Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 128

DE OORSPRONG VAN DE PATRIOTTENBEWEGING
DOOR
J . FOX
Een van mijn vroegere hoogleraren aan de Rijksuniversiteit te Utrecht - het was
de classicus Professor Dr . H . Bolkestein , die Oude Geschiedenis doceerde - heeft
ons studenten eens voorgehouden , dat het beoefenen van de geschiedenis-
wetenschap bestaat in het stellen van vragen aan het verleden en het zoeken van
een antwoord op die vragen . We zijn met de geschiedenis nooit klaar , doordat
er voor elke generatie nieuwe vragen plegen te rijzen .
Een vraag , die op het gebied van onze Vaderlandse Geschiedenis niet ongepast
lijkt , is die naar de oorsprong van de Patriottenbeweging . Gegeven de belangrijke
rol van deze beweging tijdens het stadhouderlijk bewind van Willem V , die
genoegzaam bekend is , zou men eigenlijk mogen verwachten , dat de bewuste
vraag al lang gesteld en beantwoord zou zijn . Zo is het echter niet . Met deze
vraag geconfronteerd voelen we ons als historicus in verlegenheid gebracht .
Groter nog wordt onze verlegenheid , als de eerste vraag een tweede meebrengt ,
die er nauw mee samenhangt : wie zijn de Patriotten van het eerste uur geweest ?
Een feit is , dat moderne handboeken over Nederlandse geschiedenis weinig
opheldering ter zake verschaffen . Typerend is de wijze , waarop historici van naam
de Patriotten in hun geschiedverhaal introduceren . We vernemen , dat de binnen-
landse politieke tegenstellingen in de Republiek zich tegen 1780 onder toe-
nemende oorlogsdreiging verscherpen . Er is een partij , die zich verzet tegen
de op Engeland georiënteerde staatkunde , die bij de Prinsgezinden traditie is ;
die haar heil bij Frankrijk zoekt . Zij noemen zich bij voorkeur Patriotten . Onder
deze naam krijgen ze algemene bekendheid . Hier komt de historische leer ,
nuances daargelaten , in hoofdzaak op neer .
Zo is het om te beginnen in het proefschrift van de latere hoogleraar H . Th .
Colenbrander ' De Patriottentijd , hoofdzakelijk naar buitenlandsche bescheiden -
Eerste deel 1776-1784 ' (' s-Gravenhage 1897 ). Er mogen jongere generaties van
historici op het werk van Colenbrander critiek geleverd nebben , die niet onge-
rechtvaardigd is , niettemin blijft dit proefschrift een indrukwekkende prestatie .
De auteur geeft alle nadruk aan de belangrijke rol door Amsterdam in de
gebeurtenissen gespeeld . Hij citeert de fameuse woorden uit het Britse oorlogs-
manifest
van 20 december 1780 : ' From a Regard to the Dutch Nation at large ,
We wish it were possible to direct Our Measures wholly against Amsterdam ; but
this cannot be , unless the States-General will immediately declare that Amsterdam
shall upon this occasion receive no Assistance from them , but be left to abide the
Consequences of its aggression . Whilst Amsterdam is suffered to prevail in the
general Councils , and is backed by the strength of the State , it is impossible to
resist the aggression of so considerable a Part , without contending with the
whole ' ( biz . 184 noot 4 ).
De Patriotten duidt Colenbrander aan als ' de Amsterdamsche partij '. Deze
heeft zich de naam van Patriotten toegemeten — een betiteling , die vervolgens de
sanctie heeft verkregen van het algemene spraakgebruik ( blz . 187 ).
De uitdrukking ' Amsterdamsche partij ' heeft zich bij een jongere generatie van
geschiedschrijvers niet gehandhaafd . Men treft deze bijv . niet aan in de publicaties
van Prof . Dr . P . Geyl of in het hoofdstuk , dat Dr . I . Vijlbrief in de ' Algemene
geschiedenis der Nederlanden ' aan de Patriotten heeft gewijd 1
. Kenmerkend voor
deze publicaties is echter evenzeer , dat het eerste optreden van de Patriotten er
in een teleurstellende vaagheid is gehuld 2
. Al staat vast , dat de Patriotten geen
hecht georganiseerde politieke partij hebben gevormd , zoals we die tegen-
woordig kennen , en is de kans bij voorbaat uitgesloten om bijv . een goed ge-
notuleerde oprichtingsvergadering te ontdekken , dit is geen reden een nader
onderzoek achterwege te laten . Ook met een bescheiden resultaat in het vooruit-
zicht lijkt een poging ons een scherper , exacter beeld te verwerven het ondernemen
waard .
*
* *
Het woord ' patriot ' is in de tweede helft van de zestiende eeuw uit het Frans
in het Nederlands doorgedrongen . Ook andere vreemde talen hebben het over-
genomen . We kunnen in dit verband denken aan het Engels en aan het Duits .
Het ' Woordenboek der Nederlandsche Taal ' geeft interessante voorbeelden van
het gebruik . Eventueel kan men zulke voorbeelden ook rechtstreeks aan zestiende-
en zeventiende-eeuwse geschriften ontlenen .
De Notulen van de Staten van Zeeland stellen in 1579 de Spanjaarden en hun
aanhang tegenover alle goede patriotten 3
. Alvorens zijn terechtstelling te onder -
P . Geyl ' De Patriottenbeweging 1780-1787 ' Patria-Serie XL ( Amsterdam 1947 ). Dezelfde ' Geschiede-
nis van de Nederlandse Stam ' deel V ( 1751-1792 ) - ( Amsterdam/Antwerpen MCMLXII ).
I . Vijlbrief ' De Patriottencrisis 1780-1787 ' in ' Algemene Geschiedenis der Nederlanden ' deel VIII
( Utrecht enz . MCMLV ) Hoofdstuk VI op blz . 128-169 .
Met het recentere proefschrift van C . H . E . de Wit ' De Strijd tussen Aristocratie en Democratie in
Nederland 1780-
1848 . Kritisch onderzoek van een historisch beeld en herwaardering van een
periode ' ( Heerlen 1965 ) is het enigszins anders gesteld . Voor deze auteur zijn de patriotten een
bestaand gegeven ( blz . 26 ). Hun oorsprong is niet aan de orde .
' Notulen van de Staten van Zeeland en van hunne Gecommitteerde Raden 1578-1579 ( Boek van
Resolutiën )' (' s-
Gravenhage 1916 ), blz . 352 d.d . 17 juli 1579 . ' Woordenboek der Nederlandsche
Taal ' Twaalfde deel , Eerste stuk (' s-Gravenhage-Leiden 1931 ), kol . 805 . Vgl . M . Gachard ' Actes
des ' États Généraux des Pays-Bas 1576-1585 ' Tome premier ( Bruxelles , Leipzig , Gand , La Haye
1861 ) p . 261 no . 828 : lijst van ' bons patriotes ' zitting hebbend in de Staten Generaal te Brussel .
250
251