Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 14

ook in een andere richting te liggen , een Nederlandse dissertatie . Die Neder-
landse dissertatie is getiteld :
' Zeshonderd jaar water en land .' Bijdrage tot de historische Geo - en Hydro-
grafie van de kop van Noord-Holland in de periode ± 1150-1750 . Henk Schoorl -
Wolters Noordhoff N.V . Groningen 1973 .
De uitgebreide geologische , geografische en historische onderzoekingen van
de geleerde en ijverige schrijver over het ontstaan van de Kop van Noord-
Holland in meer algemene zin menen wij voor ons doel terzijde te kunnen laten .
Noch mijn lezers , noch ikzelf zullen dit alles kunnen begrijpen , en ons eaat het
om Amsterdam en om bepaalde tijdstippen in de geschiedenis van de opkomst
van die stad .
Wij menen intussen , salva omne reverentia , in het verband van dit punt een
afwijking te moeten constateren , van wat Prof . Dr . H . Brugmans in ' Opkomst
en bloei van Amsterdam ' schreef , niet wat de feiten betreft , dat zouden wij niet
wagen , maar wat de algemene kijk op de geschiedenis aangaat .
Wij geloven namelijk niet erg in energie van specifieke kooplieden als bron
van opvallend historische ontwikkelingen .
Ons inziens zijn steeds gedifferentieerde factoren van geografische , hydrolo-
gische óf nationale en internationale politieke machtsverhoudingen in het spel .
Wij denken daarbij in het bijzonder aan de snelle opkomst van Hamburg en
Brugge , beiden scheepvaartkundig mede niet te gunstig gelegen . De kooplieden
dier steden moeten met hun relatief grote eigen handel niet minder energiek
geweest zijn , en met grotere ervaring achter zich dan de Amsterdamse vissers en
vervoerders , deels nog boeren , in een nog lang niet volgebouwde stad . Zeker is
de snelle opbloei van het - tussen Hamburg en Brugge gelegen - Amsterdam
intussen een geografische factor geweest die op de duur in zekere vormen tot
verkeerscentralisatie kon leiden ! Voor ons een door de eeuwen heen werkende
kracht van onstuitbare betekenis voor een van die seculaire factoren van econo-
mische aard die de loop der geschiedenis bepalen , meer dan de specifieke energie
van een betrekkelijk willekeurige groep dorpelingen en prille stedelingen ,
oorspronkelijk nog geheel in de ban van de heren van Aemstel , later in de ban
der baljuwen staande .
Om ons met de ontdekkingen en conclusies van Dr . Schoorl vertrouwd te
maken , kunnen wij voor de puur historisch georiënteerde lezer niet beter doen
dan hem verwijzen naar het hoofdstuk ' Enige samenvattende opmerkingen ' op
pag . 173 der dissertatie :
' 1 De opbouw en ontwikkeling van het kustgedeelte tussen Bergen en Texel
d.i . tussen het Gat van Egmond en het pleistocene landschap De Stenen-
Texel-Huisduinen , is principieel anders dan de strandwallenkust tussen het Westland
en Alkmaar-
St . Prancras , ten zuiden van dit Gat .
2 De zeegaten in dit kustgedeelte en de tijd , waarin zij hun grootste capaciteit
bereiken , verplaatsen zich in de loop der eeuwen van zuid naar noord .
Het gat van Egmond verzandt in de Romeinse tijd ; de plaats biedt tot in de
Noormannentijd incidenteel mogelijkheden tot afwatering . De vor min g van het
jonge duinlandschap in de lle-12e eeuw maakt de plaats van het voormalig
zeegat tot een gesloten duinlandschap .
BIn de Romeinse tijd vindt de vroegste infiltratie in het Zijper gebied plaats ,
die geleidelijk toeneemt en in de 9e-10e eeuw omvangrijker wordt ; in de 10e-
13e eeuw bereikt het Zijper Gat ^ i/n grootste capaciteit .
De groter agressiviteit van de zee in deze laatste eeuwen versnelt de kustafbraak
in dit gebied en geeft de doorbraakgaten Heersdiep en Marsdiep gelegenheid snel
tot ontwikkeling te komen .
Het Heersdiep bereikt in het midden van de 14e eeuw zijn grootste omvang ,
terwijl de Zijper kustopening verzandt en doorbraakgaten , in de Zijper kust
tijdens stormvloeden geslagen , incidentele getij openingen van korte levensduur
vormen . Het Heersdiep verzandt omstreeks 1500 .
Het Marsdiep is dan in volle ontwikkeling en kan % ijn kombergingsgebied in de rich-
ting van de Zuiderzee uitbreiden ; het bereikt vangrootste capaciteit eerst in de achttiende
eeuw .
Het verschijnsel van het noordwaarts verplaatsen van de zeegaten en het
sluiten van de zuidelijker kust hangt samen met veranderingen in de getij ver-
houdingen in de Noordzee .'
Nadere bevestiging kunnen wij vinden in het uiterst minitieus en knap be-
werkte boek van Dr . M . K . Elisabeth Gottschalk .
Uit deel II ' Stormvloeden en rivieroverstromingen in Nederland ', de periode 1400-
1600 , 1975 Van Gorcum & Comp . BV . Assen , blijkt dat Dr . Gottschalk
geen sterk geloof heeft , bijna zouden wij zeggen integendeel , in de leer der trans-
gressieperiodes zoals deze door de waterstaatsgeleerden is ontwikkeld . Haar
evangelie zijn de grote stormen .
De laatste factor is locaal zeer wel na te sporen , zij het met grote moeite en
zorg ; de ontwikkeling van het leerstuk uit de meteorologie der periodiek toe - en
afnemende windsterkte , met velerlei elementen samenhangend , heeft op het
ogenblik grote wetenschappelijke belangstelling , maar de concrete naspeuring
valt tevens door gebrek aan oud materiaal nogal zwaar .
Citeren wij slechts wat Mevrouw Gottschalk op pag . 822 van deel II zegt :
' a did the rise in sea level , which , according to the general view , was already
beginning to fall off before the 16th century , nevertheless continue ?
b was the fall in the level of the land perhaps greater ?
c to what extent must account be taken of the climatic factor of an expanded
circumpolar vortex in the free atmosphere ?
We believe , however , that we have found no proof in the historical material
for a cyclical grouping of storm surges corresponding with the so-called trans-
gression phases . There can be no question of marine transgressions in the sense
of a universally occurring phenomenon over a wide area ; at most of prolonged ,
22
23