Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
gaan sprak Oldenbarnevelt 13 mei 1619 tot de verzamelde menigte de beroemde
woorden : ' Mannen , gelooft niet , dat ick een Landt-verrader ben , ick hebbe
oprecht ende vroom gehandelt , als een goed Patriot , ende die sal ick sterven ' 1
.
Toen het Eerste Stadhouderloze tijdperk zijn intrede had gedaan , voelden zes
stadsbesturen behoefte hun voormannen te rechtvaardigen , die hun verzet tegen
prins Willem II en de Staten-Generaal met strafmaatregelen hadden moeten
bekopen . Van de oudburgemeesters Andries en Cornells Bicker heet het in de
Acte van Justificatie van het Amsterdamse stadsbestuur , die van 19 juli 1651
dateert , dat zij zich altijd ' oprechte trouhartighe Patriotten ende Lief-hebbers van
' t Vaderlandt ' hebben betoond *. Van het stadsbestuur van Haarlem hebben
Johan de Wael en Mr . Aelbrecht Ruyl , die resp . als presiderend burgemeester en
pensionaris der stad , tevens gedeputeerden ter Staten van Holland en West-
Friesland , op Loevestein gevangen waren gezet , een dergelijke qualificatie mee-
gekregen . Ze worden aangeduid als ' oprechte Patriotten ende Liefhebbers van ' t
Vaderlant ende van de diergekochte Vryheyt van dien ' 2
. Johan Duyst van Voor-
hout , die de stad Delft vertegenwoordigt in het college van Gecommitteerde
Raden van Holland in het Zuiderkwartier , en de pensionaris van Hoorn Nanning
Keyser doen niet voor de voorgaanden onder . De Delftenaar heet voor de variatie
geen oprecht , maar ' een vroom Patriot ' 2
. Patriot en liefhebber van het Vaderland
zijn in de betrokken akten kennelijk als synoniem te verstaan . - De benoeming
van Willem III tot kapitein-generaal kwam volgens de ' Hollantsche Mercurius '
in 1671 aan de orde ' ten vreughde aller Patriotten ' 3
.
Het is duidelijk , dat het woord ' patriot ' in de gegeven voorbeelden politieke im-
plicaties heeft . Het is ook duidelijk , dat het al naar de omstandigheden op Prins-
en Staatsgezinden van toepassing kan zijn . Dit laatste hoeft geen verwondering te
baren . Aan wie het nog niet wist , heeft de Tweede Wereldoorlog kunnen leren ,
dat mensen van verschillende politieke overtuiging goede patriotten kunnen zijn .
Van een partijnaam kan in de zeventiende eeuw nog bezwaarlijk worden
gesproken . Partijaanduiding wordt Patriot eerst dan als personen van een bepaalde
staatkundige richting deze naam op zichzelf toepassen , doorlopend , niet inci-
denteel , met uitsluiting van anderen , deze benaming dus usurperen en monopo-
liseren om ten slotte onder de naam van Patriotten algemene bekendheid te ver -
i ' Woordenboek der Nederlandsche Taal ', t.a.p . Jan den Tex ' Oldenbarnevelt III Bestand 1609-1619 '
( Haarlem 1966 ), blz . 745 .
2 ' Acten van Justificatie der Steden Dordrecht , Haerlem , Delft , Amsterdam , Hoorn , en Medenblyq .
Overgegeven Ter Vergaderinge van de Ed . Gr . Mog . Heeren Staten van Hollant ende West-
Vries-landt , mitsgaders der selver Staten Verclaringe Tot Decherge van de Gesayseerde Heeren ende de
Regeringe van Amsterdam ' Tot Dordrecht , By Jan Jacobz . op de groote Marct , 1651 . Pamfletten-
verzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 7017 . Men vindt de betrokken gegevens niet in het
' Woordenboek der Nederlandsche Taal '.
* ' Hollantze Mercurius ' deel XXII over 1671 ( Haarlem 1672 ), blz . 187 . ' Woordenboek der Neder-
landsche Taal ', Twaalfde deel , Eerste stuk ( 1931 ), kol . 807 . Overigens komt de term ' patriot ' in de
zeventiende eeuw zo veelvuldig voor , dat er ook niet bij benadering een volledige indruk van te
geven is . Evenzeer geldt dit voor de achttiende eeuw .
krijgen . Dit verschijnsel heeft zich pas voorgedaan in de achttiende eeuw .
