Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Adam , daarheen liet overkomen . In de Nederlanden raakte de stijl na 1665
spoedig op de achtergrond 1
. Als men bedenkt dat de Grooten atlas het jaartal 1664
draagt , dan is het duidelijk dat de ' wieg ' kort daarna gemaakt moet zijn .
Nu de tweede vraag : is de atlas door Van Santen afgezet ? Wie deze kaarten
aandachtig bekijkt vallen twee dingen op . De kleuring is in alle opzichten meester-
lijk : even zorgvuldig als smaakvol en veel beter dan het werk van onbekende af-
zetters in andere Blaeu-atiassen . Daar staat echter tegenover dat behalve op de
titel nergens gebruik gemaakt is van goud , waarmee Van Santen in andere werken
van zijn hand zo kwistig was . Letten wij op de datering van het kabinet , dan zou
de afzetter deze atlas verlucht moeten hebben toen hij nog aan het begin van zijn
carrière stond en misschien nog niet zo ervaren was in het gebruik van bladgoud
en goudverf . Of zou het kunnen zijn dat een man met een onmiskenbaar weten-
schappelijke aanleg als Witsen het aanbrengen van goud op kaarten onnatuurlijk
en nutteloos vond ? Of , nog eenvoudiger , was het goud hem te duur ? 2 Hoe het
ook zij , zoals bij al het werk dat aan Van Santen toegeschreven wordt , valt het
strikte bewijs ook hier niet te leveren . Toch zijn er m.i . genoeg aanwijzingen om
te onderstellen dat de atlas in de ' wieg ' die van Nicolaas Witsen is en de decoratie
het werk van Van Santen .
IV DE KEUR-BIJBEL VAN 1682
Het afzetten van atlassen en losse kaarten is ongetwijfeld Van Santen's voornaam-
ste bezigheid geweest . Daarnevens wijdde hij zich echter ook aan het kleuren van
prenten in boeken , zoals folio-bijbels . Deze symbolen van het oud Hollands huis-
gezin bevatten meestal enkele kaarten en werden soms aangevuld met ingeplakte
bijbelse prenten . Een folio-bijbel van 1682 , uitgegeven door Hendrick en Jacob
Keur te Dordrecht en Marcus Doornick te Amsterdam , thans in de Amsterdamse
bibliotheek , is stellig door Van Santen geïllumineerd 3
, waarschijnlijk voor zijn
eigen gezin . Waaruit blijkt dit ?
In de eerste plaats uit de wijze van kleuring , die onmiskenbaar zijn hand ver-
raadt , en verder uit het feit dat het begrafenisbriefje van de ' meester;,afsetter ' op
het eerste schutblad is ingeplakt en daarna van een fraaie getekende cartouche
voorzien . Behalve de versiering van de eerste titel en verschillende initialen en
vignetten valt in deze bijbel het meest op de artistieke wijze waarop de kaarten van
de oude wereld , het beloofde land , Jerusalem en de reizen der apostelen ( sommige
tot de Keur-bijbel behorend , andere toegevoegd ) zijn afgezet met transparante
1 Over deze stijl en over de ' wieg ': Th . H . Lunsingh Scheurleer in : The Orange and the Rose . Hol/and
and Britain in the age of observation , 1600-1750 . ( tentoonst . Victoria & Albert Museum , oct.-dec . 1964 ),
p . 25 , 26 en no 215 .
2 Als mijn voorlopige indruk zou ik willen opmerken dat Van Santen drie wijzen van afzetten toepaste
: 1 . kleuren zonder goud ; 2 . goud alleen op titels van kaarten , wapens en versieringsmotieven ; 3 . goudook
op de kaarten , voor grenzen , steden enz .
3 Op een anonieme veiling op 4 jan . 1720 ( Amsterdamsche Courant 2 jan . 1720 ) werd een door
VanSanten gekleurde Keur-bijbel van 1686 aangeboden .
kleuren en een weelde van goud : gouden punten voor de steden , omlijningen
voor landen en eilanden , enz . Niet alleen kaarten zijn ingevoegd maar ook vele
prenten over Joodse geschiedenis en oudheden uit verschillende bron : twee grote
titelplaten en vele kleinere van verschillend formaat . Alle zijn op verfijnde wijze
gekleurd en er is virtuoos getoverd met goudverf . Bij enkele kaarten en de meeste
prenten zijn verklaringen gevoegd , sommige op losse bladen , andere op het vel
geschreven in een wat naieve stijl en een weinig correcte spelling , de meeste in
Italiaans schrift , een enkele maal in gotisch , maar alle onmisbaar van dezelfde
hand . De redactie van deze verklaringen wekt het vermoeden dat ze opgesteld
zijn door de persoon die de kleuren aanbracht , dus Van Santen zelf .
