Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
fluit , die vóór deze tekening op tafel ligt en de viool aan de muur ; de goed
gevulde boekenkast geheel rechts - het zijn zaken , die men met koophandel ,
natuurkunde , tekenkunde , muziek en letterkunde zou kunnen verbinden . Van
bepaalde voorwerpen echter is een rechtstreeks verband met de persoon van
Writs zó duidelijk aantoonbaar , dat waarschijnlijk toch wel alles meer in de
sfeer van zijn werk gezocht en verklaard moet worden .
Vóór hem op tafel ligt een opengeslagen boek met het programma en de wetten
van Felix Meritis , waarvan hij de auctor intellectualis was . De tafelklok , gedeelte-
lijk zichtbaar in de kast rechts , met het opschrift ' Writs Amsterdam ', behoeft
geen nadere verklaring .
Het gereedschap vóór hem op tafel dient voor het technische tekenen , waarvan
Writs een product in zijn hand houdt . Volgens het franse opschrift is het de
tekening van een door hem uitgevonden hydraulische machine . Daarmee zijn wij
midden in zijn bezetenheid als werktuigkundige terecht gekomen , die ook blijkt
uit de titel ' Architectura Mechanica ' op een van de liggende boekbanden in de
kast achter zijn rug , maar die wel het meest treffend gedemonstreerd wordt met
de modellen van werktuigen links op een paar planken aan de muur . Het kan bijna
niet anders of wij hebben hier te maken met zijn uitvindingen , die verbeteringen
aan de stadsmoddermolens tot gevolg hadden . Bekijken wij de afgebeelde mo-
dellen nauwkeurig , dan zien wij aan het bovenste toestel op wieltjes een schuin
geplaatste vijzel of schroef van Archimedes ( kennelijk bedoeld om er de bagger
mee op te diepen ), die door een stelsel van kamraderen of tandwielen verbonden
lijkt te zijn met een rosmolen , die met paardenkracht moet worden aangedreven .
Het onderste model toont een andere versie van een rosmolen , via tandwielen
verbonden met twee verticaal geplaatste vijzels 1
. Toen Hendriks het portret van
Writs tekende , was deze nog maar kort geleden ' in het nieuws ' geweest met zijn
uitvindingen . Het bericht , dat een tijdgenoot hierover ten beste heeft gegeven ,
is aardig genoeg om hier aangehaald te worden 2 : ' Het weeren van den steeds toe-
neemenden voortgang der opslykinge in het Y , voor de Stad , was een onderwerp ,
waar op menig werktuigkundige zyn vernuft spitste . Al van voor lang bediende
men zig van zekere Moddermolens , om het Vaarwater te verdiepen . Doch deze
hadden verscheiden gebreken . Op het verhelpen daar van hadt de kundige Uur-
werkmaker , Willem Writs , zints eenigen tyd , zyne gedagte laaten gaan . In de
maand Augustus ( 1782 ) hadt hy zyne ontworpene verbetering zo verre tot stand
gebragt , dat de tweeëntwintigste dier maand bepaald werdt , om , in tegenwoor-
digheid van Burgemeesteren en Thesaurieren , en van verscheiden des kundige
Persoonen , eene proef te neemen van den uitgevonden Vy^el-Moddermolen : dus
noemde men het nieuwe Werktuig . Door den sterken Eb en daar uit ontstaande
i De Heer J . B . Kist in het Rijksmuseum dank ik voor zijn hulp en belangstelling bij het determineren
van deze technische details .
s De Navorscher 10 ( 1860 ), p . 46/47 ( overgenomen uit het Vervolg van Wagenaars Beschrijving van
Amsterdam ).
droogte in het Y , verzeld van harden wind , hadt de zaak op dien en den volgenden
dag , geenen voortgang . Gelukkig slaagde de proef op den vijfentwintigsten , niet
alleen volgens de opgave des Uitvinders , maar zelf boven de verwagting van
deezer zaaken kundige aanschouwers . Het Middenvak van een Stads Modder-
schouw , kunnende bevatten twee Schaften Modder , werdt , door middel van een
enkel paerd , in den tyd van ruim vier Minuten , vol gemaalen , met de hardste en
zwaarste kley , zonder dat er eenig water mede binnen kwam . Nogthans be-
schouwde de Uitvinder het Werktuig als onvolmaakt , en beloofde nog verschei-
den verbeteringen . Men vleide zig , den uitgevonden Molen ook binnen de Stad
te zullen kunnen gebruiken , ter uitdiepinge der Graften . Doch tot heden toe is
zulks niet te werk gesteld . Misschien is het overlijden van den Heere Writs , ' t
welk eenige weinige jaaren daar na voorviel , oorzaak geweest , dat het Ontwerp
tot heden toe , geenen voortgang heeft gehad .'
