Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Na zijn dood in 1678 kwam deze schat in het bezit van zijn ongehuwde dochter
Agatha , een ' klopje '. Zij was het die in 1711 bezoek ontving van de bekende
Frankforter burgemeester Zacharias Konrad von Uflenbach op zijn reis langs de
Nederlandse verzamelingen . Hem vertelde ze dat de gedrukte kaarten in de ver-
zameling allersierlijkst geïllumineerd waren door de beroemde meester Dirck
Jansz van Santen , die toen reeds overleden was . Haar vader had deze kunstenaar
gedurende vele jaren voor zich alleen in zijn huis laten werken en zelf het be-
nodigde goud en de verven aangekocht zonder op de kosten te letten 1
.
Tijdens haar leven slaagde Agatha van der Hem er niet in de atlas te verkopen
voor de prijs die zij wenste ( f . 50.000 .—). Na haar overlijden in 1712 werd haar
zuster Geertrui erfgename , die met haar man Jasper de Blois van Ginderdeuren
op het slot Loenersloot woonde . In 1730 , vijf jaar na Geertrui's dood , werd de
atlas publiek geveild in Den Haag door Adriaan Moetjens en voor f . 22.000 .—
veroverd door Prins Eugenius van Savoye 2
. Zijn schitterende bibliotheek werd
door de erven in 1737 verkocht aan de Hofbibliothek , thans Nationalbibliothek
in Wenen . Daar wordt nu deze grote kaartencollectie bewaard , die door Van
Santen met zoveel zorg gekleurd was . Op de tentoonstelling ' De wereld op
papier ', die in 1967 in het Historisch museum gehouden werd , waren twee delen
tentoongesteld . De Amsterdammers hebben toen een glimp kunnen opvangen
van de kunstvaardigheid van de ' meester afsetter '.
II DE ATLAS VAN RELANDUS
Wie zich met eigen ogen overtuigen wil van de pracht en de schittering die kaar-
ten , afgezet door Van Santen , uitstralen , behoeft overigens niet naar Wenen te
gaan . Een waar meesterwerk van deze bescheiden kunstenaar is te bewonderen
in het Museum Meermanno-Westreenianum : de atlas van Hadrianus Relandus .
Deze bestaat uit 19 delen in het grootste formaat , gebonden in de klassieke atlas-
banden : perkament met vergulde medaillons , en bevat de Latijnse uitgave van de
Atlas major in 11 delen , de Nederlandse stedenboeken in twee delen en de Italiaan-
se in vijf delen , eveneens in het Latijn , en als toevoeging de Nederlandse Zee-atlas
of water-
wereld , uitgegeven door de weduwe van Pieter Goos in 1676 , met over-
geplakt adres van Albert Magnus , drukker der admiraliteit 8
.
De gezamenlijke werken van Dr Joan Blaeu vindt men hier bijeen in eerste
drukken en op het beste papier , waarbij zich waardig aansluit de zee-atlas van
Goos , niet de belangrijkste maar wel de fraaiste in ons land verschenen , die zoals
de titel aangeeft vooral bestemd was voor heren en kooplieden , minder voor zee -
1 Merkmirdige Ketsen diircb Niedersacbsen , HollandundEngeland ' UI ( Ulm 1754 ), p . 600-606 .
2 Catalogue de la bibliotbèque de Laurens van der Hem oü entre autres se trouve Ie magnifique Atlas qu'il avait
assemble avec une dépense vraiment royale . La Haye 1730 .
8 Voor Blaeu's ' Atlas major ': C . Koeman , Atlantes neerlandici I ( Amsterdam 1967 ), p . 199 vlg , en
Joan Blaeu and bis Grand Atlas . Amsterdam 1970 ; voor Goos ' zeeatlas : Atlantes neerlandici II ( 1970 ),
p . 193 .
lieden . Dit majestueuze geheel is door Van Santen blad voor blad uiterst zorg-
vuldig geïllumineerd met transparante kleuren en op waarlijk geraffineerde wijze
tot in de kleinste details met goud gehoogd , niet alleen de kaarten maar ook de
titelgravures , gedrukte titels , initialen , wapens , diagrammen , afbeeldingen van
astronomische instrumenten enz . Dit alles is van een verwonderlijke frisheid ge-
bleven .
