Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Sweers ' deelnemen in 1762 aan de regering van het gewest Holland en daarmee
aan de regering van de Republiek levert het bewijs , dat hij intussen raad in de
Vroedschap was geworden . Dit was het jaar daarvóór , op 28 januari , geschied ,
toen hem het ad vitam te bekleden lidmaatschap , dank zij het in werking treden
van het aan de Raad toekomende recht van coöptatie , in de schoot werd geworpen .
Wij weten , dat ook bij deze verkiezing de invloed van burgemeesteren zich deed
gelden . Meer nog : artikel 8 van de Pointen der Correspondentie schreef voor ,
dat de leden van het verbond gehouden zouden zijn ' met haere stemmen in de
Vroedschap of in den Oud-Raad te concurreeren '. Was Sweers dus in 1761 toe-
getreden tot een gezelschap van ja-knikkers , die prezen wat de vier ' matadors '
wezen ? De werkelijkheid moet anders geweest zijn ; nog altijd had de zonder
pecuniaire beloning uit te oefenen waardigheid der patres haar glans niet verloren .
In de bepalingen van de Correspondentie lag de vorming van een aristocratische
oligarchie besloten . Zo kunnen aan de bij burgemeesteren berustende besluit-
vorming particuliere gesprekken met bevriende of verwante raden vooraf zijn
gegaan . Ook toen zal men het begrip lobbyen hebben gekend . - De rustige tijden ,
die men in de jaren zestig beleefde , zullen een vreedzame samenwerking bevorderd
hebben . Zelfs in het altijd latent aanwezige antagonisme tussen Amsterdam en de
stadhouder heerste kalmte . De hertog van Brunswijk , sinds 1759 de voogd , sinds
1766 de ' consiliarius ' van Willem V , deed alles om met ' de grote stad ' op goede
voet te blijven . Wij weten , dat dit streven in het volgende decennium op weder-
zijdse teleurstelling , verbittering en nog erger uitliep .
Overzien wij de carrière van Sweers in de korte spanne tijds van 1758-62 en
nemen wij in aanmerking , dat hij in 1763 door burgemeesteren en Raad benoemd
werd tot schout of hoofdofficier , dan moet hij in de regentenkring een goede naam
hebben gehad . In zijn nieuwe kwaliteit zou hij zes jaren achtereen de hoogste
ambtenaar ter stede zijn , hoofd van het corps politiedienaren , daarnevens open-
baar aanklager , die voor schepenen recht moest vorderen uit naam van de souve-
rein , de Staten van Holland en West-Friesland . Natuurlijk behield hij zijn zetel
in de Vroedschap . In deze periode werden de diensten van de schout niet met
een vast traktement gehonoreerd . Zijn inkomsten bestonden uit een derde deel
van de door hem met voorbijgaan van de Schepenbank opgelegde en geïnde
boeten ; de rest deelden de stad en de kapitein der dienders gelijkelijk . Wij maken
hier kennis met het z.g . compositie-systeem , dat de hoofdofficier toestond , de
lichte overtredingen zoals straatschenderij , niet-naleven der keuren , enz . eigen-
machtig te berechten en ' af te maken ' met de dwang tot betaling van naar de
aard der delicten variërende bedragen .
Om een denkbeeld te geven van wat Sweers kon toucheren , heb ik , geheel
willekeurig , het jaar 1767 gekozen 1
; de verschillen met andere jaren waren niet
aanzienlijk . Het bedrag der boetegelden , verminderd met het deel voor de kapi -
1 De berekening over dat jaar vindt men in register 81 van het Rechterlijk-archief tegenover fol . 48 .
tein , bedroeg toen ƒ 12.331 ,— en 7 st ., dat van de verstrekte schat - en meet-
brieven 1 ƒ 519 ,— en 16 st ., tezamen ƒ 12.851 ,— en 3 st . De helft hiervan of
ƒ 6425 , — 11 st . en 8 penn . mocht hij voor zich zelf bestemmen . Zijn uitgaven ,
o.a . het traktement voor een sekretaris en de kosten voor het oprichten van het
schavot , liepen echter hoger op dan de ontvangsten , namelijk tot / 15.237 ,— en
8 st ., zodat hem uit de stadskas competeerde een voorschot van / 2386 ,— en 5 st .
Deze som en de genoemde helft , samen uitmakende een bedrag van ƒ 8811 ,—
16 st . en 8 penn ., vormden dus Sweers ' ambtelijke inkomen in 1767 . Zonder
aan zijn integriteit en aan die van zijn voorgangers en opvolgers te willen twijfelen ,
moet opgemerkt worden , dat aan vermeld systeem , en het behoeft geen verkla-
ring , ernstige gevaren verbonden waren .
Een van de merkwaardigste processen , die Sweers in de jaren van zijn bediening
als schout meemaakte , zal het geval-Gaudio zijn geweest . Het is reeds uitvoerig
besproken door nu wijlen Dr . M . G . de Boer en een drietal hem voorafgaande
onderzoekers 2
. Niettemin wil ik er , ofschoon geen nieuwe feiten tot mijn kennis
kwamen , enkele regels aan wijden , daar ik meen wel nieuwe vragen te kunnen
stellen . Laat ik eerst de miserabele en vreemde geschiedenis in het kort ophalen .
