Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 13

De inwoners van dit gebied , die tevens over misschien wat laaggelegen maar
wel vruchtbare weidegronden voor hun vee beschikt moeten hebben , moesten
als levensvoorwaarde met schepen kunnen omgaan en niet bang wezen . Boven-
dien was het een arm land , blijkbaar vrij dicht bevolkt en voortdurend lastig
gevallen door de West-Friezen , wat de jongere mannen gedwongen zal hebben
zich voor transportdiensten als schipper en schippersknecht beschikbaar te stellen .
Eerst zij nog tot goed begrip der Amsterdamse zaken , de aandacht gevestigd
op een algemeen verschuivingspatroon in de ontwikkeling van de Noord-
West-Europese handel .
Hierbij vallen de volgende fasen te onderscheiden :
a . De uitwisseling van luxe-producten uit het Middellandse Zeegebied
metScandinavië . Wij kten ieder detail buiten beschouwing om der wille van deruimte , het verschijnsel is bekend . Concentratiepunten Zuid-Zweden en Hadeby(Sleeswijk-
Haithabu ) voor een belangrijk gedeelte afgegraven . Recentelijk zijnnog twee schepen gevonden , op een geheel andere wijze geconstrueerd dan devoor Amsterdam doorslaggevende kogge . Niet te vergeten , vooral omdat dekogge veel meer lading mee kon nemen maar ook veel dieper stak .
b . De periode Hamburg - Bremen . Hamburg gunstig gelegen , Bremen matiggunstig . Beiden met een behoorlijk achterland . Hamburg en Bremen beiden ont-
staan onder sterk kerkelijke invloed .
c . Als tussenfase Medemblik en Stavoren , beiden min of meer , zij het
nogniet volledig archeologisch onderzocht . Waterloopkundige oriëntatie uitsluitendop het overoude , voor-middeleeuwse Vlie . Beide waren sterk aan veranderingonderhevig , wat weder met de hydrografie van het Vlie samenhangt .
d . Amsterdam en Muiden . Amsterdam profiteerde van het diep in het landstekende IJ . Het transport langs de grote rivieren . Duurstede , Tiel , Dordrechttelt
voor ons doel minder mee .
Duidelijk is een langzame verplaatsing der hoofdaccenten in de richting van
het snel opkomende Vlaanderen , waar textiel industrie en gunstige agrarische
productievoorwaarden samen werkten .
Duurstede is een slachtoffer geworden eerder nog dan van de Noormannen ,
van verzandingen , evenals Stavoren trouwens .
De tijdelijkheid van de rol van Tiel is naar mijn beste weten onverklaard . In
het algemeen zullen wij er aan denken dat de vraag bepalend is : hoe ver zonder
dure overslag van zee uit doorgevaren worden kan .
De transportkosten moeten zwaar gedrukt hebben , en overladen is zeer
arbeidsintensief werk . Dat blijkt intussen uit het buitenom of binnendoor varen
der Hanzesteden waarbij afweging van risico's een grote rol speelde . Wij komen
hierop later terug .
Het verschuivingspatroon , zoveel lijkt ons duidelijk , richtte zich in de loop van
langere tijd naar die plaats , vanwaar uit keuzen gemaakt konden worden door de
vervoerders en dat waren Amsterdam of Muiden-Utrecht .
De lezer ziet dat voor ons een geografische en daarnevens bedrijfseconomische ,
leest kosten , factoren doorslaggevend geweest moeten zijn ten aanzien van
Amsterdam en die kostenfactoren hingen weer met de ontwikkeling van het
scheepstype en daardoor van het vaarwater samen .
Het scheepstype is afhankelijk van technische ontwikkelingen , als het ware een kosten-
baten analyse , en diverse risicofactoren , waarvan een van de voor-
naamste is dat varen tegen de wind in of met ongunstige zijwind nog heel lang
nauwelijks mogelijk was . De Viking-schepen konden scherper zeilen maar hadden
door de noodzakelijke aanwezigheid van roeiers onder meer veel minder hoeveel-
heidsmogelijkheden dan de koggen etc . voor hun lading .
De eerste man die de aandacht gevestigd heeft op de rol van de geografie bij
het ontstaan en de grootheid van Amsterdam is de befaamde Dr . Te Lintum
geweest , aardrijkskundige en origineel opmerker , in een artikel in het Tijdschrift
van het Kon . Ned . Aardrijkskundig Genootschap van 1917 , al preludeerde
Hans Wilkens in zijn opstel ' Zur Geschichte des Niederlandischen Handels in
Mittelalter ' in de Hansische Geschichtsblatter , Band 15 , 1909 , al enigermate .
Politieke factoren , het initiatief en de harde hand van Graaf Willem I , de
Roomsche Koning Graaf Willem II en vooral Floris V waren van veel betekenis .
Die heren hebben enerzijds door hun bedijkingen , anderzijds vooral Floris V
door het centraliserend regeren met harde hand en vooral het bevorderen van
handelsbelangen bijzonder veel voor de ontwikkeling van Holland , Amsterdam
en tenslotte van Nederland gedaan .
Wij kunnen hen in 1977 nog niet dankbaar genoeg zijn .
Hoe werd Amsterdam vrij plotseling beter bereikbaar dan Muiden of Stavoren , of
Die oorzaak lag in het volledig doorbreken van het Marsdiep en het weg-
spoelen van veel boerenland , door Dr . W . C . Braat als eerste archeologisch
geconstateerd , tussen Wieringen en het vasteland .
Walter Vogel ( Hansische Geschichtsblatter , Band 15,1909 ) verwijst op pag . 14 ,
hij citeert de Hanze Rezesse uit 1395 , dat het Marsdiep belangrijk is voor de
vaart binnendoor en noemt Amsterdam speciaal evenals trouwens Utrecht nog .
De feitelijke en grondige beantwoording echter is in een Nederlandse zeer
recente dissertatie te vinden .
Wij gaan hierop in .
Bovendien was het IJ breed , misschien iets minder breed dan nu , wat een
voorsprong boven Kampen en Medemblik met hun verzandingsproblemen gaf .
Die haven is thans opgegraven .
Typerend hoe men op een gedachte komt , is dat in de kamer van Mej . Dr . I . H .
van Eeghen een kaart van Amsterdam en omgeving hangt , waarop het Muider-
zand sterk geprofileerd getekend is en het Pampus nog nauwelijks voorkomt .
Natuurwetenschappelijke studies over het ontstaan en het tempo daarvan van
het Pampus en het Muiderzand bestaan volgens mij niet . Maar de oplossing bleek
20
21