Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
woordig de middenstand zou noemen . Dit geldt ook van de meeste anderen , die in
de Doelen een rol speelden : Andries Boekelman , chirurgijn , Hendrik van Gimnig ,
patroontekenaar uit Haarlem enz . Ze wensen medezeggenschap in het stadsbestuur
in welke vorm dan ook , niet volkomen van de regenten afhankelijk te zijn . De ge-
schiedschrijver Jan Wagenaar heeft zich in tegenstelling tot zijn broeder Gerard
van deze patriotten , die het ook onderling niet altijd eens waren , gedistancieerd .
Merkwaardigerwijze valt naast genoemde mannen in Amsterdam een mysteri-
euse vrouwelijke patriot te signaleren , die haar identiteit voor ons verhult . Een
door haar in het Frans geschreven brief , die in copie is overgeleverd , verraadt een
hogere ontwikkeling . Deze brief ging uit onder het pseudonym van ' patriotte
fémelle '. Het Nederlands Historisch Genootschap heeft de schrijfster in een
recente uitgave als ' la Femelle ', dit is de ' Vrouwelijke ', met hoofdletter in de
' Index van Personen ' opgenomen en haar hierdoor naar mijn gevoelen op één
lijn gesteld met zulke figuren als de Stedemaagd van Amsterdam en de Onbekende
Soldaat , m.a.w . zij is op weg een mythe te worden , volkomen ongrijpbaar 1
. In
hoeverre deze vrouwelijke patriot met sommige Doelisten in relatie zou hebben
gestaan , onttrekt zich aan onze waarneming .
Twee redenen om de Amsterdamse Doelisten voortaan als patriotten aan te
duiden zijn reeds genoemd . In de eerste plaats is het de naam van hun eigen
keus . In de tweede plaats is de beweging , die te Amsterdam haar centrum in de
Doelen vond , niet tot de Amstelstad beperkt gebleven , maar staat ze in verband
niet alleen met de Friese Doelisten , maar ook met soortgelijke bewegingen elders .
Hier komt nog een derde reden bij : doordat het streven naar democratische her-
vormingen in 1748 mislukte , kon het in de latere Patriottenbeweging herleven .
Welnu , het schijnt onbillijk de Patriotten van 1780 wel de naam te gunnen , waar
zij prijs op stelden , maar hun voorgangers van 1748 deze zelfde naam te ont-
houden . Of vindt men soms , dat de Doelisten in hun naam belast moeten blijven
met het odium van hun mislukking en dat de latere Patriotten de hunne mogen
dragen als merkteken van hun succes ? M.i . zou dit toch neerkomen op een scheef-
trekken van de onderlinge verhouding .
Natuurlijk zou het interessant zijn te weten , of de benaming Patriotten in
1747 en 1748 ook buiten Amsterdam en Rotterdam opgeld heeft gedaan . Aange-
zien
voor complete informatie hieromtrent een uitgebreid onderzoek in velerlei
plaatsen nodig zou zijn en dit thans te ver zou voeren , moge met een enkel
voorbeeld worden volstaan . Prins Willen IV heeft 23 augustus 1748 de wet in
Nijmegen verzet . Het gebeurde in deze stad bijzonder radicaal : de regerings-
colleges van burgemeesteren , schepenen , raadsvrienden en gemeenslieden werden
vrijwel geheel vernieuwd . Hierover ging een enthousiast bericht uit : " t is een
i ' Briefwisseling en Aantekeningen van Willem Bentinck , heer van Rhoon ( tot aan de dood van
Willen IV 22 Oktober 1751 ) hoofdzakelijk naar de bescheiden in het Brits Museum ' uitgegeven
door C . Gerretsont en P . Geylt deel II ( Werken uitgegeven door het Nederlands Historisch Genoot-
schap Derde serie no . 86 - ' s-Gravenhage 1976 ), Eerste stuk blz . 210-211 en Tweede stuk blz . 670 .
Regering na wens , altemaal Oranje Patriotten ' 1
. Prinsgezind zullen de nieuwe
heren stellig zijn geweest . Geneigd hervormingen door te voeren betoonden zij
zich veel minder 2
. Hieruit mag worden afgeleid , dat al in 1748 Patriotten voor-
komen van zeer verschillende schakering .
