Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
is , zoals drogist , idealist , pianist 1
. De naam moet in Friese regenten-kringen zijn
ontstaan . Schriftelijk is hij voor het nageslacht vastgelegd door Johan Vegelin
van Claerbergen , grietman van Doniawerstal , in een dagverhaal , dat deze van
de gebeurtenissen in en buiten Friesland heeft nagelaten 2
.
Uit Friesland moet de naam Doelist zijn overgewaaid naar Amsterdam . Toe-
passing op de Amsterdamse burgers , die zich net als hun Friese medestanders een
vergaderplaats in de Doelen hadden gekozen , lag min of meer voor de hand .
De bakermat van de Patriotten in partij-politieke zin heeft al evenmin aan de
oevers van de Amstel gelegen , maar aan de boorden van de Maas : in Rotterdam .
De ' Nederlandsche Jaerboeken ' ( verschenen ' Te Amsteldam , By F . Houttuyn ,
Boekverkooper op het Water , recht tegen over de Papen-Brug ') maken in het
Tweede stuk van 1748 op blz . 974 onder Rotterdam van de ' 4 zoogenaemde
Patriotten ' gewag . Belangwekkend is de volgende verklarende noot ' te weten
Laurens van der Meer , kortelings Mr . Koekenbakker , doch nu gedispicieerd tot
Collecteur over de Ontgronding ; Arj Danserweg , Mr . Metzelaer , en Collecteur
van den Impost op de Groove Waren ; Joris Lover , kortelings Mr . Glasschilder
en Glazemaker , thans Ontvanger der Rechten van den inkomenden Tabak ; en
Pieter van der Kruif , Mr . Wagenmaker : welke 4 Personen , door de wandeling ,
in deze Stad , Patriotten genaemd worden , om dat zy zich , zoo in het stuk der
Verheffing zyner Doorl . Hoogheit tot Stadhouder , als in dat van het afschaffen
der Pachten en meer gevallen zoodanig gedistingueerd hebben , dat zy volgens
hunne getuigenis recht meenen te hebben om niet alleen als de rustbewaerders
dezer Stad , maer zelfs als bevorderaers van de welvaert des Vaderlands , dat zyn
oprechte Patriotten , te worden aengemerkt .'
Deze uitspraak van een tijdgenoot laat niets te wensen over . Nader blijkt , dat
het genoemde viertal 10 november 1747 een verdediging in het licht heeft ge-
geven , waarin deze woorden opvallen ' vertrouwende in alles gehandeld te hebben
als getrouwe Patriotten en goede Burgers betaemt ' 3
.
Treffend is de typering van de vier betrokkenen door de anonyme scribent van
de Jaarboeken als ' zoogenaemde Patriotten ', d.w.z . als lieden , die deze erenaam
hebben geusurpeerd als dekmantel van hun streven en hun daden .
In zijn ' Geschiedenis van Rotterdam ' deel I ( Amsterdam 1940 ) heeft de voor-
malige gemeente-
archivaris van deze stad Mr . H . C . Hazewinkel op blz . 296 over
L . van der Meer geschreven : ' Hij en zijn vrienden Danserweg , Loover en Van der
Kruyff tooien zich bij voorkeur met den eerenaam van patriotten , bevorderaars
van de welvaart van het vaderland , waarop zij om hun verdiensten recht beweren
te hebben '. Dezelfde auteur licht ons in over Cornells van Oeveren , een Oranje-
klant , die sterk voor de verheffing van Willem IV had geijverd , maar niet wilde
deelnemen aan de actie tegen de belastingpacht in het voorjaar van 1748 . Hij
kreeg toen van Laurens van der Meer te horen , dat hij ' geen goed patriot " was !