Over de geschiedenis van deze atlas worden we ingelicht door een uitvoerige
notitie van Mr Gerard Meerman . Deze meldt o.a . dat dit ' syntagma ' vooral zijn
waarde ontleent aan het weergaloze werk van de ' artifex eximius Theodorus van
Santen '. De atlas was voor f . 2000 .— gekocht bij het huis Blaeu en daarna ten
geschenke aangeboden aan Prof . Hadrianus Relandus ter gelegenheid van de ge-
boorte van zijn zoon , uit wiens bibliotheek Meerman in 1761 het prachtwerk
aankocht .
Meerman's mededelingen kunnen op enkele punten iets aangevuld en verbeterd
worden . De atlas is niet afkomstig , althans niet direct , van het huis Blaeu maar uit
de boedel van Albert Magnus , de bekende boekbinder , die in zijn winkel ' In den
atlas ' op de Nieuwendijk na het overlijden van Dr Joan Blaeu in 1673 de atlassen
en stedenboeken van Blaeu en ook andere uitgaven van de firma verkocht . In
1678 nam hij een voorraad atlassen van de erven over . Na het overlijden van de
weduwe in 1706 werden de boeken , nagelaten door Albert Magnus , op 28 maart
1707 publiek geveild . Hierbij vormde de ' clou ' een Latijnse Blaeu in 19 delen ,
' heerlijk door de vermaarde Dirck Jansz van Santen afgezet ' 1
. Dit is dus ken-
nelijk onze atlas . De beroemde hebraicus en orientalist Hadrianus Relandus , hoog-
leraar in Utrecht , die zeer veel belangstelling had voor antieke geografie en oude
reisverhalen , moet de atlas ten geschenke gekregen hebben in 1716 , toen hem na
14-jarige echt een zoon geboren werd . Twee jaar later stierf de geleerde aan de
kinderpokken . De zoon , Mr Johan Hubertus Relandus , was schepen van Zierik-
zee en overleed in 1760 ongehuwd in Utrecht 2
. Aldaar werden een jaar later tege-
lijkertijd geveild zijn bibliotheek en die van zijn vader , rijk aan kostbare Oosterse
handschriften . Mr Gerard Meerman kocht bij die gelegenheid voor f . 415 .— de
atlas , die toen gelegd was in een ' nooteboome kabinet met spiegel-glazen deu-
ren ' 3
. Dit kabinet is er niet meer , maar de atlas is gelukkig bewaard en biedt ons
de gelegenheid Van Santen's werk in al zijn luister te bewonderen .
III DE ATLAS VAN NICOLAAS WITSEN
Er is nog een derde Blaeu-atlas die volgens een veilingcatalogus uit het begin
van de XVIIIe eeuw door Dirck Jansz van Santen afgezet is . In 1728 stierf Catha-
rina Hochepied , weduwe van de bekende Amsterdamse burgemeester Nicolaas
1 Schr . dezes , De binder Albert Magnus , in : Uit de wereld van het boek II ( Amsterdam 1976 ), p . 164-
Zie ook boven p . 216 , n . 1 .
2 P . D . de Vos , De vroedschap van Zierik^ee . ( Middelburg 1931 ), p . 647-649 .
3 Veiling Utrecht , G . Kroon en G . T . van Paddenburg , 1-2 April 1761 .
218
219
Agatha , een ' klopje '. Zij was het die in 1711 bezoek ontving van de bekende
Frankforter burgemeester Zacharias Konrad von Uflenbach op zijn reis langs de
Nederlandse verzamelingen . Hem vertelde ze dat de gedrukte kaarten in de ver-
zameling allersierlijkst geïllumineerd waren door de beroemde meester Dirck
Jansz van Santen , die toen reeds overleden was . Haar vader had deze kunstenaar
gedurende vele jaren voor zich alleen in zijn huis laten werken en zelf het be-
nodigde goud en de verven aangekocht zonder op de kosten te letten 1
.
