Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
YVrQ-adcrinir der PATRIOTTfiN op de Jfi-oole BUROERXAAT . Inde CUOVETMIERS DOELF.X te Anwleld ia , W . A * 17-^8
Patriottisme in eendracht beoefend tegen een buitenlandse vijand , in casu
Frankrijk , was in de gegeven situatie een redelijk uitgangspunt , maar Wagenaar
heeft ook de binnenlandse problemen aan de orde gesteld . Hier kon in redelijkheid
geen eensgezindheid worden verwacht of verlangd . Hier waren tegenstrijdige
belangen in het spel . Hier kon patriottische eendracht niet meer dan een illusie zijn .
Algemeen is het bekend , dat na de verheffing van prins Willem IV tot Stad-
houder van Holland , Zeeland , Utrecht en Overijssel in onderscheiden steden van
de Republiek woelingen zijn uitgebroken , waarbij om hervormingen in het
staatsbestuur werd geroepen . Dan klinkt o.a . de eis , dat een bredere kring van
burgers aandeel in de stedelijke regering moet krijgen . Aan dit verlangen is
Willem IV , op wie de hoop van de natie gevestigd was , niet of ternauwernood
tegemoetgekomen . Enkele hervormingen , die in Holland tot stand kwamen , de
afschaffing van de belastingpacht en de nationalisatie van de Posterijen , konden
de voorstanders van democratische vrijheden geen afdoende bevrediging schen-
ken . Het gevolg is geweest , dat zij zich in later jaren van de Stadhouder hebben
afgekeerd . Ze vormen dan de democratische vleugel van de Patriottenpartij . Men
mag stellen , dat de manifestaties van de jaren 1747 en 1748 aan betekenis winnen ,
een bijzonder gewicht krijgen in het licht van de latere ontwikkeling .
Allerminst verwonderlijk is het , dat Amsterdam ook in deze gebeurtenissen
een hoofdrol speelt . Men behoeft er het bekende boek van Prof . Dr . P . Geyl maar
op na te slaan ' Revolutiedagen te Amsterdam ( Augustus-September 1748 ) Prins
Willem IV en de Doelistenbeweging ' (' s-Gravenhage 1936 ). Wie dit boek ter
254
hand neemt , zal er één enkele afbeelding in aantreffen tegenover het titelblad . Het
gaat om een anonyme prent . Blijkens het onderschrift is hierop voorgesteld :
' Vergadering der Patriotten op de groote Burgerzaal in de Cloveniers Doelen te
Amsteld . in Aug . A ° 1748 ' 1
. Al behoeft aan hun vaderlandslievendheid niet te
worden getwijfeld , het is duidelijk , dat dit patriotten van een speciaal merk zijn ,
anders dan Wagenaar voor ogen stond .
Zouden deze Amsterdamse patriotten van 1748 geen betere belichting ver-
dienen dan ze tot nu toe hebben verkregen ? Prof . Geyl gebruikt de term ' patriot-
ten ' in zijn boek slechts terloops . Als Doelisten worden ze ons gepresenteerd en
zijn ze de moderne historicus vertrouwd geworden . Tussen beide benamingen is
er een opmerkelijk verschil . Doelisten is op zijn best een zakelij k-neutrale aan-
duiding , aan hun vergaderplaats ontleend . Anderen hebben hun die kennelijk
gegeven . Patriotten evenwel moeten zij zich zelf hebben genoemd . Zij belijden
hiermee hun politieke motivering . M.i . kan de historicus , die aan de Amsterdamse
volksbeweging een meer dan beperkt-locale betekenis toekent , er niet aan ont-
komen aan de benaming ' patriotten ' de voorkeur te geven .
Wie het verlangen heeft de oorsprong van de Amsterdamse Doelisten resp .
patriotten te achterhalen , mag vooral niet verzuimen aandacht te schenken aan
de gebeurtenissen , die zich elders hebben afgespeeld . Dan treedt aan het licht , dat
Amsterdam noch ten opzichte van de Doelisten , noch met betrekking tot de
patriotten op een primeur kan bogen .