We staan hier aan het prille begin van patriottische partijvorming . Dit prille
begin ontleent zijn grote betekenis aan het feit , dat het niet tot Rotterdam
beperkt is gebleven , maar dat de beweging naar Amsterdam is overgeslagen . Een
belangwekkend aspect van de Amsterdamse Doelistenbeweging , dat alle aandacht
waard is , vormt de band met Rotterdam . Het request , door Laurens van der Meer
en de zijnen 27 september 1747 bij het Rotterdamse stadsbestuur ingediend , om
tot openbare verkoop van stedelijke ambten over te gaan , heeft te Amsterdam
vrijwel onmiddellijk weerklank gevonden . Wagenaar's ' Patriot ' was niet de enige ,
die erop inging 1
. Daniel Raap , porseleinverkoper op de Vijgendam , spuide in
een pamflet zijn ' Vryje gedagten over het Rotterdammer request ' 2
.
Hoogst merkwaardig is voorts de rol geweest , door Laurens van der Meer ,
eerst te Rotterdam en vervolgens in de Amsterdamse gebeurtenissen gespeeld .
Enerzijds heeft hij zich voor hervormingen ingezet . Anderzijds heeft hij zich
door het Stadhouderlijk hof als handlanger laten gebruiken om een matigende
invloed uit te oefenen , heeft hij zich - zo drukt Prof . Geyl het uit - met een paar
vrienden laten gebruiken ' om de volkspartij in de richting , die het hof wenschte ,
te leiden ; hoofdzakelijk wilde dat zeggen : te beteugelen ' 3
. Zo valt te verklaren ,
dat L . van der Meer en de zijnen er te Rotterdam aanspraak op maakten als ' de
rustbewaerders dezer Stad ' te worden beschouwd en dat zij zich - met uitzondering
van de wagenmaker P . van der Kruif - met collecteursposten zagen beloond 4
.
Overigens valt het optreden van Laurens van der Meer te Amsterdam buiten
het bestek van dit artikel . Hetzelfde geldt van de acties van Daniel Raap en de
Amsterdamse patriotten . Waar het op aankomt , is , dat zij zich patriotten noemden
en als zodanig bekend raakten . Afgezien van het onderschrift van de hier opnieuw
gepubliceerde prent kan in dit verband bijv . gewezen worden op ' De Oranje
Lauweriers krans gevlogten om het Hooft van de drie Oranje welsprekende
Patriotten met haar namen Daniel Raap - Jacob Carel de Huyser - Elie Chatin '
(' ' t Amsterdam bij Willem Bergman , in de Palmdwars-straat ') 5
. Jacob Carel de
Huyser , kantoorklerk , Elie Chatin , pruikenmaker — ze behoren evenals Daniel Raap
en de Rotterdamse patriotten tot de burgerij , maken deel uit van wat men tegen -
1 ' Woordenboek der Nederlandsche Taal ' Derde Deel , Tweede Stuk (' s-Gravenhage enz . 1916 ),
kol . 2698 . De benaming Doelist staat hier te boek als specifiek Amsterdams . De Friese
oorsprongvan het woord is de bewerkers onbekend gebleven .
2 Oorspronkelijk : Rijksarchief in Friesland , Familie-archief van Eysinga-Vegelin van Claerbergen inv .
no . 803 . Gedrukt : ' Een Dagverhaal van Jhr . Johan Vegelin van Claerbergen , omtrent de troubelenvan het jaar 1748 ' bewerkt door G . H . van Borssum Waalkes en uitgegeven door Jhr . Mr . F . J . J.van Eysinga ( Leeuwarden 1899 ). Doelisten op blz . 117-118 , 123 , 127-129 enz .
8 ' Nederlandsche Jaerboeken ', Tweede stuk van 1747 blz . 873-876 .
1 Jan Wagenaar , Tweede deel ( MDCCLXXX ), blz . 154-163 : XVI . Vertoog van dinsdag 10 Oktober
1747 .
2 Daniel Raap ' Vryje Gedagten over het Rotterdammer Request , Om de Ampten , Officien en Beneficiente verkoopen '. Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 17805 .
8 P . Geyl ' Revolutiedagen te Amsterdam ..' ( 1936 ), blz . 17 .
4 Hiervoor blz . 256 .
5 Rijksarchief in Friesland , Familie-archief van Eysinga-Vegelin van Claerbergen inv . no . 803 . Her-
drukt : ' Een Dagverhaal van Jhr . Johan Vegelin van Claerbergen ..' ( 1899 ), Bijlage XV1TI .
