Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Behalve met nieuwjaar werden er niet veel bezoeken afgelegd . Het meest
gebeurde dat nog op zondag , na de ochtenddienst ; er werd dan koffie , chocola
of een glaasje malaga gepresenteerd . Ook was er wel eens aanloop bij de thee en
enige malen per jaar gingen ze ' s avonds naar families toe of ze kregen zelf bezoek .
Dat waren doorgaans bijeenkomsten met een enigszins feestelijk karakter - een
verjaardag of iets dergelijks kon de aanleiding zijn . Ze begonnen omstreeks half
zeven en konden uitlopen tot half twee ' s nachts , niet tot genoegen van Jan , die
er niet van hield laat naar bed te gaan en die zich op die bijeenkomsten soms
schromelijk verveelde , ondanks het lekkere souper dat er werd opgediend 1
. Een
droevige reden voor een familiebijeenkomst was het overlijden van Jan's tante
Ninaber . De heren zaten in het sterfhuis de hele avond ceelen te schrijven , de
dames zaten ' te praten of liever te denken ; nu en dan brak een enkel woord het
stilzwijgen af ' 2
.
KERK EN CATECHISATIE
De Pijnappels waren Nederlands hervormd en zij gingen op zondag meestal
tweemaal naar de kerk . Ochtend - en avonddienst hadden de voorkeur . De vroeg-
dienst bezochten zij praktisch nooit , de ' sorteering van menschen ' was dan
trouwens heel anders , merkte Jan op 3 en ook uit de aan de catechismus gewijde
middagdienst bleven zij doorgaans weg . Vader en zoon gingen lang niet altijd
samen , maar zij wisselden na de dienst wel de indrukken uit over de aangehoorde
preken . De Nieuwe kerk bezochten zij het meest , maar zij kwamen ook geregeld
in de Gasthuiskerk , de Oude kerk , de Zuiderkerk en de wat verder gelegen
Eilandskerk . We zien Jan vaak bij zichzelf overleggen welke dominee hij nu eens
zal gaan aanhoren : zal het voor een keertje de remonstrantse Ds . Stuart zijn , die
met zijn ' ijsselijk tooneelagtige gesten ' het gehoor zo sterk kon ontroeren ? 4
.
Maar diens preek was meer een zedelijke redevoering dan een christelijke leerrede
en dat beviel Jan niet zo goed , die zich meer thuisvoelde bij de oude dominees
in Voetiaanse stijl 5
. Bij zijn neef Ds . Wolterbeek , die hem wel catechisatie gaf ,
kerkte hij om die reden slechts zelden . Kritisch was hij ook ten aanzien van
predikanten die een inhoudsloze preek trachtten te verlevendigen door het in-
lassen
van versjes , zoals Ds . Pauw uit Breda , die ' zeer cierlijk schilderend dog
vrij winderig ' preekte . ' Z . Eerw . vlocht ook een aantal versjes door de preek , dog
dezelve was intusschen vrij eentonig en Ds . Pauw had tamelijk veel werk om ' t
1 Voor de soupers zie bijlage B .
• Dagboek , 2 nov . 1806 .
« Dagboek , 26 mei 1808 .
• i Dagboek , 14 dec . 1806 . Voor Ds . Martinus Stuart zie Ned . Patr . 50 ( 1964 ), 412 . Een op Felix Mentis
gehouden voordracht over de verplichting van de mens aan de tekenkunst beviel Jan beter dan diens
preken , dagboek , 23 dec . 1807 .
5 ' Ds . van Wijk heeft veel van onze oude dominos en is zeker een regte Voetiaan '. Dagboek , 20 Sept .