Vincenzio Gaudio , geboren in 1723 te Bari in het koninkrijk Napels , een man
van niet alledaagse geleerdheid ( hij was doctor in de rechten , daarbij geverseerd
in de klassieken en in de theologie ), had zich in het begin van 1766 na vele om-
zwervingen te Amsterdam neergezet en zich hier verbonden aan het bij de boek-
verkoper Marc Michel Rey verschijnende Journal des Scavans . Al vroeg overgegaan
van het Rooms-Katolicisme tot het Calvinisme toonde hij zich ook van deze
godsdienst een bestrijder , in zoverre hij opkwam tegen de orthodoxie en de
machtspositie van de officiële exegeten . Wegens het schrijven in deze geest ( men
onderkende Rousseau en de Encyclopedie ) werd hij , na een klacht van de Waalse
predikanten , op last van de hoofdofficier in de ' boeien ' gebracht : eind juni 1766 .
Tijdens de verhoren beschuldigde hij Sweers er van , hem te hebben aangezet tot
het voeren van anti-Orangistische , in het bijzonder tot anti-stadhouderlijke
propaganda . Hij beweerde over vier getuigen te beschikken en eiste op hoge toon
behandeling van dit cos de üse-majesté voor het Hof van Holland . Ook de prins
diende er in gekend te worden . Het is duidelijk , dat officier en rechters hierop doof
bleven . Daar Gaudio bij voortduring weigerde zijn getuigen te noemen , vol-
houdende dit alleen in Den Haag te zullen doen , werd hij ( 20 nov . 1766 ) als
' calumniateur en lasteraar ' veroordeeld tot dertig jaar Rasphuis , door te brengen
op de ' secrete plaats ' 8
, met de additionele straf : verbanning voor ' altoos ' uit
1 Zie voor deze brieven Wagenaar , Amsterdam III , blz . 284 .
2 Dr . M . G . de Boer , Vincenzio Gaudio ( Jaarb . Amstelodamum XVIII , 1931 , blz . 185 e.v .). Vooraf-
gegaan waren studies van K . R . Gallas , Mr . W . F . H . Oldewelt en Dr . M . Boas , resp . in de Jaarb .
XXIII , XXIV en XXV .
3 D.w.z . eenzame opsluiting in een der kamers , die men in het Rasphuis ( Heiligeweg ) voor specialegevallen gereserveerd hield ( Wagenaar , Amsterdam II , blz . 254 ).
284
285
aan de regering van de Republiek levert het bewijs , dat hij intussen raad in de
Vroedschap was geworden . Dit was het jaar daarvóór , op 28 januari , geschied ,
toen hem het ad vitam te bekleden lidmaatschap , dank zij het in werking treden
van het aan de Raad toekomende recht van coöptatie , in de schoot werd geworpen .
Wij weten , dat ook bij deze verkiezing de invloed van burgemeesteren zich deed
gelden . Meer nog : artikel 8 van de Pointen der Correspondentie schreef voor ,
dat de leden van het verbond gehouden zouden zijn ' met haere stemmen in de
Vroedschap of in den Oud-Raad te concurreeren '. Was Sweers dus in 1761 toe-
getreden tot een gezelschap van ja-knikkers , die prezen wat de vier ' matadors '
wezen ? De werkelijkheid moet anders geweest zijn ; nog altijd had de zonder
pecuniaire beloning uit te oefenen waardigheid der patres haar glans niet verloren .
In de bepalingen van de Correspondentie lag de vorming van een aristocratische
oligarchie besloten . Zo kunnen aan de bij burgemeesteren berustende besluit-
vorming particuliere gesprekken met bevriende of verwante raden vooraf zijn
gegaan . Ook toen zal men het begrip lobbyen hebben gekend . - De rustige tijden ,
die men in de jaren zestig beleefde , zullen een vreedzame samenwerking bevorderd
hebben . Zelfs in het altijd latent aanwezige antagonisme tussen Amsterdam en de
stadhouder heerste kalmte . De hertog van Brunswijk , sinds 1759 de voogd , sinds
1766 de ' consiliarius ' van Willem V , deed alles om met ' de grote stad ' op goede
voet te blijven . Wij weten , dat dit streven in het volgende decennium op weder-
zijdse teleurstelling , verbittering en nog erger uitliep .
Overzien wij de carrière van Sweers in de korte spanne tijds van 1758-62 en
nemen wij in aanmerking , dat hij in 1763 door burgemeesteren en Raad benoemd
werd tot schout of hoofdofficier , dan moet hij in de regentenkring een goede naam
hebben gehad . In zijn nieuwe kwaliteit zou hij zes jaren achtereen de hoogste
ambtenaar ter stede zijn , hoofd van het corps politiedienaren , daarnevens open-
baar aanklager , die voor schepenen recht moest vorderen uit naam van de souve-
rein , de Staten van Holland en West-Friesland . Natuurlijk behield hij zijn zetel
in de Vroedschap . In deze periode werden de diensten van de schout niet met
een vast traktement gehonoreerd . Zijn inkomsten bestonden uit een derde deel
van de door hem met voorbijgaan van de Schepenbank opgelegde en geïnde
boeten ; de rest deelden de stad en de kapitein der dienders gelijkelijk . Wij maken
hier kennis met het z.g . compositie-systeem , dat de hoofdofficier toestond , de
lichte overtredingen zoals straatschenderij , niet-naleven der keuren , enz . eigen-
machtig te berechten en ' af te maken ' met de dwang tot betaling van naar de
aard der delicten variërende bedragen .