Buiten onze landsgrenzen is belangwekkend , dat de burgers , die de Franse
revolutie ontketenden , zich aanvankelijk ' patriotes ' hebben genoemd . Het is hun
eerste partijnaam geweest 3
. Holland was Frankrijk in dit opzicht voor .
In de historische litteratuur zijn de patriotten van 1747 en 1748 niet geheel
onbekend , maar ze zijn tekort gekomen . H . Th . Colenbrander schrijft in zijn
proefschrift op blz . 56 in noot 1 : ' In 1747 en ' 48 noemden zich de oranjedemo-
craten „ patriotten " . .'. Meer niet , maar deze auteur kon zich uiteraard op het
standpunt stellen , dat ' t hem om de behandeling van een andere periode , de eigen-
lijke Patriottentijd was te doen . Een voorganger van Colenbrander was de Doops-
gezinde predikant Dr . J . Hartog . Deze schreef een opmerkelijk boek ' De Patriot-
ten en Oranje 1747-1787 ' ( Amsterdam 1882 ). Het beginjaar 1747 moge veelbe-
lovend zijn , de lezer vindt pas op blz . 112 van de zogenaamde Oranje-Patriotten
gewag gemaakt zonder dat hier enige concrete informatie aan verbonden wordt .
Zonder twijfel ligt dit aan de opzet van het boek : ' de geschiedenis der Patriot-
tische beweging van 1747-1787 toe te lichten uit de pamfletten dier dagen ', zoals
de schrijver in zijn voorwoord meedeelt . Gelijk vermeld gebruikt Prof . Geyl de
term ' patriotten ' in zijn boek over de Doelistenbeweging slechts terloops zonder
er klaarblijkelijk veel belang aan te hechten . Wie de gebeurtenissen van 1747 en
1748 naleest in Prof . Dr . H . Brugmans ' ' Geschiedenis van Amsterdam ' hetzij in
de eerste druk van 1931 , hetzij in de tweede van 1973 , zal daar niet op patriotten
stuiten 4
. De interessante mededelingen van Mr . H . C . Hazewinkel in zijn ' Geschie-
denis van Rotterdam ' over de erenaam van Laurens van der Meer en de zijnen
1 ' Echt Relaas van het gepasseerde , nopens de Afzettinge van de geheele Magistraat der Stad
Nymegen.Voorgevallen op Donderdag den 22 . Augusty 1748 .' t'Amsterdam , By A . Olofsen , Boekverkoperin de Grave Straat . Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 18149 . Nadere berichten:Knuttel
nrs . 18150 en 18151 . Vgl . ' Journaal van Mr . Justinus de Beyer , heer van Hulzen , over dejaren 1743-
1767 ' uitgegeven door H . D . J . van Schevichaven ( Werken uitgegeven door Gelre ,
no . 6 - Arnhem 1906 ), blz . 43-47 . Bovendien : H . Beckering Vinckers in ' Bijdragen en Mede-
deelingen Gelre ' XXX - 1927 , blz . 125-127 en 129-131 , zomede H . Mesters in ' Numaga ' XI - 1964 ,
blz . 134-137 .
2 Typerend voor Gelderland is trouwens , dat de burgerij en het te hoop gelopen volk wel
versterkingvan de macht van de Stadhouder hebben doorgedreven , maar zich minder dan in Holland
voorhervormingen hebben ingezet . Mevrouw A . H . Wertheim-Gijse Weenink constateert in haar Nij-
meegse proefschrift ' Democratische bewegingen in Gelderland 1672-1795 ' ( Amsterdam 1973 ),
blz . 102 : ' Hoe dan ook , de democratische bewegingen van 1747 en 1748 hadden in Gelderland
maareen zwak echo-effect '.
8 Werner Krauss ' Patriote , patriotique , patriotisme a la fin de 1 ' Ancien Régime ' in ' The Age of En-
lightenment , studies presented to Theodore Besterman ', edited by W . H . Barber and others ( Edin - burgh-
London 1967 ), pp . 387-394 . C . H . E . de Wit ' De Nederlandse revolutie van de Achttiende
eeuw 1780-
1787 . Oligarchie en Proletariaat ' ( Oirsbeek ( L .) 1974 ), blz . 24 .
* Wel treft men in - beide uitgaven de anonyme prent van de vergadering der Patriotten in de Kloveniers-
doelen aan . Vgl . blz . 255 , noot 1 .