1807 . H . Joh . van Wijk , in 1785 beroepen in Nijmegen waar hij in 1817 overleed .
einde te krijgen ' 1
. Beter beviel hem Ds . Ten Dall 2
, met diens zakelijke doch diep-
zinnige preken . Jammer dat hij moeilijk te verstaan was ; dat zijn gehoor klein
was , was daarom niet verwonderlijk . Bij Ds . Viervant 3 daarentegen liep het storm ,
zodat het wel eens nodig was al tijdens de middagpreek te komen en dan te blijven
zitten , om van een plaatsje bij de avonddienst verzekerd te zijn . Ook bij anderen
was de kerk soms barstens vol , wat Jan , die gevoelig was voor slechte lucht ,
vaak een barstende hoofdpijn bezorgde . Dat kon een reden zijn om soms maar
een minder populair predikant te gaan horen - bovendien was hij dan beter in
staat aantekeningen van de preken te maken , die hij later in het net ging uit-
werken . Zo werd hij een expert in het beluisteren van preken , die voor hem zeker
ook een intellectueel genot moeten hebben betekend . Op reis in een vreemde
stad was het eerste wat hij deed een domineesbriefje halen en hij zag zich niet
gaarne de preek van een Van de Wijnpersse 4 of Van der Palm 5
ontgaan . ' Een vrij
vermetel waagstuk voor zoo'n man om hier te prediken ' 6 schreef Jan naar aan-
leiding van de preek van een jong proponentje in de Oude kerk ; in Amsterdam
was een keur van predikanten en Jan , die per jaar bijna veertig verschillende
predikanten aanhoorde , schreef als een kenner over Ds . Grommé uit Voorhout :
' Een bejaard man van diep in de vijftig jaaren , zijn talent is niet zeer aangenaam :
hij maakt schromelijk veel exclamaties , dog is voorts een man van de ouder-
wetsche smaak en wel orthodox . Zeer geleerd beschouwe ik hem intusschen niet .
Ik vernam van Vader dat hij vroeger schoolmeester geweest was ; hij had nogal
vrij veel volk ' 7
.
Om zijn talen te oefenen ging Jan ook wel eens naar een Engelse , Franse of
Duitse dienst en één keer is hij een Grieks orthodoxe kerk binnengelopen maar
hij ging gauw weer weg , verdreven door de wierooklucht 8
. Het dagboek zwijgt
over doopsgezinde diensten en Jan schijnt dus ver van de Vermaning te zijn
gebleven , al heeft hij de ' beniste ' ds . Van Gelder wel eens in het Nut horen
spreken over ' De winter en derzelver nottigheid ' 9
.
Met genoegen woonden Jan en zijn vader een bijeenkomst in de Oude kerk bij
die bedoeld was om de gemeente meer vertrouwd te maken met de nieuw inee-
voerde gezangenbundel - het ' nieuwe liedboek '. Het was er vol ' toehoorders van
verschillende stand , waaronder een aantal voorname luy ' 10
. Ze genoten van de zang
1 Dagboek , 31 aug . 1806 . Ds . Hermannus Pauw , geb . ca . 1770 , van 1802 tot 1806 predikant te Breda,waar hij in 1856 overleed , na ook nog in Brielle en in Brussel gestaan te hebben .
2 Ds . Didericus ten Dall , kreeg in 1774 Amerongen als eerste standplaats . Hij was van 1788 tot 1796
en van 1804 tot 1817 predikant in Amsterdam en overleed in 1829 .
3 Ds . Hendrik Husley Viervant , 1754-1814 .
4 Samuel Johannes van de Wijnpersse , 1759-1842 . Jan hoorde hem op 13 april 1806 .
8 Johannes Hendrikus van der Palm , 1763-1840 . Dagboek , 28 dec . 1806 .
6 Dagboek , 11 sept . 1808 .
7 Dagboek , 22 nov . 1807 . Willem David Grommé , Vlissingen 1744 - Voorhout 1825 . Hij legde pasin 1774 preparatoir examen af en komt niet voor in de alba studiosorum van Utrecht en Leiden .
8
Dagboek , 2 maart 1806 .
9 Dagboek , 15 jan . 1808 . Arend Hendrik van Gelder , 1756-1819 .
10
Dagboek , 10 dec . 1808 .