In het register van geschenken der leden lezen wij dat Willem Writs onder meer
aan Felix Meritis schonk een ' Model van ZijnE . geïnventeerde Modder-diep
Machine ' 1
. Misschien was dit een van de toestellen , die op het portret van Writs
staan afgebeeld .
Aan een geheel ander aspect van zijn veelzijdige begaafdheid en ondernemings-
zin herinnert de titel op een der achter hem liggende boekbanden : ' Atlas van
Amsterdam door W . Writs '. Uit het register van geschenken blijkt dat ook een
Atlas met Amsterdamse stadsgezichten van zijn hand door hem aan Felix Meritis
werd gegeven samen met nog andere prenten , voornamelijk van Utrechtse
dorpen , die hij in beeld had gebracht .
Als topografisch kunstenaar heeft Willem Writs zeer verdienstelijk werk tot
stand gebracht , zoals mij bleek bij het doorzien van de niet talrijke maar smaakvol
en vakkundig uitgevoerde etsen , die in het Rijksprentenkabinet van hem worden
bewaard . Die etsen ontstonden in de jaren 1762 tot 1772 , in enkele gevallen naar
getekende voorbeelden van Jan de Beyer , maar merendeels naar zijn eigen teke-
ningen . Éénmaal , in 1771 , heeft hij zich buiten de voor dit soort werk gangbare
afmetingen gewaagd en naar het getekende voorbeeld van Isaak de Wit een grote
plaat geëtst met een afbeelding van het bekende schilderij van Willem van de
Velde de jonge , liet gedicht op het Y voor Amsterdam , van 1686 , dat toen in de
Schreierstoren hing 2
.
Een aantal door Writs zelf getekende stadsgezichten vindt men in de atlas van
het Amsterdamse Gemeentearchief . Daaronder neemt het gezicht op de Kraan -
1 Archief F . M . 50 , nr . 13 .
2 Voor een geoctrooieerde uitgave van zijn Atlas van Amsterdam heeft W . Writs , die zich daarmeebuiten zijn eigen vakgebied begaf , van het stadsbestuur geen vergunning kunnen krijgen . De boek-
verkopers hebben zich daartegen blijkbaar met succes verzet ( Mndbl . Amstelodamum 51,1964 , p . 69 ).
Wel bezit het Amsterdamse Gemeentearchief een Alias of verzameling van afbeeldingen der voornaamste
gebouwen , torens en gedichten der stad Amsterdam , voor kinderen , een boekje , dat met een serie etsen van
Willem Writs is geïllustreerd .
300
301
gevulde boekenkast geheel rechts - het zijn zaken , die men met koophandel ,
natuurkunde , tekenkunde , muziek en letterkunde zou kunnen verbinden . Van
bepaalde voorwerpen echter is een rechtstreeks verband met de persoon van
Writs zó duidelijk aantoonbaar , dat waarschijnlijk toch wel alles meer in de
sfeer van zijn werk gezocht en verklaard moet worden .
Vóór hem op tafel ligt een opengeslagen boek met het programma en de wetten
van Felix Meritis , waarvan hij de auctor intellectualis was . De tafelklok , gedeelte-
lijk zichtbaar in de kast rechts , met het opschrift ' Writs Amsterdam ', behoeft
geen nadere verklaring .
Het gereedschap vóór hem op tafel dient voor het technische tekenen , waarvan
Writs een product in zijn hand houdt . Volgens het franse opschrift is het de
tekening van een door hem uitgevonden hydraulische machine . Daarmee zijn wij
midden in zijn bezetenheid als werktuigkundige terecht gekomen , die ook blijkt
uit de titel ' Architectura Mechanica ' op een van de liggende boekbanden in de
kast achter zijn rug , maar die wel het meest treffend gedemonstreerd wordt met
de modellen van werktuigen links op een paar planken aan de muur . Het kan bijna
niet anders of wij hebben hier te maken met zijn uitvindingen , die verbeteringen
aan de stadsmoddermolens tot gevolg hadden . Bekijken wij de afgebeelde mo-
dellen nauwkeurig , dan zien wij aan het bovenste toestel op wieltjes een schuin
geplaatste vijzel of schroef van Archimedes ( kennelijk bedoeld om er de bagger
mee op te diepen ), die door een stelsel van kamraderen of tandwielen verbonden
lijkt te zijn met een rosmolen , die met paardenkracht moet worden aangedreven .
