Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Holland en West-Friesland . Nadat bij hem sporen van krankzinnigheid waren
geconstateerd , bracht men hem omstreeks 1774 over naar het luchtiger gesitueerde
en , wat de tucht betreft , minder strenge Verbeterhuis 1
. Hier stierf hij ( juni 1796 ),
toen de vrijheid hem wachtte .
Naar onze begrippen was de opgelegde straf meer dan barbaars en wierp het
vonnis een smet op de Amsterdamse rechtspraak . Toen dacht men daar anders
over 2
. Blijkbaar hebben de zich solidair opstellende magistraten in de verdachte
een gevaar gezien . Om hem het zwijgen op te leggen , vonden zij goed hem
praktisch levenslang te doen verdwijnen . Aan geduld heeft het de heren overigens
niet ontbroken . Men kan er zelfs verwonderd over zijn . Op 1 , 4 en 9 juli werd
Gaudio verhoord door Sweers en twee schepenen 8
. Vervolgens op 2 september ,
na afloop van de vacantie , door de voltallige Schepenbank bij monde van de
president en in tegenwoordigheid van de hoofdofficier . Thans kreeg hij toestem-
ming alles te zeggen , wat hij op het hart had . Vier zittingen , wederom ten over-
staan van alle rechters en de officier , bleek Gaudio nodig te hebben voor het
houden van zijn oratio pro domo ( 3 , 4 , 10 en 11 sept .) 4
. Het hartstochtelijke en
chaotische , in het Frans uitgesproken betoog had tot gevolg , dat men het pers-
delict niet meer aanroerde . Alleen de laster bleef .
Gevraagd kan worden : is Gaudio werkelijk door Sweers met de boven aan-
geduide bedoeling benaderd ? De bewering is niet in strijd met een toen , ook
vroeger en later , veel voorkomend kwaad , het huren van anonieme broodschrijvers
voor doeleinden , die men om redenen met de eigen pen of het eigen woord
niet wilde bereiken . Mij schijnt enige twijfel gerechtvaardigd . Waarom toch kwam
de beschuldigde niet met zijn getuigen voor den dag ? Had hij dit gedaan ( Sweers
heeft er op aangedrongen ), dan zou hij zijn tegenstander lelijk in het nauw
hebben gebracht . Wij zagen , dat in deze jaren tussen Amsterdam en de stadhouder
een ontspannen sfeer heerste . In 1768 zou het jonge prinselijk paar met grote
luister door regering en burgerij van de stad worden ontvangen . Kan een scherp-
zinnig man als Sweers onder de gegeven omstandigheden in zee hebben willen
gaan met een vreemdeling , al was die dan poorter geworden , die de politieke en
constitutionele verhoudingen in ons land nauwelijks kende ? Zijn beroep op
Willem V , die hij als de souverein beschouwde , en op het Hof van Holland , ver-
raadde reeds zijn onwetendheid . Dan : de in het Frans gestelde artikels van Gaudio
1 Gelegen aan de Schans , even beoosten de Weteringpoort ( Wagenaar , Amsterdam II , blz . 261 ). Gaudio
kan hier de later befaamd geworden graaf de Mirabeau hebben ontmoet , die van 14-18 mei 1777
in het Verbeterhuis geconfineerd zat ( A . M . Vaz Diaz , Een memorie van Mirabeau aan de Staten van
Holland . Jaarb . Amstelodamum XXXI , 1934 , blz . 111 e.v .).
' Jacob Bicker Raye althans uitte zich er over , alsof het de gewoonste zaak ter wereld was . ( Zie de
uitgave van zijn Notitie enz . door Fr . Beijerinck en Dr . M . G . de Boer , 1931 , blz . 308 ).
' Confessieboek , blz . 454 , 461 , 473 ( Rechterl . archief 425 ).
1 Het pleidooi , waarschijnlijk woord voor woord opgenomen door de aanwezige tolk , omvat 83
folio's , alleen de rechterhelft beschreven . Deze , een bundel vormend met eigen paginering , bevinden
zich achterin een Geheim Confessieboek ( Rechterl . archief 535 ).
286
zouden de meerderheid van de bevolking onbekend blijven . En hoe kon Sweers
vertrouwen stellen in een zonderling ? Al bij de eerste verhoren , niet minder bij
de latere , gaf de verdachte blijken van onevenwichtigheid , zo niet van een ge-
stoorde geest . Deze verschijnselen waren niet het rechtstreekse gevolg van zijn
detentie . Zijn hele verleden droeg het merk van een querulante levenshouding .
Nog andere vragen komen boven . Waarom heeft Sweers de zaak niet terstond
met een geldboete ' afgemaakt '? Was het nodig de fysiek in het geheel niet weer-
spannige man in ketenen 1 te slaan ? Moesten de rechters au grand complet in het
geweer worden geroepen voor kwesties , die buiten de gewone criminaliteit
vielen ? Waarom aan de ongelukkige geen rechtskundige bijstand toegestaan ? Was
het niet schieten met zwaar geschut op een vlieg ?