Op grond van dit alles mag , dunkt mij , veilig aangenomen worden dat deze
bijbel door Van Santen voor zijn eigen gezin versierd is en dat na zijn overlijden
de nabestaanden uit piëteit het begrafenisbriefje ingeplakt hebben . Blijkens de
aantekeningen op de laatste schutbladen was het boek na het midden van de
XVIIIe eeuw in bezit van Pieter Clockener , koopman in baleinen en directeur van
de Groenkndse visserij 1
. Deze voegde verschillende stukken aan de bijbel toe :
een schutterijkaart , een zinneprent op de gebeurtenissen van 1787 en een aantal
begrafenisbriefjes van familieleden . Later vererfde de bijbel op de families Bolten
en Hoffmann . Van enige verwantschap tussen Van Santen en de Clockeners heb
ik geen spoor gevonden doch geheel uitgesloten is deze niet 2
.
v ' van den oproer der wederdooperen '
Een eigenaardige combinatie van twee oudere boeken met enige afzonderlijke
portretgravures vormt een bundel in een fraaie perkamenten band met goudver-
siering , die thans in de Universiteits-bibliotheek van Amsterdam berust . De in-
houd bestaat uit de Nederlandse vertaling van het geschrift van de Naardense
rector Lambertus Hortensius over het wederdopersoproer in Amsterdam in 1535 ,
Van den oproer der Wederdooperen , verschenen in Enkhuizen in 1614 , en de Histo-
rische beschrijvinge ende ajbeeldinge der voorneemste hooft-ketteren , de bekende reeks van
ketterportretten , gegraveerd door Chr . van Sichem I en door hem uitgegeven te
Amsterdam in 1608 3
. Van het eerste boek zijn de titel , de opschriften van de
beide opdrachten , de initialen , de neurons en de negen gravures van onbekende
hand , voorstellende de wederdopers , de zwaardlopers , de naaktlopers en hun
terechtstelling , met grote zorg gekleurd en met goud gehoogd . Hetzelfde is ge-
schied met het tweede boek , waarin de portretten , op afzonderlijke bladen opge-
zet , evenals de randen met drukkersbloemen keurig gekleurd en verguld zijn . Het
boek is met wit papier doorschoten . Van Sichem's portretten van de Munsterse
wederdopers Jan van Leiden en Berend Knipperdolling zijn vervangen door twee
1 Over Pieter Clockener en zijn familie : Elias II , p . 1034 .
2 Zie beneden p . 225 , n . 1 .
3 J - F - van Someren , Beschrijvende catalogus van gegraveerde portretten van Nederlanders I ( Amsterdam 1888 ),
no 167 .
222
223
spoedig op de achtergrond 1
. Als men bedenkt dat de Grooten atlas het jaartal 1664
draagt , dan is het duidelijk dat de ' wieg ' kort daarna gemaakt moet zijn .
Nu de tweede vraag : is de atlas door Van Santen afgezet ? Wie deze kaarten
aandachtig bekijkt vallen twee dingen op . De kleuring is in alle opzichten meester-
lijk : even zorgvuldig als smaakvol en veel beter dan het werk van onbekende af-
zetters in andere Blaeu-atiassen . Daar staat echter tegenover dat behalve op de
titel nergens gebruik gemaakt is van goud , waarmee Van Santen in andere werken
van zijn hand zo kwistig was . Letten wij op de datering van het kabinet , dan zou
de afzetter deze atlas verlucht moeten hebben toen hij nog aan het begin van zijn
carrière stond en misschien nog niet zo ervaren was in het gebruik van bladgoud
en goudverf . Of zou het kunnen zijn dat een man met een onmiskenbaar weten-
schappelijke aanleg als Witsen het aanbrengen van goud op kaarten onnatuurlijk
en nutteloos vond ? Of , nog eenvoudiger , was het goud hem te duur ? 2 Hoe het
ook zij , zoals bij al het werk dat aan Van Santen toegeschreven wordt , valt het
strikte bewijs ook hier niet te leveren . Toch zijn er m.i . genoeg aanwijzingen om
te onderstellen dat de atlas in de ' wieg ' die van Nicolaas Witsen is en de decoratie
het werk van Van Santen .
IV DE KEUR-BIJBEL VAN 1682
Het afzetten van atlassen en losse kaarten is ongetwijfeld Van Santen's voornaam-
ste bezigheid geweest . Daarnevens wijdde hij zich echter ook aan het kleuren van
prenten in boeken , zoals folio-bijbels . Deze symbolen van het oud Hollands huis-
gezin bevatten meestal enkele kaarten en werden soms aangevuld met ingeplakte
bijbelse prenten . Een folio-bijbel van 1682 , uitgegeven door Hendrick en Jacob
Keur te Dordrecht en Marcus Doornick te Amsterdam , thans in de Amsterdamse
bibliotheek , is stellig door Van Santen geïllumineerd 3
, waarschijnlijk voor zijn
eigen gezin . Waaruit blijkt dit ?