Om een denkbeeld te geven van wat Sweers kon toucheren , heb ik , geheel
willekeurig , het jaar 1767 gekozen 1
; de verschillen met andere jaren waren niet
aanzienlijk . Het bedrag der boetegelden , verminderd met het deel voor de kapi -
1 De berekening over dat jaar vindt men in register 81 van het Rechterlijk-archief tegenover fol . 48 .
tein , bedroeg toen ƒ 12.331 ,— en 7 st ., dat van de verstrekte schat - en meet-
brieven 1 ƒ 519 ,— en 16 st ., tezamen ƒ 12.851 ,— en 3 st . De helft hiervan of
ƒ 6425 , — 11 st . en 8 penn . mocht hij voor zich zelf bestemmen . Zijn uitgaven ,
o.a . het traktement voor een sekretaris en de kosten voor het oprichten van het
schavot , liepen echter hoger op dan de ontvangsten , namelijk tot / 15.237 ,— en
8 st ., zodat hem uit de stadskas competeerde een voorschot van / 2386 ,— en 5 st .
Deze som en de genoemde helft , samen uitmakende een bedrag van ƒ 8811 ,—
16 st . en 8 penn ., vormden dus Sweers ' ambtelijke inkomen in 1767 . Zonder
aan zijn integriteit en aan die van zijn voorgangers en opvolgers te willen twijfelen ,
moet opgemerkt worden , dat aan vermeld systeem , en het behoeft geen verkla-
ring , ernstige gevaren verbonden waren .
Een van de merkwaardigste processen , die Sweers in de jaren van zijn bediening
als schout meemaakte , zal het geval-Gaudio zijn geweest . Het is reeds uitvoerig
besproken door nu wijlen Dr . M . G . de Boer en een drietal hem voorafgaande
onderzoekers 2
. Niettemin wil ik er , ofschoon geen nieuwe feiten tot mijn kennis
kwamen , enkele regels aan wijden , daar ik meen wel nieuwe vragen te kunnen
stellen . Laat ik eerst de miserabele en vreemde geschiedenis in het kort ophalen .
Vincenzio Gaudio , geboren in 1723 te Bari in het koninkrijk Napels , een man
van niet alledaagse geleerdheid ( hij was doctor in de rechten , daarbij geverseerd
in de klassieken en in de theologie ), had zich in het begin van 1766 na vele om-
zwervingen te Amsterdam neergezet en zich hier verbonden aan het bij de boek-
verkoper Marc Michel Rey verschijnende Journal des Scavans . Al vroeg overgegaan
van het Rooms-Katolicisme tot het Calvinisme toonde hij zich ook van deze
godsdienst een bestrijder , in zoverre hij opkwam tegen de orthodoxie en de
machtspositie van de officiële exegeten . Wegens het schrijven in deze geest ( men
onderkende Rousseau en de Encyclopedie ) werd hij , na een klacht van de Waalse
predikanten , op last van de hoofdofficier in de ' boeien ' gebracht : eind juni 1766 .
Tijdens de verhoren beschuldigde hij Sweers er van , hem te hebben aangezet tot
het voeren van anti-Orangistische , in het bijzonder tot anti-stadhouderlijke
propaganda . Hij beweerde over vier getuigen te beschikken en eiste op hoge toon
behandeling van dit cos de üse-majesté voor het Hof van Holland . Ook de prins
diende er in gekend te worden . Het is duidelijk , dat officier en rechters hierop doof
bleven . Daar Gaudio bij voortduring weigerde zijn getuigen te noemen , vol-
houdende dit alleen in Den Haag te zullen doen , werd hij ( 20 nov . 1766 ) als
' calumniateur en lasteraar ' veroordeeld tot dertig jaar Rasphuis , door te brengen
op de ' secrete plaats ' 8
, met de additionele straf : verbanning voor ' altoos ' uit
1 Zie voor deze brieven Wagenaar , Amsterdam III , blz . 284 .
2 Dr . M . G . de Boer , Vincenzio Gaudio ( Jaarb . Amstelodamum XVIII , 1931 , blz . 185 e.v .). Vooraf-
gegaan waren studies van K . R . Gallas , Mr . W . F . H . Oldewelt en Dr . M . Boas , resp . in de Jaarb .
XXIII , XXIV en XXV .
3 D.w.z . eenzame opsluiting in een der kamers , die men in het Rasphuis ( Heiligeweg ) voor specialegevallen gereserveerd hield ( Wagenaar , Amsterdam II , blz . 254 ).
284
285
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.