Friesland heeft de eerste Doelisten voortgebracht . Al van 10 juni 1748 af , twee
maanden eerder dan te Amsterdam , zijn in de Doelen te Leeuwarden bijeen-
komsten gehouden van afgevaardigden uit heel Friesland 2
. Prof . Geyl vindt het
terecht merkwaardig , dat de beweging er in Friesland in geslaagd is een provin-
ciale organisatie op te bouwen . Zover is het in geen van de andere Nederlandse
provincies gekomen 3
. Feit is , dat deze afgevaardigden Doelisten werden ge-
noemd 4
. De naam vertoont een opmerkelijke combinatie van een Nederlands
woord
-
doel of doelen - met een uitgang , die bij bastaardwoorden gebruikelijk
1 Al eerder vindt men dezelfde prent opgenomen in H . Brugmans ' Opkomst en bloei van Amsterdam'(Amsterdam 1911 ), blz . 228 en diens ' Geschiedenis van Amsterdam van den oorsprong af tot heden'deel V ( Amsterdam MCMXXXI ), blz . 89 . Genoemde werken werden geïllustreerd onder
toezichtvan
resp . E . W . Moes en A . E . d'Ailly . Van het laatste verscheen een tweede , herziene en bijgewerktedruk door prof . dr . I . J . Brugmans ( Utrecht/Antwerpen MCMLXXHI ).
2 C . J . Guibal ' Democratie en Oligarchie in Friesland tijdens de Republiek ' ( Assen MCMXXXTV),Hoofdstuk IV § 6 ' Het Doelistenoproer van 1748 ' ( blz . 138-189 ). Men zie voor de datum van
10 juni 1748 blz . 154 .
8 P . Geyl ' Revolutiedagen te Amsterdam
. .' ( 1936 ), blz . 29—30 : '.
. maar nergens buiten Friesland
verrees zoo'n volledig georganiseerde vergadering , die pretendeeren kon voor een heel gewest te
spreken '. Overigens betuigt de auteur er op blz . 185 zijn spijt over , dat hij de in noot 2 op deze blz .
aangehaalde studie van Dr . C . J . Guibal , waarop deze aan de Rijksuniversiteit te Groningen promo-
veerde , niet meer had kunnen verwerken .
4 Afgezien van geschriften , die speciaal op Friesland betrekking hebben , zal men dit feit in de histo-
rische litteratuur niet vermeld vinden . Handboeken over Nederlandse geschiedenis zal men er dus
vergeefs op naslaan , m.a.w . het is veronachtzaamd .
255
mM
Patriottisme in eendracht beoefend tegen een buitenlandse vijand , in casu
Frankrijk , was in de gegeven situatie een redelijk uitgangspunt , maar Wagenaar
heeft ook de binnenlandse problemen aan de orde gesteld . Hier kon in redelijkheid
geen eensgezindheid worden verwacht of verlangd . Hier waren tegenstrijdige
belangen in het spel . Hier kon patriottische eendracht niet meer dan een illusie zijn .
Algemeen is het bekend , dat na de verheffing van prins Willem IV tot Stad-
houder van Holland , Zeeland , Utrecht en Overijssel in onderscheiden steden van
de Republiek woelingen zijn uitgebroken , waarbij om hervormingen in het
staatsbestuur werd geroepen . Dan klinkt o.a . de eis , dat een bredere kring van
burgers aandeel in de stedelijke regering moet krijgen . Aan dit verlangen is
Willem IV , op wie de hoop van de natie gevestigd was , niet of ternauwernood
tegemoetgekomen . Enkele hervormingen , die in Holland tot stand kwamen , de
afschaffing van de belastingpacht en de nationalisatie van de Posterijen , konden
de voorstanders van democratische vrijheden geen afdoende bevrediging schen-
ken . Het gevolg is geweest , dat zij zich in later jaren van de Stadhouder hebben
afgekeerd . Ze vormen dan de democratische vleugel van de Patriottenpartij . Men
mag stellen , dat de manifestaties van de jaren 1747 en 1748 aan betekenis winnen ,
een bijzonder gewicht krijgen in het licht van de latere ontwikkeling .
