Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 12

Katholieke Kerk , op zichzelf al een voorbeeld van door de eeuwen dikwijls on-
veranderde institutionaliseringen . Bisschopszetels die niet getuigen van een
rationele administratieve indeling , maar slechts het bewijs opleveren van het feit
dat omstreeks 400 na Chr ., overeenkomstig de kerkelijke voorschriften , een stad ,
in tegenstelling tot het platteland waar nog veel paganisten woonden , aanwezig
was . Frankrijk en Italië leveren het voorbeeld , en dicht bij huis denken wij
bijvoorbeeld aan Noyon .
Deze specirnina , de overheidsgebouwen en de kerkeüjke indeling , tekenen als
het ware de grenzen van het allerlaatste Romeinse Rijk af , tegenover het roerige ,
zich in diverse vormen van beweging vindende , Germania , waar de steden , elk
op zijn eigen wijze ' aus wilder Würzel ' ontstonden .
Natuurlijkerwijze zijn er uitzonderingen . Londen , Köln , Regensburg , en mis-
schien zijn er nog een paar meer van die objecten te vinden . Alles een gevolg
van hoe de germaanse veroveringen zich voltrokken , in welk tijdsgewricht
precies , en welke romeinse resten achterbleven .
Dit als inleiding . En Amsterdam is dan wel een voorbeeld van een stad ,
waar noch van continuïteit , noch van bepaald duidelijke niet incidentele oor-
zaken gesproken kan worden . Het komt er bij Prof . Ennen dan ook maar
kaaltjes af
Haar kracht ligt in het geschreven materiaal en dan heeft de auteur meer aan
rijkskloosters , vroegtijdige vestigingen van kastelen bouwende aristocraten als
centrum van koopkracht , dan aan een verwaarloosd moerasgebied .
Amsterdam wordt op slechts één plaats genoemd , als voorwerp van export van
Hamburger bier belangrijk . Er waren in Hamburg in 1376 honderdzesentwintig
bierbrouwers die naar Amsterdam uitvoerden , terwijl vijfenvijftig dier heren zich
op Friesland toelegden . Maar dat is dan ook alles .
Amsterdam is , hoe eminent belangrijk het later dan ook werd , in de dertiende
en veertiende eeuw een vaag begrip .
Wel snel in betekenis toenemend . Die toeneming in betekenis is in feite het
historisch raadsel , met het ontstaan samen dan .
Wat is nu het merkwaardige van een stad , een affaire die tot heden toe , bij de
planologen , nog altijd veel aandacht trekt ? Op dat onderwerp willen wij even
wat nader ingaan .
Een stad hangt altijd nauw , behalve in formele zin , samen met economie . In
beginsel is zij geen vestigingsplaats van primaire producenten , van inwoners
levend van het verlenen van diensten aan anderen . Als niet terzake doende laten
wij de uit puur militaire overwegingen tot stand gekomen vestigingsplaatsen of
mode stadsverleningen buiten beschouwing . Heukelom is een mislukte zaak ,
evenals bijvoorbeeld Spaarndam en Muiden , al heeft in beide laatste gevallen
de economische gang van zaken wel meegespeeld .
Een koopman en een kleine of grote producent hebben als hoofdmotief het
behalen van winst , en een onderdeel van het rentabiliteitsprincipe vormen de
transportkosten binnen het raam der nationale en internationale concurrentie , die
toen reeds in soortgelijke mate als thans meewerkte .
Inmiddels is duidelijk dat omstreeks 1275 , de datum van het tolprivilege , een
deel van de Amsterdamse bevolking nog zijn brood met vissen en boeren'ver-
diende . Wat het vissen aangaat , de aanzienlijke opbrengsten der visserij blijken
uit de rekeningen der grafelijkheid - sluiscomplexen schijnen voor de vissen een
grote aantrekkelijkheid te hebben - terwijl de archeologische onderzoekingen
van de heer van Regteren Altena het bestaan van veehouderij bedrijven , ge-
ëxploiteerd van de Warmoesstraat , een stuk van de Amsteldijk , uit , hebben aan-
getoond . Het proces der Amsterdamse urbanisatie verliep geleidelijk , zoveel
weten wij thans wel .
Het leggen van een dijk in de Amstel , de Amsteldam , is zeker in zoverre van
belang geweest dat daardoor watervrije bewoningsmogelijkheden werden ge-
creëerd en wellicht aanzienlijke oogstbare concentraties van vis ontstonden .
Daarnaast wil de vermenging van zoet water en brak water gedurende enige
tijd nog wel eens een extra gunstige biotoop voor vissoorten en visscholen op-
leveren . Geen zaak om te dezer plaatse nader op in te gaan , maar wel een ver-
schijnsel dat extra levensmogelijkheden voor de Amsterdammers kan hebben
opgeleverd . Brak water zal voortdurend zijn binnengelekt , bij de toenmalige
stand der waterbouwkundige techniek , en de visserijrechten bij sluizen waren op
zichzelf al bijzonder gezocht . Vervolgens de algemene bedrijfseconomische voor-
waarde , waarbij het hoofdaccent op transportmogelijkheid en transportkosten ligt .
Bij dit laatste , de transportkosten , valt in het oog te houden de mogelijkheid
der retourvrachten . Het is voor de scheepseigenaar van het grootste belang om ,
nadat hij bijvoorbeeld bier van Hamburg naar Amsterdam heeft gebracht , ook
iets terug te kunnen transporteren . De in de zestiende eeuw , laat staan in de
zeventiende eeuw , voor lange tijd oninhaalbare voorsprong van Amsterdam vindt
onzes inziens zijn oorsprong in het feit dat Amsterdam bijna altijd mogelijkheden bood bij de daar aanwezige stapelvoorwaarden bruikbare retourvrachten te vinden .
Amsterdam had van het begin af aan één voordeel op dat gebied , de productie
van boter en kaas in de zeer weiderijke omgeving , alsmede in Waterland .
Behalve tarwe , rogge en gerst , toen in Amsterdam stellig nog niet aanwezig
gezien de agronomische constructie , heeft de mens om in leven te blijven mede
vet en proteïne nodig , terwijl boter en kaas vrij lang goed blijvende , behoorlijk
gezouten producten zijn waaruit de altijd nodige koolhydratenvoeding op prac-
tische wijze met vetten en eiwitten kon worden aangevuld .
Een nevenfactor , misschien een heel belangrijke factor , moet de overstelpende
omvang van binnenwateren , ten Noorden van Amsterdam en de Zeevang zijn
geweest .
Een beeld van het betrokken landschap kunnen wij thans nog vlak ten Noorden
van Amsterdam aan de autoweg naar Zaandam krijgen , ondanks de vele droog-
leggingen en afdammingen in de middeleeuwen en daarna .
18
19