316
317
gebeurde dat nog op zondag , na de ochtenddienst ; er werd dan koffie , chocola
of een glaasje malaga gepresenteerd . Ook was er wel eens aanloop bij de thee en
enige malen per jaar gingen ze ' s avonds naar families toe of ze kregen zelf bezoek .
Dat waren doorgaans bijeenkomsten met een enigszins feestelijk karakter - een
verjaardag of iets dergelijks kon de aanleiding zijn . Ze begonnen omstreeks half
zeven en konden uitlopen tot half twee ' s nachts , niet tot genoegen van Jan , die
er niet van hield laat naar bed te gaan en die zich op die bijeenkomsten soms
schromelijk verveelde , ondanks het lekkere souper dat er werd opgediend 1
. Een
droevige reden voor een familiebijeenkomst was het overlijden van Jan's tante
Ninaber . De heren zaten in het sterfhuis de hele avond ceelen te schrijven , de
dames zaten ' te praten of liever te denken ; nu en dan brak een enkel woord het
stilzwijgen af ' 2
.
KERK EN CATECHISATIE
De Pijnappels waren Nederlands hervormd en zij gingen op zondag meestal
tweemaal naar de kerk . Ochtend - en avonddienst hadden de voorkeur . De vroeg-
dienst bezochten zij praktisch nooit , de ' sorteering van menschen ' was dan
trouwens heel anders , merkte Jan op 3 en ook uit de aan de catechismus gewijde
middagdienst bleven zij doorgaans weg . Vader en zoon gingen lang niet altijd
samen , maar zij wisselden na de dienst wel de indrukken uit over de aangehoorde
preken . De Nieuwe kerk bezochten zij het meest , maar zij kwamen ook geregeld
in de Gasthuiskerk , de Oude kerk , de Zuiderkerk en de wat verder gelegen
Eilandskerk . We zien Jan vaak bij zichzelf overleggen welke dominee hij nu eens
zal gaan aanhoren : zal het voor een keertje de remonstrantse Ds . Stuart zijn , die
met zijn ' ijsselijk tooneelagtige gesten ' het gehoor zo sterk kon ontroeren ? 4
.
Maar diens preek was meer een zedelijke redevoering dan een christelijke leerrede
en dat beviel Jan niet zo goed , die zich meer thuisvoelde bij de oude dominees
in Voetiaanse stijl 5
. Bij zijn neef Ds . Wolterbeek , die hem wel catechisatie gaf ,
kerkte hij om die reden slechts zelden . Kritisch was hij ook ten aanzien van
predikanten die een inhoudsloze preek trachtten te verlevendigen door het in-
lassen
van versjes , zoals Ds . Pauw uit Breda , die ' zeer cierlijk schilderend dog
vrij winderig ' preekte . ' Z . Eerw . vlocht ook een aantal versjes door de preek , dog
dezelve was intusschen vrij eentonig en Ds . Pauw had tamelijk veel werk om ' t
1 Voor de soupers zie bijlage B .
• Dagboek , 2 nov . 1806 .
« Dagboek , 26 mei 1808 .
• i Dagboek , 14 dec . 1806 . Voor Ds . Martinus Stuart zie Ned . Patr . 50 ( 1964 ), 412 . Een op Felix Mentis
gehouden voordracht over de verplichting van de mens aan de tekenkunst beviel Jan beter dan diens
preken , dagboek , 23 dec . 1807 .
5 ' Ds . van Wijk heeft veel van onze oude dominos en is zeker een regte Voetiaan '. Dagboek , 20 Sept .