Allerminst verwonderlijk is het , dat Amsterdam ook in deze gebeurtenissen
een hoofdrol speelt . Men behoeft er het bekende boek van Prof . Dr . P . Geyl maar
op na te slaan ' Revolutiedagen te Amsterdam ( Augustus-September 1748 ) Prins
Willem IV en de Doelistenbeweging ' (' s-Gravenhage 1936 ). Wie dit boek ter
254
hand neemt , zal er één enkele afbeelding in aantreffen tegenover het titelblad . Het
gaat om een anonyme prent . Blijkens het onderschrift is hierop voorgesteld :
' Vergadering der Patriotten op de groote Burgerzaal in de Cloveniers Doelen te
Amsteld . in Aug . A ° 1748 ' 1
. Al behoeft aan hun vaderlandslievendheid niet te
worden getwijfeld , het is duidelijk , dat dit patriotten van een speciaal merk zijn ,
anders dan Wagenaar voor ogen stond .
Zouden deze Amsterdamse patriotten van 1748 geen betere belichting ver-
dienen dan ze tot nu toe hebben verkregen ? Prof . Geyl gebruikt de term ' patriot-
ten ' in zijn boek slechts terloops . Als Doelisten worden ze ons gepresenteerd en
zijn ze de moderne historicus vertrouwd geworden . Tussen beide benamingen is
er een opmerkelijk verschil . Doelisten is op zijn best een zakelij k-neutrale aan-
duiding , aan hun vergaderplaats ontleend . Anderen hebben hun die kennelijk
gegeven . Patriotten evenwel moeten zij zich zelf hebben genoemd . Zij belijden
hiermee hun politieke motivering . M.i . kan de historicus , die aan de Amsterdamse
volksbeweging een meer dan beperkt-locale betekenis toekent , er niet aan ont-
komen aan de benaming ' patriotten ' de voorkeur te geven .
Wie het verlangen heeft de oorsprong van de Amsterdamse Doelisten resp .
patriotten te achterhalen , mag vooral niet verzuimen aandacht te schenken aan
de gebeurtenissen , die zich elders hebben afgespeeld . Dan treedt aan het licht , dat
Amsterdam noch ten opzichte van de Doelisten , noch met betrekking tot de
patriotten op een primeur kan bogen .
Friesland heeft de eerste Doelisten voortgebracht . Al van 10 juni 1748 af , twee
maanden eerder dan te Amsterdam , zijn in de Doelen te Leeuwarden bijeen-
komsten gehouden van afgevaardigden uit heel Friesland 2
. Prof . Geyl vindt het
terecht merkwaardig , dat de beweging er in Friesland in geslaagd is een provin-
ciale organisatie op te bouwen . Zover is het in geen van de andere Nederlandse
provincies gekomen 3
. Feit is , dat deze afgevaardigden Doelisten werden ge-
noemd 4
. De naam vertoont een opmerkelijke combinatie van een Nederlands
woord
-
doel of doelen - met een uitgang , die bij bastaardwoorden gebruikelijk
1 Al eerder vindt men dezelfde prent opgenomen in H . Brugmans ' Opkomst en bloei van Amsterdam'(Amsterdam 1911 ), blz . 228 en diens ' Geschiedenis van Amsterdam van den oorsprong af tot heden'deel V ( Amsterdam MCMXXXI ), blz . 89 . Genoemde werken werden geïllustreerd onder
toezichtvan
resp . E . W . Moes en A . E . d'Ailly . Van het laatste verscheen een tweede , herziene en bijgewerktedruk door prof . dr . I . J . Brugmans ( Utrecht/Antwerpen MCMLXXHI ).
2 C . J . Guibal ' Democratie en Oligarchie in Friesland tijdens de Republiek ' ( Assen MCMXXXTV),Hoofdstuk IV § 6 ' Het Doelistenoproer van 1748 ' ( blz . 138-189 ). Men zie voor de datum van
10 juni 1748 blz . 154 .
8 P . Geyl ' Revolutiedagen te Amsterdam
. .' ( 1936 ), blz . 29—30 : '.
. maar nergens buiten Friesland
verrees zoo'n volledig georganiseerde vergadering , die pretendeeren kon voor een heel gewest te
spreken '. Overigens betuigt de auteur er op blz . 185 zijn spijt over , dat hij de in noot 2 op deze blz .
aangehaalde studie van Dr . C . J . Guibal , waarop deze aan de Rijksuniversiteit te Groningen promo-
veerde , niet meer had kunnen verwerken .
4 Afgezien van geschriften , die speciaal op Friesland betrekking hebben , zal men dit feit in de histo-
rische litteratuur niet vermeld vinden . Handboeken over Nederlandse geschiedenis zal men er dus
vergeefs op naslaan , m.a.w . het is veronachtzaamd .
255
mM
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.