De term ' usurpatie ' is in dit verband heel terecht door Dr . N . Japikse gebruikt 1 .
Waar en wanneer — kunnen we ons afvragen — is deze usurpatie begonnen ?
Een pamflettenstrijd uitgebroken naar aanleiding van het huwelijk van Willem
JV met prinses Anna van Hannover en het verblijf kort daarop van het prinselijk
paar in Holland levert hier als het ware een voorproefje van . Een pamflet , dat
de nodige repliek zou uitlokken , was ' De Hollandsche Patriot , gevende Elucidatie
over den naem van Prinsman of Prinseluiden ', niet gedateerd , maar door
Dr . W . P . C . Knuttel tot het jaar 1735 gebracht 2
. Er blijkt uit , dat de Staats-
gezinden zich gaarne als patriotten betitelden . De anynome Prinsgezinde auteur ,
zich aandienend als ' De Hollandsche Patriot ' stelt hier tegenover , dat de Prins
zelf en diens aanhangers er evenzeer aanspraak op mogen maken als goede
patriotten te worden beschouwd .
Van een situatie van oorlog en oorlogsdreiging is bekend , dat ze gunstig is
voor de opbloei van patriottisme , dat juist dan allerlei uitingen van vaderlands-
liefde plegen voor te komen . Dit is het geval geweest in 1747 , toen ten tijde van
de Oostenrijkse Successie-oorlog Franse troepen de grenzen van de Republiek
overschreden . Te Amsterdam kwam onmiddellijk na de verheffing van Willem IV
tot stadhouder van de provincie Holland en West-Friesland de geschiedschrijver
Jan Wagenaar met een ' Koffy-Huispraatje , tusschen een oud Amsterdamsen
Koopman , een Fries en eenige anderen , gehouden , des Nagts van den 4 May ,
1747 , in het Koffyhuis van Monsr . N . te Amsterdam ' 3
. De oude Amsterdamse
koopman draagt de naam Patriot . Wagenaar vervolgde met een weekblad , dat
tot niet minder dan dertig ' vertogen ' of afleveringen zou uitgroeien : ' De Patriot ,
of Politike Bedenkingen over den Staat der Vereenigde Nederlanden , in ' t Jaar
MDCCXLVH ' 4
. Het zevende vertoog , dat van 8 augustus 1747 dateert , biedt de
lezer een kenschetsing van een waar Patriot aldus beginnend : ' Een Patriot heeft
zulk eene sterke en opregte zugt voor den welstand zyns Vaderlands , dat hy zyn
eigen belang niet slegts In de waagschaal , maar , daar ' t de nood eischt , geheellij k
aan een ' zyde stellen durft , om het belang zyns Vaderlands te bevorderen '.
' Patriot ' zo had de auteur even eerder geconstateerd ' wordt de algemeene eer-
naam van myne Landsluiden ' 5
. Alle Nederlanders behoorden in 1747 patriot te
zijn , zoals elke rechtgeaarde Engelsman per traditie een gentleman dient te zijn .
1 I . H . Gosses en N . Japikse ' Handboek tot de Staatkundige Geschiedenis van Nederland ', Derdegeheel herziene en bijgewerkte druk (' s-Gravenhgae 1947 ), blz . 679 .
2 Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel nrs . 16979-16981 . N . Japikse vestigde de aandachtop dit pamflet in * De Gids ', 74ste jrg . - 1910 , blz . 320 .
3 Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 17612 . Herdrukt : Jan Wagenaar ' Verzamelingvan Historiesche en Politike Tractaaten ', Tweede deel ( Amsterdam MDCCLXXX ), blz . 1-36 .
4 Herdrukt alsvoren , blz . 37-272 .
6 Jan Wagenaar , Tweede deel ( MDCCLXXX ), blz . 88 . Men zie voor de opvatting van een modern
historicus over patriottisme in de zin van liefde tot de geboortegrond , vooral niet hetzelfde als
nationalisme : Jan Romein ' Aera van Europa . De Europese geschiedenis als afwijking van het alge-
meen menselijk patroon ' ( Leiden 1954 ), blz . 119—120 .