1807 . H . Joh . van Wijk , in 1785 beroepen in Nijmegen waar hij in 1817 overleed .
einde te krijgen ' 1
. Beter beviel hem Ds . Ten Dall 2
, met diens zakelijke doch diep-
zinnige preken . Jammer dat hij moeilijk te verstaan was ; dat zijn gehoor klein
was , was daarom niet verwonderlijk . Bij Ds . Viervant 3 daarentegen liep het storm ,
zodat het wel eens nodig was al tijdens de middagpreek te komen en dan te blijven
zitten , om van een plaatsje bij de avonddienst verzekerd te zijn . Ook bij anderen
was de kerk soms barstens vol , wat Jan , die gevoelig was voor slechte lucht ,
vaak een barstende hoofdpijn bezorgde . Dat kon een reden zijn om soms maar
een minder populair predikant te gaan horen - bovendien was hij dan beter in
staat aantekeningen van de preken te maken , die hij later in het net ging uit-
werken . Zo werd hij een expert in het beluisteren van preken , die voor hem zeker
ook een intellectueel genot moeten hebben betekend . Op reis in een vreemde
stad was het eerste wat hij deed een domineesbriefje halen en hij zag zich niet
gaarne de preek van een Van de Wijnpersse 4 of Van der Palm 5
ontgaan . ' Een vrij
vermetel waagstuk voor zoo'n man om hier te prediken ' 6 schreef Jan naar aan-
leiding van de preek van een jong proponentje in de Oude kerk ; in Amsterdam
was een keur van predikanten en Jan , die per jaar bijna veertig verschillende
predikanten aanhoorde , schreef als een kenner over Ds . Grommé uit Voorhout :
' Een bejaard man van diep in de vijftig jaaren , zijn talent is niet zeer aangenaam :
hij maakt schromelijk veel exclamaties , dog is voorts een man van de ouder-
wetsche smaak en wel orthodox . Zeer geleerd beschouwe ik hem intusschen niet .
Ik vernam van Vader dat hij vroeger schoolmeester geweest was ; hij had nogal
vrij veel volk ' 7
.
Om zijn talen te oefenen ging Jan ook wel eens naar een Engelse , Franse of
Duitse dienst en één keer is hij een Grieks orthodoxe kerk binnengelopen maar
hij ging gauw weer weg , verdreven door de wierooklucht 8
. Het dagboek zwijgt
over doopsgezinde diensten en Jan schijnt dus ver van de Vermaning te zijn
gebleven , al heeft hij de ' beniste ' ds . Van Gelder wel eens in het Nut horen
spreken over ' De winter en derzelver nottigheid ' 9
.
Met genoegen woonden Jan en zijn vader een bijeenkomst in de Oude kerk bij
die bedoeld was om de gemeente meer vertrouwd te maken met de nieuw inee-
voerde gezangenbundel - het ' nieuwe liedboek '. Het was er vol ' toehoorders van
verschillende stand , waaronder een aantal voorname luy ' 10
. Ze genoten van de zang
1 Dagboek , 31 aug . 1806 . Ds . Hermannus Pauw , geb . ca . 1770 , van 1802 tot 1806 predikant te Breda,waar hij in 1856 overleed , na ook nog in Brielle en in Brussel gestaan te hebben .
2 Ds . Didericus ten Dall , kreeg in 1774 Amerongen als eerste standplaats . Hij was van 1788 tot 1796
en van 1804 tot 1817 predikant in Amsterdam en overleed in 1829 .
3 Ds . Hendrik Husley Viervant , 1754-1814 .
4 Samuel Johannes van de Wijnpersse , 1759-1842 . Jan hoorde hem op 13 april 1806 .
8 Johannes Hendrikus van der Palm , 1763-1840 . Dagboek , 28 dec . 1806 .
6 Dagboek , 11 sept . 1808 .
7 Dagboek , 22 nov . 1807 . Willem David Grommé , Vlissingen 1744 - Voorhout 1825 . Hij legde pasin 1774 preparatoir examen af en komt niet voor in de alba studiosorum van Utrecht en Leiden .
8
Dagboek , 2 maart 1806 .
9 Dagboek , 15 jan . 1808 . Arend Hendrik van Gelder , 1756-1819 .
10
Dagboek , 10 dec . 1808 .
316
317
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.