256
257
. De naam moet in Friese regenten-kringen zijn
ontstaan . Schriftelijk is hij voor het nageslacht vastgelegd door Johan Vegelin
van Claerbergen , grietman van Doniawerstal , in een dagverhaal , dat deze van
de gebeurtenissen in en buiten Friesland heeft nagelaten 2
.
Uit Friesland moet de naam Doelist zijn overgewaaid naar Amsterdam . Toe-
passing op de Amsterdamse burgers , die zich net als hun Friese medestanders een
vergaderplaats in de Doelen hadden gekozen , lag min of meer voor de hand .
De bakermat van de Patriotten in partij-politieke zin heeft al evenmin aan de
oevers van de Amstel gelegen , maar aan de boorden van de Maas : in Rotterdam .
De ' Nederlandsche Jaerboeken ' ( verschenen ' Te Amsteldam , By F . Houttuyn ,
Boekverkooper op het Water , recht tegen over de Papen-Brug ') maken in het
Tweede stuk van 1748 op blz . 974 onder Rotterdam van de ' 4 zoogenaemde
Patriotten ' gewag . Belangwekkend is de volgende verklarende noot ' te weten
Laurens van der Meer , kortelings Mr . Koekenbakker , doch nu gedispicieerd tot
Collecteur over de Ontgronding ; Arj Danserweg , Mr . Metzelaer , en Collecteur
van den Impost op de Groove Waren ; Joris Lover , kortelings Mr . Glasschilder
en Glazemaker , thans Ontvanger der Rechten van den inkomenden Tabak ; en
Pieter van der Kruif , Mr . Wagenmaker : welke 4 Personen , door de wandeling ,
in deze Stad , Patriotten genaemd worden , om dat zy zich , zoo in het stuk der
Verheffing zyner Doorl . Hoogheit tot Stadhouder , als in dat van het afschaffen
der Pachten en meer gevallen zoodanig gedistingueerd hebben , dat zy volgens
hunne getuigenis recht meenen te hebben om niet alleen als de rustbewaerders
dezer Stad , maer zelfs als bevorderaers van de welvaert des Vaderlands , dat zyn
oprechte Patriotten , te worden aengemerkt .'
Deze uitspraak van een tijdgenoot laat niets te wensen over . Nader blijkt , dat
het genoemde viertal 10 november 1747 een verdediging in het licht heeft ge-
geven , waarin deze woorden opvallen ' vertrouwende in alles gehandeld te hebben
als getrouwe Patriotten en goede Burgers betaemt ' 3
.
Treffend is de typering van de vier betrokkenen door de anonyme scribent van
de Jaarboeken als ' zoogenaemde Patriotten ', d.w.z . als lieden , die deze erenaam
hebben geusurpeerd als dekmantel van hun streven en hun daden .
In zijn ' Geschiedenis van Rotterdam ' deel I ( Amsterdam 1940 ) heeft de voor-
malige gemeente-
archivaris van deze stad Mr . H . C . Hazewinkel op blz . 296 over
L . van der Meer geschreven : ' Hij en zijn vrienden Danserweg , Loover en Van der
Kruyff tooien zich bij voorkeur met den eerenaam van patriotten , bevorderaars
van de welvaart van het vaderland , waarop zij om hun verdiensten recht beweren
te hebben '. Dezelfde auteur licht ons in over Cornells van Oeveren , een Oranje-
klant , die sterk voor de verheffing van Willem IV had geijverd , maar niet wilde
deelnemen aan de actie tegen de belastingpacht in het voorjaar van 1748 . Hij
kreeg toen van Laurens van der Meer te horen , dat hij ' geen goed patriot " was !