Het hoogtepunt van zijn carrière bereikte Sweers in 1769 , toen hij zitting verkreeg
in de uit twaalf gecommitteerden bestaande Raad van State . Krachtens een al
zeer oude afspraak bezat Amsterdam het recht , om de twaalf jaar één zijner
regenten naar het college der Edelmogenden af te vaardigen . Kennelijk was de
stad in 1769 weer aan de beurt . Ook achter die aanwijzing gingen de Pointen
van Ordre schuil ; zo regelde art . 7 de benoeming van leden der Correspondentie
in commissies binnen en buiten de Vroedschap . Het dagelijks verblijf in Den
Haag noopte Sweers tot het huren van een huis aldaar ; uit de thesaurie van
Amsterdam ontving hij hiertoe een vergoeding van / 1000 ,— per jaar . In ver-
band met zijn aanstaand vertrek had de Vroedschap hem op 28 januari uit het
ambt van hoofdofficier ontslagen . Diezelfde dag had hij afscheid genomen van
de Schepenbank met een ' aanspraak ', die door de president op ' een galante wijze '
was beantwoord 2
.
Van de oorspronkelijke aan de Raad van State toegedachte taken waren na de
machtsconcentratie bij de Staten-Generaal reeds in de begintijd van de Republiek
als voornaamste overgebleven het opmaken van de jaarlijkse petitie van oorlog
( begroting ), het bestuur der Generaliteitslanden en het toezicht op de defensie-
werken aan de landsgrenzen . Om de twee jaar werden de zoeven genoemde
gebieden bezocht door een commissie , die de belastingen opnieuw verpachtte ,
de fortificaties en de garnizoenen inspecteerde , eventuele klachten van de be-
woners opnam en kleine geschillen ter plaatse beslechtte . In 1770 moest een reis
naar Staats-
Vlaanderen en Staats-Brabant worden ondernomen . Tot leden van de
commissie hadden zich laten verkiezen Mr . Isaac Sweers , Willem Alberda en
Reynst Jan Lewe van Middelstum , aan wie de advocaat Mr . Albert Nieveld als
secretaris werd toegevoegd . Het gezelschap , dat het van comfort en bemanning
voorziene statenjacht ter beschikking kreeg , vertrok op 4 juni uit Den Haag ,
waar het op 16 juli terugkeerde .
1 Men had Gaudio opgesloten in de ' boeien ' ( figuurlijk voor hok ) en gebonden met ketenen ( letterlijk ).
2 Aanteekeningen betreffende het verhandelde in de Schepenenbank in de jaren 1765 , 68 , 71 , 72 , 76 , 77 , doorMr . Maarten Weveringh ( Handschrift no . 55 , blz . 114 ).
287
geconstateerd , bracht men hem omstreeks 1774 over naar het luchtiger gesitueerde
en , wat de tucht betreft , minder strenge Verbeterhuis 1
. Hier stierf hij ( juni 1796 ),
toen de vrijheid hem wachtte .
Naar onze begrippen was de opgelegde straf meer dan barbaars en wierp het
vonnis een smet op de Amsterdamse rechtspraak . Toen dacht men daar anders
over 2
. Blijkbaar hebben de zich solidair opstellende magistraten in de verdachte
een gevaar gezien . Om hem het zwijgen op te leggen , vonden zij goed hem
praktisch levenslang te doen verdwijnen . Aan geduld heeft het de heren overigens
niet ontbroken . Men kan er zelfs verwonderd over zijn . Op 1 , 4 en 9 juli werd
Gaudio verhoord door Sweers en twee schepenen 8
. Vervolgens op 2 september ,
na afloop van de vacantie , door de voltallige Schepenbank bij monde van de
president en in tegenwoordigheid van de hoofdofficier . Thans kreeg hij toestem-
ming alles te zeggen , wat hij op het hart had . Vier zittingen , wederom ten over-
staan van alle rechters en de officier , bleek Gaudio nodig te hebben voor het
houden van zijn oratio pro domo ( 3 , 4 , 10 en 11 sept .) 4
. Het hartstochtelijke en
chaotische , in het Frans uitgesproken betoog had tot gevolg , dat men het pers-
delict niet meer aanroerde . Alleen de laster bleef .
Gevraagd kan worden : is Gaudio werkelijk door Sweers met de boven aan-
geduide bedoeling benaderd ? De bewering is niet in strijd met een toen , ook
vroeger en later , veel voorkomend kwaad , het huren van anonieme broodschrijvers
voor doeleinden , die men om redenen met de eigen pen of het eigen woord
niet wilde bereiken . Mij schijnt enige twijfel gerechtvaardigd . Waarom toch kwam
de beschuldigde niet met zijn getuigen voor den dag ? Had hij dit gedaan ( Sweers
heeft er op aangedrongen ), dan zou hij zijn tegenstander lelijk in het nauw
hebben gebracht . Wij zagen , dat in deze jaren tussen Amsterdam en de stadhouder
een ontspannen sfeer heerste . In 1768 zou het jonge prinselijk paar met grote
luister door regering en burgerij van de stad worden ontvangen . Kan een scherp-
zinnig man als Sweers onder de gegeven omstandigheden in zee hebben willen
gaan met een vreemdeling , al was die dan poorter geworden , die de politieke en
constitutionele verhoudingen in ons land nauwelijks kende ? Zijn beroep op
Willem V , die hij als de souverein beschouwde , en op het Hof van Holland , ver-
raadde reeds zijn onwetendheid . Dan : de in het Frans gestelde artikels van Gaudio
1 Gelegen aan de Schans , even beoosten de Weteringpoort ( Wagenaar , Amsterdam II , blz . 261 ). Gaudio
kan hier de later befaamd geworden graaf de Mirabeau hebben ontmoet , die van 14-18 mei 1777
in het Verbeterhuis geconfineerd zat ( A . M . Vaz Diaz , Een memorie van Mirabeau aan de Staten van
Holland . Jaarb . Amstelodamum XXXI , 1934 , blz . 111 e.v .).