Het onderste model toont een andere versie van een rosmolen , via tandwielen
verbonden met twee verticaal geplaatste vijzels 1
. Toen Hendriks het portret van
Writs tekende , was deze nog maar kort geleden ' in het nieuws ' geweest met zijn
uitvindingen . Het bericht , dat een tijdgenoot hierover ten beste heeft gegeven ,
is aardig genoeg om hier aangehaald te worden 2 : ' Het weeren van den steeds toe-
neemenden voortgang der opslykinge in het Y , voor de Stad , was een onderwerp ,
waar op menig werktuigkundige zyn vernuft spitste . Al van voor lang bediende
men zig van zekere Moddermolens , om het Vaarwater te verdiepen . Doch deze
hadden verscheiden gebreken . Op het verhelpen daar van hadt de kundige Uur-
werkmaker , Willem Writs , zints eenigen tyd , zyne gedagte laaten gaan . In de
maand Augustus ( 1782 ) hadt hy zyne ontworpene verbetering zo verre tot stand
gebragt , dat de tweeëntwintigste dier maand bepaald werdt , om , in tegenwoor-
digheid van Burgemeesteren en Thesaurieren , en van verscheiden des kundige
Persoonen , eene proef te neemen van den uitgevonden Vy^el-Moddermolen : dus
noemde men het nieuwe Werktuig . Door den sterken Eb en daar uit ontstaande
i De Heer J . B . Kist in het Rijksmuseum dank ik voor zijn hulp en belangstelling bij het determineren
van deze technische details .
s De Navorscher 10 ( 1860 ), p . 46/47 ( overgenomen uit het Vervolg van Wagenaars Beschrijving van
Amsterdam ).
droogte in het Y , verzeld van harden wind , hadt de zaak op dien en den volgenden
dag , geenen voortgang . Gelukkig slaagde de proef op den vijfentwintigsten , niet
alleen volgens de opgave des Uitvinders , maar zelf boven de verwagting van
deezer zaaken kundige aanschouwers . Het Middenvak van een Stads Modder-
schouw , kunnende bevatten twee Schaften Modder , werdt , door middel van een
enkel paerd , in den tyd van ruim vier Minuten , vol gemaalen , met de hardste en
zwaarste kley , zonder dat er eenig water mede binnen kwam . Nogthans be-
schouwde de Uitvinder het Werktuig als onvolmaakt , en beloofde nog verschei-
den verbeteringen . Men vleide zig , den uitgevonden Molen ook binnen de Stad
te zullen kunnen gebruiken , ter uitdiepinge der Graften . Doch tot heden toe is
zulks niet te werk gesteld . Misschien is het overlijden van den Heere Writs , ' t
welk eenige weinige jaaren daar na voorviel , oorzaak geweest , dat het Ontwerp
tot heden toe , geenen voortgang heeft gehad .'
In het register van geschenken der leden lezen wij dat Willem Writs onder meer
aan Felix Meritis schonk een ' Model van ZijnE . geïnventeerde Modder-diep
Machine ' 1
. Misschien was dit een van de toestellen , die op het portret van Writs
staan afgebeeld .
Aan een geheel ander aspect van zijn veelzijdige begaafdheid en ondernemings-
zin herinnert de titel op een der achter hem liggende boekbanden : ' Atlas van
Amsterdam door W . Writs '. Uit het register van geschenken blijkt dat ook een
Atlas met Amsterdamse stadsgezichten van zijn hand door hem aan Felix Meritis
werd gegeven samen met nog andere prenten , voornamelijk van Utrechtse
dorpen , die hij in beeld had gebracht .
Als topografisch kunstenaar heeft Willem Writs zeer verdienstelijk werk tot
stand gebracht , zoals mij bleek bij het doorzien van de niet talrijke maar smaakvol
en vakkundig uitgevoerde etsen , die in het Rijksprentenkabinet van hem worden
bewaard . Die etsen ontstonden in de jaren 1762 tot 1772 , in enkele gevallen naar
getekende voorbeelden van Jan de Beyer , maar merendeels naar zijn eigen teke-
ningen . Éénmaal , in 1771 , heeft hij zich buiten de voor dit soort werk gangbare
afmetingen gewaagd en naar het getekende voorbeeld van Isaak de Wit een grote
plaat geëtst met een afbeelding van het bekende schilderij van Willem van de
Velde de jonge , liet gedicht op het Y voor Amsterdam , van 1686 , dat toen in de
Schreierstoren hing 2
.
Een aantal door Writs zelf getekende stadsgezichten vindt men in de atlas van
het Amsterdamse Gemeentearchief . Daaronder neemt het gezicht op de Kraan -
1 Archief F . M . 50 , nr . 13 .
2 Voor een geoctrooieerde uitgave van zijn Atlas van Amsterdam heeft W . Writs , die zich daarmeebuiten zijn eigen vakgebied begaf , van het stadsbestuur geen vergunning kunnen krijgen . De boek-
verkopers hebben zich daartegen blijkbaar met succes verzet ( Mndbl . Amstelodamum 51,1964 , p . 69 ).
Wel bezit het Amsterdamse Gemeentearchief een Alias of verzameling van afbeeldingen der voornaamste
gebouwen , torens en gedichten der stad Amsterdam , voor kinderen , een boekje , dat met een serie etsen van
Willem Writs is geïllustreerd .
300
301
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.