Daguerres
uitvinding door de regering , maar ook valt zijn naam als wetenschappelijke on-
derzoeker
van bliksemstralen in een van de eerste lezingen die door Van Eijk ge-
houden werd in november 1845 in de ' Maatschappij Felix Meritis '. Bij gelegen-
heid
van deze lezing over het onweer als natuurverschijnsel had hij zich voorge-
steld als een ' eenvoudig liefhebber der physica '.
Februari 1848 bleek Van Eijks interesse voor de electriciteit verschoven te zijn
naar het magnetisme . In een lezing die hij toen hield , valt opnieuw een aanrakings-
punt met de daguerreotypie te signaleren , want bij deze lezing maakte hij gebruik
van een polarisatietoestel , dat ' den Hr . v . Emden instrumentmaker alhier ' voor
hem geconstrueerd had . Het is zo goed als zeker dat het hier om dezelfde Van
Emden gaat - tenzij er destijds in Amsterdam meer instrumentmakers met die
naam vertoefden - die zich enkele jaren daarvoor nogal kwaad had gemaakt over
een stuk in het Handelsblad van 7 februari 1842 , waarin hoog werd opgegeven
van de kunst van de reizende daguerreotypist Daru uit Parijs . Daags daarna had
Van Emden fel gereageerd met de mededeling , dat daguerreotyperen geen kunst
was maar kinderwerk , dat hij binnenkort heel wat goedkopere apparatuur voor
het publiek ter beschikking zou hebben en tenslotte dat hij zich al vroeger had
toegelegd op het vervaardigen van daguerreotypieportretten , ' die mij boven alle
denkbeeld wel gelukken '.
Misschien dat Van Emden met hem over fotografie heeft gesproken , maar Van
Eijk was er nog niet aan toe . Nadat hij in het begin van 1853 opnieuw in een lezing
voor Felix Meritis de naam van Morse had laten vallen en Porta geciteerd had als
de uitvinder van de camera obscura , verlegde hij eind van dat jaar zijn gebied
van onderzoek van het magnetisme naar het licht . Toen moet de stap naar de foto-
grafie niet groot meer geweest zijn , want pratend over het licht gebruikte hij
termen uit de optiek . Hij had het over de beeldvorming door lenzen , besprak
fotometers en de camera lucida van Wollaston en tenslotte in verband met de bre-
king van het licht het tot de verbeelding sprekende verschijnsel van de fata mor-
gana .
345