Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
WYBRAND HENDRIKS EN FELIX MERITIS
DOOR
MR . C . J . DE BRUYN KOPS
Meer dan een eeuw lang sedert haar stichting , nu juist tweehonderd jaar geleden ,
heeft de Maatschappij ' Felix Meritis ' (' Gelukkig door verdiensten ') het culturele
leven van Amsterdam , zoals men weet , in belangrijke mate beheerst . Aanvankelijk
was deze instelling zelfs het centrum bij uitstek , waar de burgerij al die activi-
teiten en belangstellingen op het gebied van wetenschap en kunst kon ontplooien ,
die haar , geheel in de geest van de achttiende eeuwse verlichting , als ideaal voor
ogen stonden . Zó voorspoedig ontwikkelde Felix Meritis zich al dadelijk in het
begin , dat men , gedreven door toenemende behoefte aan ruimte , weldra besloot
een nieuw verenigingsgebouw te stichten , waarvan de plechtige inwijding reeds
in het elfde jaar van haar bestaan , op 31 october 1788 plaats vond .
Van dat ogenblik afwas dit grote , door Jacob Otten Husly ontworpen gebouw
met zijn imposante , in de ( neo-)klassieke bouworde opgetrokken gevel , met zijn
concertzaal , auditorium en vele andere lokalen voor natuurkundige demonstraties ,
beoefening en beschouwing van beeldende kunst , sterrekundige observaties etc .
generaties lang het belangrijkste trefpunt voor cultureel Amsterdam , totdat een
eeuw later , toen de belangstelling kwijnde en Felix Meritis ook financieel niet
meer levensvatbaar was , overgegaan werd tot de algehele liquidatie , die in 1889
haar beslag kreeg .
In onze tijd wordt de herinnering aan Felix Meritis levend gehouden vooral door
het nog bestaande monumentale gebouw op de Keizersgracht en door een reeks
afbeeldingen uit haar bloeitijd omstreeks het begin van de vorige eeuw , waarvan
een deel in de vaste opstelling van het Amsterdams Historisch Museum een plaats
heeft gekregen .
De oorspronkelijke inrichting van de voornaamste zalen en het geanimeerde
gebruik ervan worden ons in volle luister getoond in de vier grote gravures , die
N . van der Meer , R . Vinkeles en D . Vrijdag naar getekende voorbeelden van
P . Barbiers en J . Kuyper maakten van de ' Mu^jk^aal ' ( 1791 ), de ' Gehoorraat '
( 1794 ), de ' Zaal der Natuurkunde " ( 1801 ) en de ' Teken^aal ' ( 1801 ), terwijl Adriaan
de Lelie ons een groot aantal portretten heeft nagelaten van leden van Felix
Meritis , gegroepeerd in zijn vier schilderijen , te weten Prof . Andreas Bonn , in de
teken^aal van Felix Meritis spierkundig onderricht gevend op het levend model ( 1792 ),
Prof . J . H . van Swinden tijdens % ijn toespraak bij de inwijding van het nieuwe gebouw van
Felix Meritis op 31 october 1788 ( 1801 ), De tekent^aal van Felix Meritis tijdens de
( in werkelijkheid nooit gelijktijdige ) kunstbeschouwing en oefening naar naakt model
( 1801 ) en De beeldengalerij van Felix Meritis met een groot aantal bezoekers ( 1809 ) 1
.
Van de in totaal meer dan honderdvijftig portretten op die vier schilderijen is
de identiteit in bijna alle gevallen bekend dankzij de genummerde omtrekteke-
ningen met naamlijsten , die bewaard zijn 2
.
Ik noem hier deze welbekende afbeeldingen alleen om te laten uitkomen dat
zij , hoe betrekkelijk vroeg ook ontstaan , toch allemaal betrekking hebben op de
bloeiperiode na de nieuwe vorstelijke huisvesting van 1788 .
In deze bijdrage wil ik echter graag de aandacht vestigen op enkele portret-
tekeningen van vóór die tijd , die niet of nog slechts weinig bekend zijn , por-
tretten van Amsterdammers , aan wie het nog piepjonge Felix Meritis haar ont-
staan dankte of die op andere wijze , direct dan wel indirect , tot haar glorie of
ontplooiing hebben bijgedragen .
De tekenaar van deze portretten was Wybrand Hendriks ( 1744-1831 ), geboren
en getogen Amsterdammer , die zijn loopbaan was begonnen als behangsel-
schilder 3 en naderhand zich in zijn lange leven verdienstelijk heeft gemaakt als
schilder en tekenaar op vrijwel alle terreinen van zijn vak : portret , hetzij enkel-
voudig , groepsgewijs of als intiem conversatiestuk , ' genre'-taferelen , stilleven van
bloemen , vruchten en dood wild , topografische stads - en dorpsgezichten , kerk-
interieur en landschap , terwijl hij ook een nauwgezet en enthousiast natekenaar
was van Hollandse zeventiende eeuwse schilderijen .