252
253
woorden : ' Mannen , gelooft niet , dat ick een Landt-verrader ben , ick hebbe
oprecht ende vroom gehandelt , als een goed Patriot , ende die sal ick sterven ' 1
.
Toen het Eerste Stadhouderloze tijdperk zijn intrede had gedaan , voelden zes
stadsbesturen behoefte hun voormannen te rechtvaardigen , die hun verzet tegen
prins Willem II en de Staten-Generaal met strafmaatregelen hadden moeten
bekopen . Van de oudburgemeesters Andries en Cornells Bicker heet het in de
Acte van Justificatie van het Amsterdamse stadsbestuur , die van 19 juli 1651
dateert , dat zij zich altijd ' oprechte trouhartighe Patriotten ende Lief-hebbers van
' t Vaderlandt ' hebben betoond *. Van het stadsbestuur van Haarlem hebben
Johan de Wael en Mr . Aelbrecht Ruyl , die resp . als presiderend burgemeester en
pensionaris der stad , tevens gedeputeerden ter Staten van Holland en West-
Friesland , op Loevestein gevangen waren gezet , een dergelijke qualificatie mee-
gekregen . Ze worden aangeduid als ' oprechte Patriotten ende Liefhebbers van ' t
Vaderlant ende van de diergekochte Vryheyt van dien ' 2
. Johan Duyst van Voor-
hout , die de stad Delft vertegenwoordigt in het college van Gecommitteerde
Raden van Holland in het Zuiderkwartier , en de pensionaris van Hoorn Nanning
Keyser doen niet voor de voorgaanden onder . De Delftenaar heet voor de variatie
geen oprecht , maar ' een vroom Patriot ' 2
. Patriot en liefhebber van het Vaderland
zijn in de betrokken akten kennelijk als synoniem te verstaan . - De benoeming
van Willem III tot kapitein-generaal kwam volgens de ' Hollantsche Mercurius '
in 1671 aan de orde ' ten vreughde aller Patriotten ' 3
.
Het is duidelijk , dat het woord ' patriot ' in de gegeven voorbeelden politieke im-
plicaties heeft . Het is ook duidelijk , dat het al naar de omstandigheden op Prins-
en Staatsgezinden van toepassing kan zijn . Dit laatste hoeft geen verwondering te
baren . Aan wie het nog niet wist , heeft de Tweede Wereldoorlog kunnen leren ,
dat mensen van verschillende politieke overtuiging goede patriotten kunnen zijn .
Van een partijnaam kan in de zeventiende eeuw nog bezwaarlijk worden
gesproken . Partijaanduiding wordt Patriot eerst dan als personen van een bepaalde
staatkundige richting deze naam op zichzelf toepassen , doorlopend , niet inci-
denteel , met uitsluiting van anderen , deze benaming dus usurperen en monopo-
liseren om ten slotte onder de naam van Patriotten algemene bekendheid te ver -
i ' Woordenboek der Nederlandsche Taal ', t.a.p . Jan den Tex ' Oldenbarnevelt III Bestand 1609-1619 '
( Haarlem 1966 ), blz . 745 .
2 ' Acten van Justificatie der Steden Dordrecht , Haerlem , Delft , Amsterdam , Hoorn , en Medenblyq .
Overgegeven Ter Vergaderinge van de Ed . Gr . Mog . Heeren Staten van Hollant ende West-
Vries-landt , mitsgaders der selver Staten Verclaringe Tot Decherge van de Gesayseerde Heeren ende de
Regeringe van Amsterdam ' Tot Dordrecht , By Jan Jacobz . op de groote Marct , 1651 . Pamfletten-
verzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 7017 . Men vindt de betrokken gegevens niet in het
' Woordenboek der Nederlandsche Taal '.
* ' Hollantze Mercurius ' deel XXII over 1671 ( Haarlem 1672 ), blz . 187 . ' Woordenboek der Neder-
landsche Taal ', Twaalfde deel , Eerste stuk ( 1931 ), kol . 807 . Overigens komt de term ' patriot ' in de
zeventiende eeuw zo veelvuldig voor , dat er ook niet bij benadering een volledige indruk van te
geven is . Evenzeer geldt dit voor de achttiende eeuw .
krijgen . Dit verschijnsel heeft zich pas voorgedaan in de achttiende eeuw .