In de eerste plaats uit de wijze van kleuring , die onmiskenbaar zijn hand ver-
raadt , en verder uit het feit dat het begrafenisbriefje van de ' meester;,afsetter ' op
het eerste schutblad is ingeplakt en daarna van een fraaie getekende cartouche
voorzien . Behalve de versiering van de eerste titel en verschillende initialen en
vignetten valt in deze bijbel het meest op de artistieke wijze waarop de kaarten van
de oude wereld , het beloofde land , Jerusalem en de reizen der apostelen ( sommige
tot de Keur-bijbel behorend , andere toegevoegd ) zijn afgezet met transparante
1 Over deze stijl en over de ' wieg ': Th . H . Lunsingh Scheurleer in : The Orange and the Rose . Hol/and
and Britain in the age of observation , 1600-1750 . ( tentoonst . Victoria & Albert Museum , oct.-dec . 1964 ),
p . 25 , 26 en no 215 .
2 Als mijn voorlopige indruk zou ik willen opmerken dat Van Santen drie wijzen van afzetten toepaste
: 1 . kleuren zonder goud ; 2 . goud alleen op titels van kaarten , wapens en versieringsmotieven ; 3 . goudook
op de kaarten , voor grenzen , steden enz .
3 Op een anonieme veiling op 4 jan . 1720 ( Amsterdamsche Courant 2 jan . 1720 ) werd een door
VanSanten gekleurde Keur-bijbel van 1686 aangeboden .
kleuren en een weelde van goud : gouden punten voor de steden , omlijningen
voor landen en eilanden , enz . Niet alleen kaarten zijn ingevoegd maar ook vele
prenten over Joodse geschiedenis en oudheden uit verschillende bron : twee grote
titelplaten en vele kleinere van verschillend formaat . Alle zijn op verfijnde wijze
gekleurd en er is virtuoos getoverd met goudverf . Bij enkele kaarten en de meeste
prenten zijn verklaringen gevoegd , sommige op losse bladen , andere op het vel
geschreven in een wat naieve stijl en een weinig correcte spelling , de meeste in
Italiaans schrift , een enkele maal in gotisch , maar alle onmisbaar van dezelfde
hand . De redactie van deze verklaringen wekt het vermoeden dat ze opgesteld
zijn door de persoon die de kleuren aanbracht , dus Van Santen zelf .
Op grond van dit alles mag , dunkt mij , veilig aangenomen worden dat deze
bijbel door Van Santen voor zijn eigen gezin versierd is en dat na zijn overlijden
de nabestaanden uit piëteit het begrafenisbriefje ingeplakt hebben . Blijkens de
aantekeningen op de laatste schutbladen was het boek na het midden van de
XVIIIe eeuw in bezit van Pieter Clockener , koopman in baleinen en directeur van
de Groenkndse visserij 1
. Deze voegde verschillende stukken aan de bijbel toe :
een schutterijkaart , een zinneprent op de gebeurtenissen van 1787 en een aantal
begrafenisbriefjes van familieleden . Later vererfde de bijbel op de families Bolten
en Hoffmann . Van enige verwantschap tussen Van Santen en de Clockeners heb
ik geen spoor gevonden doch geheel uitgesloten is deze niet 2
.
v ' van den oproer der wederdooperen '
Een eigenaardige combinatie van twee oudere boeken met enige afzonderlijke
portretgravures vormt een bundel in een fraaie perkamenten band met goudver-
siering , die thans in de Universiteits-bibliotheek van Amsterdam berust . De in-
houd bestaat uit de Nederlandse vertaling van het geschrift van de Naardense
rector Lambertus Hortensius over het wederdopersoproer in Amsterdam in 1535 ,
Van den oproer der Wederdooperen , verschenen in Enkhuizen in 1614 , en de Histo-
rische beschrijvinge ende ajbeeldinge der voorneemste hooft-ketteren , de bekende reeks van
ketterportretten , gegraveerd door Chr . van Sichem I en door hem uitgegeven te
Amsterdam in 1608 3
. Van het eerste boek zijn de titel , de opschriften van de
beide opdrachten , de initialen , de neurons en de negen gravures van onbekende
hand , voorstellende de wederdopers , de zwaardlopers , de naaktlopers en hun
terechtstelling , met grote zorg gekleurd en met goud gehoogd . Hetzelfde is ge-
schied met het tweede boek , waarin de portretten , op afzonderlijke bladen opge-
zet , evenals de randen met drukkersbloemen keurig gekleurd en verguld zijn . Het
boek is met wit papier doorschoten . Van Sichem's portretten van de Munsterse
wederdopers Jan van Leiden en Berend Knipperdolling zijn vervangen door twee
1 Over Pieter Clockener en zijn familie : Elias II , p . 1034 .
2 Zie beneden p . 225 , n . 1 .
3 J - F - van Someren , Beschrijvende catalogus van gegraveerde portretten van Nederlanders I ( Amsterdam 1888 ),
no 167 .
222
223
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.