258
259
de Doelen een rol speelden : Andries Boekelman , chirurgijn , Hendrik van Gimnig ,
patroontekenaar uit Haarlem enz . Ze wensen medezeggenschap in het stadsbestuur
in welke vorm dan ook , niet volkomen van de regenten afhankelijk te zijn . De ge-
schiedschrijver Jan Wagenaar heeft zich in tegenstelling tot zijn broeder Gerard
van deze patriotten , die het ook onderling niet altijd eens waren , gedistancieerd .
Merkwaardigerwijze valt naast genoemde mannen in Amsterdam een mysteri-
euse vrouwelijke patriot te signaleren , die haar identiteit voor ons verhult . Een
door haar in het Frans geschreven brief , die in copie is overgeleverd , verraadt een
hogere ontwikkeling . Deze brief ging uit onder het pseudonym van ' patriotte
fémelle '. Het Nederlands Historisch Genootschap heeft de schrijfster in een
recente uitgave als ' la Femelle ', dit is de ' Vrouwelijke ', met hoofdletter in de
' Index van Personen ' opgenomen en haar hierdoor naar mijn gevoelen op één
lijn gesteld met zulke figuren als de Stedemaagd van Amsterdam en de Onbekende
Soldaat , m.a.w . zij is op weg een mythe te worden , volkomen ongrijpbaar 1
. In
hoeverre deze vrouwelijke patriot met sommige Doelisten in relatie zou hebben
gestaan , onttrekt zich aan onze waarneming .
Twee redenen om de Amsterdamse Doelisten voortaan als patriotten aan te
duiden zijn reeds genoemd . In de eerste plaats is het de naam van hun eigen
keus . In de tweede plaats is de beweging , die te Amsterdam haar centrum in de
Doelen vond , niet tot de Amstelstad beperkt gebleven , maar staat ze in verband
niet alleen met de Friese Doelisten , maar ook met soortgelijke bewegingen elders .
Hier komt nog een derde reden bij : doordat het streven naar democratische her-
vormingen in 1748 mislukte , kon het in de latere Patriottenbeweging herleven .
Welnu , het schijnt onbillijk de Patriotten van 1780 wel de naam te gunnen , waar
zij prijs op stelden , maar hun voorgangers van 1748 deze zelfde naam te ont-
houden . Of vindt men soms , dat de Doelisten in hun naam belast moeten blijven
met het odium van hun mislukking en dat de latere Patriotten de hunne mogen
dragen als merkteken van hun succes ? M.i . zou dit toch neerkomen op een scheef-
trekken van de onderlinge verhouding .
Natuurlijk zou het interessant zijn te weten , of de benaming Patriotten in
1747 en 1748 ook buiten Amsterdam en Rotterdam opgeld heeft gedaan . Aange-
zien
voor complete informatie hieromtrent een uitgebreid onderzoek in velerlei
plaatsen nodig zou zijn en dit thans te ver zou voeren , moge met een enkel
voorbeeld worden volstaan . Prins Willen IV heeft 23 augustus 1748 de wet in
Nijmegen verzet . Het gebeurde in deze stad bijzonder radicaal : de regerings-
colleges van burgemeesteren , schepenen , raadsvrienden en gemeenslieden werden
vrijwel geheel vernieuwd . Hierover ging een enthousiast bericht uit : " t is een
i ' Briefwisseling en Aantekeningen van Willem Bentinck , heer van Rhoon ( tot aan de dood van
Willen IV 22 Oktober 1751 ) hoofdzakelijk naar de bescheiden in het Brits Museum ' uitgegeven
door C . Gerretsont en P . Geylt deel II ( Werken uitgegeven door het Nederlands Historisch Genoot-
schap Derde serie no . 86 - ' s-Gravenhage 1976 ), Eerste stuk blz . 210-211 en Tweede stuk blz . 670 .
Regering na wens , altemaal Oranje Patriotten ' 1
. Prinsgezind zullen de nieuwe
heren stellig zijn geweest . Geneigd hervormingen door te voeren betoonden zij
zich veel minder 2
. Hieruit mag worden afgeleid , dat al in 1748 Patriotten voor-
komen van zeer verschillende schakering .