' Jacob Bicker Raye althans uitte zich er over , alsof het de gewoonste zaak ter wereld was . ( Zie de
uitgave van zijn Notitie enz . door Fr . Beijerinck en Dr . M . G . de Boer , 1931 , blz . 308 ).
' Confessieboek , blz . 454 , 461 , 473 ( Rechterl . archief 425 ).
1 Het pleidooi , waarschijnlijk woord voor woord opgenomen door de aanwezige tolk , omvat 83
folio's , alleen de rechterhelft beschreven . Deze , een bundel vormend met eigen paginering , bevinden
zich achterin een Geheim Confessieboek ( Rechterl . archief 535 ).
286
zouden de meerderheid van de bevolking onbekend blijven . En hoe kon Sweers
vertrouwen stellen in een zonderling ? Al bij de eerste verhoren , niet minder bij
de latere , gaf de verdachte blijken van onevenwichtigheid , zo niet van een ge-
stoorde geest . Deze verschijnselen waren niet het rechtstreekse gevolg van zijn
detentie . Zijn hele verleden droeg het merk van een querulante levenshouding .
Nog andere vragen komen boven . Waarom heeft Sweers de zaak niet terstond
met een geldboete ' afgemaakt '? Was het nodig de fysiek in het geheel niet weer-
spannige man in ketenen 1 te slaan ? Moesten de rechters au grand complet in het
geweer worden geroepen voor kwesties , die buiten de gewone criminaliteit
vielen ? Waarom aan de ongelukkige geen rechtskundige bijstand toegestaan ? Was
het niet schieten met zwaar geschut op een vlieg ?
Het hoogtepunt van zijn carrière bereikte Sweers in 1769 , toen hij zitting verkreeg
in de uit twaalf gecommitteerden bestaande Raad van State . Krachtens een al
zeer oude afspraak bezat Amsterdam het recht , om de twaalf jaar één zijner
regenten naar het college der Edelmogenden af te vaardigen . Kennelijk was de
stad in 1769 weer aan de beurt . Ook achter die aanwijzing gingen de Pointen
van Ordre schuil ; zo regelde art . 7 de benoeming van leden der Correspondentie
in commissies binnen en buiten de Vroedschap . Het dagelijks verblijf in Den
Haag noopte Sweers tot het huren van een huis aldaar ; uit de thesaurie van
Amsterdam ontving hij hiertoe een vergoeding van / 1000 ,— per jaar . In ver-
band met zijn aanstaand vertrek had de Vroedschap hem op 28 januari uit het
ambt van hoofdofficier ontslagen . Diezelfde dag had hij afscheid genomen van
de Schepenbank met een ' aanspraak ', die door de president op ' een galante wijze '
was beantwoord 2
.
Van de oorspronkelijke aan de Raad van State toegedachte taken waren na de
machtsconcentratie bij de Staten-Generaal reeds in de begintijd van de Republiek
als voornaamste overgebleven het opmaken van de jaarlijkse petitie van oorlog
( begroting ), het bestuur der Generaliteitslanden en het toezicht op de defensie-
werken aan de landsgrenzen . Om de twee jaar werden de zoeven genoemde
gebieden bezocht door een commissie , die de belastingen opnieuw verpachtte ,
de fortificaties en de garnizoenen inspecteerde , eventuele klachten van de be-
woners opnam en kleine geschillen ter plaatse beslechtte . In 1770 moest een reis
naar Staats-
Vlaanderen en Staats-Brabant worden ondernomen . Tot leden van de
commissie hadden zich laten verkiezen Mr . Isaac Sweers , Willem Alberda en
Reynst Jan Lewe van Middelstum , aan wie de advocaat Mr . Albert Nieveld als
secretaris werd toegevoegd . Het gezelschap , dat het van comfort en bemanning
voorziene statenjacht ter beschikking kreeg , vertrok op 4 juni uit Den Haag ,
waar het op 16 juli terugkeerde .
1 Men had Gaudio opgesloten in de ' boeien ' ( figuurlijk voor hok ) en gebonden met ketenen ( letterlijk ).
2 Aanteekeningen betreffende het verhandelde in de Schepenenbank in de jaren 1765 , 68 , 71 , 72 , 76 , 77 , doorMr . Maarten Weveringh ( Handschrift no . 55 , blz . 114 ).
287
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.