In 1972 werd een veelzijdig overzicht van zijn werk tentoongesteld in het
1 Met uitzondering van De teken^aal , die in het Rijksmuseum hangt , bevinden deze schilderijen vanA . de Lelie zich in het Amsterdams Historisch Museum .
2 J . Knoef in zijn bijdrage De Genootschapsportretten van Felix Meritis , 35e Jrb . Amstelodamum , 1938 ,
p . 203-218 , heeft met de vier schilderijen van A . de Lelie ook de genummerde omtrektekeningen afge-
beeld en daarbij de naamlijsten gepubliceerd . Helaas is in het geval van Prof . A . Bom , onderrichtgwend op het levend model , waarvan twee verschillende omtrektekeningen , elk met een naamlijst , bestaan,de afgebeelde tekening ( p . 205 ) bij vergissing vergezeld van de naamlijst , die er niet bij hoort , zodatde
nummers niet passen bij de nummers in de afgebeelde tekening.De naamlijst van de op p . 205 afgebeelde tekening moet zijn als volgt :
1 . Prof . A . Bonn
13 . J . Tersteeg
25 . J . Goll . v . Franckenstein
2 . Jean Grandjean
14 . D . Versteegh
26 . H . Numan
3 . C . S . Roos
15 . D . du Pré
27 . J . Gildemeester Jz .
4 . H . dé Flines
16 . J . H . Middelhuysen
28 . P . Fouquet Jr .
5 . J . Swart
17 . S . Goblé
29 . W . v . d . Vuurst
6 . H . Heeremiet
18 . J . Ekels Jr .
30 . C . v . Heurn
7 . J . J . de Flines
19 . P . Schoonegevel
31 . E . v . Drielst
8 . B . v . Heyningen
20 . G . v . d . Voort
32 . D . A . v . d . Watt
9 . N . v . d . Meer Jr .
21 . C . R . T . Krayenhoff
33 . H . Lageman
10 . J . Kersjens
22 . J . B . v . Aerde
34 . P . Barbiers Pz .
11 . J . Kuyper
23 . J . W . Ie Normant
35 . G . v . Rooyen
12 . J . E . Grave
24 . A . de Lelie
36 . J . Lauwers
37 . J . de Frey
S . A . C . Dudok van Heel ,
Wybrand Hendriks en de behane,selmakers Remmers , Mndbl . Amstelodamum 59
( 1972 ), p . 102-109 .
294
295
DOOR
MR . C . J . DE BRUYN KOPS
Meer dan een eeuw lang sedert haar stichting , nu juist tweehonderd jaar geleden ,
heeft de Maatschappij ' Felix Meritis ' (' Gelukkig door verdiensten ') het culturele
leven van Amsterdam , zoals men weet , in belangrijke mate beheerst . Aanvankelijk
was deze instelling zelfs het centrum bij uitstek , waar de burgerij al die activi-
teiten en belangstellingen op het gebied van wetenschap en kunst kon ontplooien ,
die haar , geheel in de geest van de achttiende eeuwse verlichting , als ideaal voor
ogen stonden . Zó voorspoedig ontwikkelde Felix Meritis zich al dadelijk in het
begin , dat men , gedreven door toenemende behoefte aan ruimte , weldra besloot
een nieuw verenigingsgebouw te stichten , waarvan de plechtige inwijding reeds
in het elfde jaar van haar bestaan , op 31 october 1788 plaats vond .
Van dat ogenblik afwas dit grote , door Jacob Otten Husly ontworpen gebouw
met zijn imposante , in de ( neo-)klassieke bouworde opgetrokken gevel , met zijn
concertzaal , auditorium en vele andere lokalen voor natuurkundige demonstraties ,
beoefening en beschouwing van beeldende kunst , sterrekundige observaties etc .
generaties lang het belangrijkste trefpunt voor cultureel Amsterdam , totdat een
eeuw later , toen de belangstelling kwijnde en Felix Meritis ook financieel niet
meer levensvatbaar was , overgegaan werd tot de algehele liquidatie , die in 1889
haar beslag kreeg .
In onze tijd wordt de herinnering aan Felix Meritis levend gehouden vooral door
het nog bestaande monumentale gebouw op de Keizersgracht en door een reeks
afbeeldingen uit haar bloeitijd omstreeks het begin van de vorige eeuw , waarvan
een deel in de vaste opstelling van het Amsterdams Historisch Museum een plaats
heeft gekregen .