De term ' usurpatie ' is in dit verband heel terecht door Dr . N . Japikse gebruikt 1 .
Waar en wanneer — kunnen we ons afvragen — is deze usurpatie begonnen ?
Een pamflettenstrijd uitgebroken naar aanleiding van het huwelijk van Willem
JV met prinses Anna van Hannover en het verblijf kort daarop van het prinselijk
paar in Holland levert hier als het ware een voorproefje van . Een pamflet , dat
de nodige repliek zou uitlokken , was ' De Hollandsche Patriot , gevende Elucidatie
over den naem van Prinsman of Prinseluiden ', niet gedateerd , maar door
Dr . W . P . C . Knuttel tot het jaar 1735 gebracht 2
. Er blijkt uit , dat de Staats-
gezinden zich gaarne als patriotten betitelden . De anynome Prinsgezinde auteur ,
zich aandienend als ' De Hollandsche Patriot ' stelt hier tegenover , dat de Prins
zelf en diens aanhangers er evenzeer aanspraak op mogen maken als goede
patriotten te worden beschouwd .
Van een situatie van oorlog en oorlogsdreiging is bekend , dat ze gunstig is
voor de opbloei van patriottisme , dat juist dan allerlei uitingen van vaderlands-
liefde plegen voor te komen . Dit is het geval geweest in 1747 , toen ten tijde van
de Oostenrijkse Successie-oorlog Franse troepen de grenzen van de Republiek
overschreden . Te Amsterdam kwam onmiddellijk na de verheffing van Willem IV
tot stadhouder van de provincie Holland en West-Friesland de geschiedschrijver
Jan Wagenaar met een ' Koffy-Huispraatje , tusschen een oud Amsterdamsen
Koopman , een Fries en eenige anderen , gehouden , des Nagts van den 4 May ,
1747 , in het Koffyhuis van Monsr . N . te Amsterdam ' 3
. De oude Amsterdamse
koopman draagt de naam Patriot . Wagenaar vervolgde met een weekblad , dat
tot niet minder dan dertig ' vertogen ' of afleveringen zou uitgroeien : ' De Patriot ,
of Politike Bedenkingen over den Staat der Vereenigde Nederlanden , in ' t Jaar
MDCCXLVH ' 4
. Het zevende vertoog , dat van 8 augustus 1747 dateert , biedt de
lezer een kenschetsing van een waar Patriot aldus beginnend : ' Een Patriot heeft
zulk eene sterke en opregte zugt voor den welstand zyns Vaderlands , dat hy zyn
eigen belang niet slegts In de waagschaal , maar , daar ' t de nood eischt , geheellij k
aan een ' zyde stellen durft , om het belang zyns Vaderlands te bevorderen '.
' Patriot ' zo had de auteur even eerder geconstateerd ' wordt de algemeene eer-
naam van myne Landsluiden ' 5
. Alle Nederlanders behoorden in 1747 patriot te
zijn , zoals elke rechtgeaarde Engelsman per traditie een gentleman dient te zijn .
1 I . H . Gosses en N . Japikse ' Handboek tot de Staatkundige Geschiedenis van Nederland ', Derdegeheel herziene en bijgewerkte druk (' s-Gravenhgae 1947 ), blz . 679 .
2 Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel nrs . 16979-16981 . N . Japikse vestigde de aandachtop dit pamflet in * De Gids ', 74ste jrg . - 1910 , blz . 320 .
3 Pamflettenverzameling Kon . Bibliotheek , Knuttel no . 17612 . Herdrukt : Jan Wagenaar ' Verzamelingvan Historiesche en Politike Tractaaten ', Tweede deel ( Amsterdam MDCCLXXX ), blz . 1-36 .
4 Herdrukt alsvoren , blz . 37-272 .
6 Jan Wagenaar , Tweede deel ( MDCCLXXX ), blz . 88 . Men zie voor de opvatting van een modern
historicus over patriottisme in de zin van liefde tot de geboortegrond , vooral niet hetzelfde als
nationalisme : Jan Romein ' Aera van Europa . De Europese geschiedenis als afwijking van het alge-
meen menselijk patroon ' ( Leiden 1954 ), blz . 119—120 .
252
253
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.