Buiten onze landsgrenzen is belangwekkend , dat de burgers , die de Franse
revolutie ontketenden , zich aanvankelijk ' patriotes ' hebben genoemd . Het is hun
eerste partijnaam geweest 3
. Holland was Frankrijk in dit opzicht voor .
In de historische litteratuur zijn de patriotten van 1747 en 1748 niet geheel
onbekend , maar ze zijn tekort gekomen . H . Th . Colenbrander schrijft in zijn
proefschrift op blz . 56 in noot 1 : ' In 1747 en ' 48 noemden zich de oranjedemo-
craten „ patriotten " . .'. Meer niet , maar deze auteur kon zich uiteraard op het
standpunt stellen , dat ' t hem om de behandeling van een andere periode , de eigen-
lijke Patriottentijd was te doen . Een voorganger van Colenbrander was de Doops-
gezinde predikant Dr . J . Hartog . Deze schreef een opmerkelijk boek ' De Patriot-
ten en Oranje 1747-1787 ' ( Amsterdam 1882 ). Het beginjaar 1747 moge veelbe-
lovend zijn , de lezer vindt pas op blz . 112 van de zogenaamde Oranje-Patriotten
gewag gemaakt zonder dat hier enige concrete informatie aan verbonden wordt .
Zonder twijfel ligt dit aan de opzet van het boek : ' de geschiedenis der Patriot-
tische beweging van 1747-1787 toe te lichten uit de pamfletten dier dagen ', zoals
de schrijver in zijn voorwoord meedeelt . Gelijk vermeld gebruikt Prof . Geyl de
term ' patriotten ' in zijn boek over de Doelistenbeweging slechts terloops zonder
er klaarblijkelijk veel belang aan te hechten . Wie de gebeurtenissen van 1747 en
1748 naleest in Prof . Dr . H . Brugmans ' ' Geschiedenis van Amsterdam ' hetzij in
de eerste druk van 1931 , hetzij in de tweede van 1973 , zal daar niet op patriotten
stuiten 4
. De interessante mededelingen van Mr . H . C . Hazewinkel in zijn ' Geschie-
denis van Rotterdam ' over de erenaam van Laurens van der Meer en de zijnen
1 ' Echt Relaas van het gepasseerde , nopens de Afzettinge van de geheele Magistraat der Stad
Nymegen.Voorgevallen op Donderdag den 22 . Augusty 1748 .' t'Amsterdam , By A . Olofsen , Boekverkoperin de Grave Straat . Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 18149 . Nadere berichten:Knuttel
nrs . 18150 en 18151 . Vgl . ' Journaal van Mr . Justinus de Beyer , heer van Hulzen , over dejaren 1743-
1767 ' uitgegeven door H . D . J . van Schevichaven ( Werken uitgegeven door Gelre ,
no . 6 - Arnhem 1906 ), blz . 43-47 . Bovendien : H . Beckering Vinckers in ' Bijdragen en Mede-
deelingen Gelre ' XXX - 1927 , blz . 125-127 en 129-131 , zomede H . Mesters in ' Numaga ' XI - 1964 ,
blz . 134-137 .
2 Typerend voor Gelderland is trouwens , dat de burgerij en het te hoop gelopen volk wel
versterkingvan de macht van de Stadhouder hebben doorgedreven , maar zich minder dan in Holland
voorhervormingen hebben ingezet . Mevrouw A . H . Wertheim-Gijse Weenink constateert in haar Nij-
meegse proefschrift ' Democratische bewegingen in Gelderland 1672-1795 ' ( Amsterdam 1973 ),
blz . 102 : ' Hoe dan ook , de democratische bewegingen van 1747 en 1748 hadden in Gelderland
maareen zwak echo-effect '.
8 Werner Krauss ' Patriote , patriotique , patriotisme a la fin de 1 ' Ancien Régime ' in ' The Age of En-
lightenment , studies presented to Theodore Besterman ', edited by W . H . Barber and others ( Edin - burgh-
London 1967 ), pp . 387-394 . C . H . E . de Wit ' De Nederlandse revolutie van de Achttiende
eeuw 1780-
1787 . Oligarchie en Proletariaat ' ( Oirsbeek ( L .) 1974 ), blz . 24 .
* Wel treft men in - beide uitgaven de anonyme prent van de vergadering der Patriotten in de Kloveniers-
doelen aan . Vgl . blz . 255 , noot 1 .
258
259
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.