De oorspronkelijke inrichting van de voornaamste zalen en het geanimeerde
gebruik ervan worden ons in volle luister getoond in de vier grote gravures , die
N . van der Meer , R . Vinkeles en D . Vrijdag naar getekende voorbeelden van
P . Barbiers en J . Kuyper maakten van de ' Mu^jk^aal ' ( 1791 ), de ' Gehoorraat '
( 1794 ), de ' Zaal der Natuurkunde " ( 1801 ) en de ' Teken^aal ' ( 1801 ), terwijl Adriaan
de Lelie ons een groot aantal portretten heeft nagelaten van leden van Felix
Meritis , gegroepeerd in zijn vier schilderijen , te weten Prof . Andreas Bonn , in de
teken^aal van Felix Meritis spierkundig onderricht gevend op het levend model ( 1792 ),
Prof . J . H . van Swinden tijdens % ijn toespraak bij de inwijding van het nieuwe gebouw van
Felix Meritis op 31 october 1788 ( 1801 ), De tekent^aal van Felix Meritis tijdens de
( in werkelijkheid nooit gelijktijdige ) kunstbeschouwing en oefening naar naakt model
( 1801 ) en De beeldengalerij van Felix Meritis met een groot aantal bezoekers ( 1809 ) 1
.
Van de in totaal meer dan honderdvijftig portretten op die vier schilderijen is
de identiteit in bijna alle gevallen bekend dankzij de genummerde omtrekteke-
ningen met naamlijsten , die bewaard zijn 2
.
Ik noem hier deze welbekende afbeeldingen alleen om te laten uitkomen dat
zij , hoe betrekkelijk vroeg ook ontstaan , toch allemaal betrekking hebben op de
bloeiperiode na de nieuwe vorstelijke huisvesting van 1788 .
In deze bijdrage wil ik echter graag de aandacht vestigen op enkele portret-
tekeningen van vóór die tijd , die niet of nog slechts weinig bekend zijn , por-
tretten van Amsterdammers , aan wie het nog piepjonge Felix Meritis haar ont-
staan dankte of die op andere wijze , direct dan wel indirect , tot haar glorie of
ontplooiing hebben bijgedragen .
De tekenaar van deze portretten was Wybrand Hendriks ( 1744-1831 ), geboren
en getogen Amsterdammer , die zijn loopbaan was begonnen als behangsel-
schilder 3 en naderhand zich in zijn lange leven verdienstelijk heeft gemaakt als
schilder en tekenaar op vrijwel alle terreinen van zijn vak : portret , hetzij enkel-
voudig , groepsgewijs of als intiem conversatiestuk , ' genre'-taferelen , stilleven van
bloemen , vruchten en dood wild , topografische stads - en dorpsgezichten , kerk-
interieur en landschap , terwijl hij ook een nauwgezet en enthousiast natekenaar
was van Hollandse zeventiende eeuwse schilderijen .
In 1972 werd een veelzijdig overzicht van zijn werk tentoongesteld in het
1 Met uitzondering van De teken^aal , die in het Rijksmuseum hangt , bevinden deze schilderijen vanA . de Lelie zich in het Amsterdams Historisch Museum .
2 J . Knoef in zijn bijdrage De Genootschapsportretten van Felix Meritis , 35e Jrb . Amstelodamum , 1938 ,
p . 203-218 , heeft met de vier schilderijen van A . de Lelie ook de genummerde omtrektekeningen afge-
beeld en daarbij de naamlijsten gepubliceerd . Helaas is in het geval van Prof . A . Bom , onderrichtgwend op het levend model , waarvan twee verschillende omtrektekeningen , elk met een naamlijst , bestaan,de afgebeelde tekening ( p . 205 ) bij vergissing vergezeld van de naamlijst , die er niet bij hoort , zodatde
nummers niet passen bij de nummers in de afgebeelde tekening.De naamlijst van de op p . 205 afgebeelde tekening moet zijn als volgt :
1 . Prof . A . Bonn
13 . J . Tersteeg
25 . J . Goll . v . Franckenstein
2 . Jean Grandjean
14 . D . Versteegh
26 . H . Numan
3 . C . S . Roos
15 . D . du Pré
27 . J . Gildemeester Jz .
4 . H . dé Flines
16 . J . H . Middelhuysen
28 . P . Fouquet Jr .
5 . J . Swart
17 . S . Goblé
29 . W . v . d . Vuurst
6 . H . Heeremiet
18 . J . Ekels Jr .
30 . C . v . Heurn
7 . J . J . de Flines
19 . P . Schoonegevel
31 . E . v . Drielst
8 . B . v . Heyningen
20 . G . v . d . Voort
32 . D . A . v . d . Watt
9 . N . v . d . Meer Jr .
21 . C . R . T . Krayenhoff
33 . H . Lageman
10 . J . Kersjens
22 . J . B . v . Aerde
34 . P . Barbiers Pz .
11 . J . Kuyper
23 . J . W . Ie Normant
35 . G . v . Rooyen
12 . J . E . Grave
24 . A . de Lelie
36 . J . Lauwers
37 . J . de Frey
S . A . C . Dudok van Heel ,
Wybrand Hendriks en de behane,selmakers Remmers , Mndbl . Amstelodamum 59
( 1972 ), p . 102-109 .
294
295
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.