We staan hier aan het prille begin van patriottische partijvorming . Dit prille
begin ontleent zijn grote betekenis aan het feit , dat het niet tot Rotterdam
beperkt is gebleven , maar dat de beweging naar Amsterdam is overgeslagen . Een
belangwekkend aspect van de Amsterdamse Doelistenbeweging , dat alle aandacht
waard is , vormt de band met Rotterdam . Het request , door Laurens van der Meer
en de zijnen 27 september 1747 bij het Rotterdamse stadsbestuur ingediend , om
tot openbare verkoop van stedelijke ambten over te gaan , heeft te Amsterdam
vrijwel onmiddellijk weerklank gevonden . Wagenaar's ' Patriot ' was niet de enige ,
die erop inging 1
. Daniel Raap , porseleinverkoper op de Vijgendam , spuide in
een pamflet zijn ' Vryje gedagten over het Rotterdammer request ' 2
.
Hoogst merkwaardig is voorts de rol geweest , door Laurens van der Meer ,
eerst te Rotterdam en vervolgens in de Amsterdamse gebeurtenissen gespeeld .
Enerzijds heeft hij zich voor hervormingen ingezet . Anderzijds heeft hij zich
door het Stadhouderlijk hof als handlanger laten gebruiken om een matigende
invloed uit te oefenen , heeft hij zich - zo drukt Prof . Geyl het uit - met een paar
vrienden laten gebruiken ' om de volkspartij in de richting , die het hof wenschte ,
te leiden ; hoofdzakelijk wilde dat zeggen : te beteugelen ' 3
. Zo valt te verklaren ,
dat L . van der Meer en de zijnen er te Rotterdam aanspraak op maakten als ' de
rustbewaerders dezer Stad ' te worden beschouwd en dat zij zich - met uitzondering
van de wagenmaker P . van der Kruif - met collecteursposten zagen beloond 4
.
Overigens valt het optreden van Laurens van der Meer te Amsterdam buiten
het bestek van dit artikel . Hetzelfde geldt van de acties van Daniel Raap en de
Amsterdamse patriotten . Waar het op aankomt , is , dat zij zich patriotten noemden
en als zodanig bekend raakten . Afgezien van het onderschrift van de hier opnieuw
gepubliceerde prent kan in dit verband bijv . gewezen worden op ' De Oranje
Lauweriers krans gevlogten om het Hooft van de drie Oranje welsprekende
Patriotten met haar namen Daniel Raap - Jacob Carel de Huyser - Elie Chatin '
(' ' t Amsterdam bij Willem Bergman , in de Palmdwars-straat ') 5
. Jacob Carel de
Huyser , kantoorklerk , Elie Chatin , pruikenmaker — ze behoren evenals Daniel Raap
en de Rotterdamse patriotten tot de burgerij , maken deel uit van wat men tegen -
1 ' Woordenboek der Nederlandsche Taal ' Derde Deel , Tweede Stuk (' s-Gravenhage enz . 1916 ),
kol . 2698 . De benaming Doelist staat hier te boek als specifiek Amsterdams . De Friese
oorsprongvan het woord is de bewerkers onbekend gebleven .
2 Oorspronkelijk : Rijksarchief in Friesland , Familie-archief van Eysinga-Vegelin van Claerbergen inv .
no . 803 . Gedrukt : ' Een Dagverhaal van Jhr . Johan Vegelin van Claerbergen , omtrent de troubelenvan het jaar 1748 ' bewerkt door G . H . van Borssum Waalkes en uitgegeven door Jhr . Mr . F . J . J.van Eysinga ( Leeuwarden 1899 ). Doelisten op blz . 117-118 , 123 , 127-129 enz .
8 ' Nederlandsche Jaerboeken ', Tweede stuk van 1747 blz . 873-876 .
1 Jan Wagenaar , Tweede deel ( MDCCLXXX ), blz . 154-163 : XVI . Vertoog van dinsdag 10 Oktober
1747 .
2 Daniel Raap ' Vryje Gedagten over het Rotterdammer Request , Om de Ampten , Officien en Beneficiente verkoopen '. Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 17805 .
8 P . Geyl ' Revolutiedagen te Amsterdam ..' ( 1936 ), blz . 17 .
4 Hiervoor blz . 256 .
5 Rijksarchief in Friesland , Familie-archief van Eysinga-Vegelin van Claerbergen inv . no . 803 . Her-
drukt : ' Een Dagverhaal van Jhr . Johan Vegelin van Claerbergen ..' ( 1899 ), Bijlage XV1TI .
256
257
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.