Tijdens haar leven slaagde Agatha van der Hem er niet in de atlas te verkopen
voor de prijs die zij wenste ( f . 50.000 .—). Na haar overlijden in 1712 werd haar
zuster Geertrui erfgename , die met haar man Jasper de Blois van Ginderdeuren
op het slot Loenersloot woonde . In 1730 , vijf jaar na Geertrui's dood , werd de
atlas publiek geveild in Den Haag door Adriaan Moetjens en voor f . 22.000 .—
veroverd door Prins Eugenius van Savoye 2
. Zijn schitterende bibliotheek werd
door de erven in 1737 verkocht aan de Hofbibliothek , thans Nationalbibliothek
in Wenen . Daar wordt nu deze grote kaartencollectie bewaard , die door Van
Santen met zoveel zorg gekleurd was . Op de tentoonstelling ' De wereld op
papier ', die in 1967 in het Historisch museum gehouden werd , waren twee delen
tentoongesteld . De Amsterdammers hebben toen een glimp kunnen opvangen
van de kunstvaardigheid van de ' meester afsetter '.
II DE ATLAS VAN RELANDUS
Wie zich met eigen ogen overtuigen wil van de pracht en de schittering die kaar-
ten , afgezet door Van Santen , uitstralen , behoeft overigens niet naar Wenen te
gaan . Een waar meesterwerk van deze bescheiden kunstenaar is te bewonderen
in het Museum Meermanno-Westreenianum : de atlas van Hadrianus Relandus .
Deze bestaat uit 19 delen in het grootste formaat , gebonden in de klassieke atlas-
banden : perkament met vergulde medaillons , en bevat de Latijnse uitgave van de
Atlas major in 11 delen , de Nederlandse stedenboeken in twee delen en de Italiaan-
se in vijf delen , eveneens in het Latijn , en als toevoeging de Nederlandse Zee-atlas
of water-
wereld , uitgegeven door de weduwe van Pieter Goos in 1676 , met over-
geplakt adres van Albert Magnus , drukker der admiraliteit 8
.
De gezamenlijke werken van Dr Joan Blaeu vindt men hier bijeen in eerste
drukken en op het beste papier , waarbij zich waardig aansluit de zee-atlas van
Goos , niet de belangrijkste maar wel de fraaiste in ons land verschenen , die zoals
de titel aangeeft vooral bestemd was voor heren en kooplieden , minder voor zee -
1 Merkmirdige Ketsen diircb Niedersacbsen , HollandundEngeland ' UI ( Ulm 1754 ), p . 600-606 .
2 Catalogue de la bibliotbèque de Laurens van der Hem oü entre autres se trouve Ie magnifique Atlas qu'il avait
assemble avec une dépense vraiment royale . La Haye 1730 .
8 Voor Blaeu's ' Atlas major ': C . Koeman , Atlantes neerlandici I ( Amsterdam 1967 ), p . 199 vlg , en
Joan Blaeu and bis Grand Atlas . Amsterdam 1970 ; voor Goos ' zeeatlas : Atlantes neerlandici II ( 1970 ),
p . 193 .
lieden . Dit majestueuze geheel is door Van Santen blad voor blad uiterst zorg-
vuldig geïllumineerd met transparante kleuren en op waarlijk geraffineerde wijze
tot in de kleinste details met goud gehoogd , niet alleen de kaarten maar ook de
titelgravures , gedrukte titels , initialen , wapens , diagrammen , afbeeldingen van
astronomische instrumenten enz . Dit alles is van een verwonderlijke frisheid ge-
bleven .
Over de geschiedenis van deze atlas worden we ingelicht door een uitvoerige
notitie van Mr Gerard Meerman . Deze meldt o.a . dat dit ' syntagma ' vooral zijn
waarde ontleent aan het weergaloze werk van de ' artifex eximius Theodorus van
Santen '. De atlas was voor f . 2000 .— gekocht bij het huis Blaeu en daarna ten
geschenke aangeboden aan Prof . Hadrianus Relandus ter gelegenheid van de ge-
boorte van zijn zoon , uit wiens bibliotheek Meerman in 1761 het prachtwerk
aankocht .
Meerman's mededelingen kunnen op enkele punten iets aangevuld en verbeterd
worden . De atlas is niet afkomstig , althans niet direct , van het huis Blaeu maar uit
de boedel van Albert Magnus , de bekende boekbinder , die in zijn winkel ' In den
atlas ' op de Nieuwendijk na het overlijden van Dr Joan Blaeu in 1673 de atlassen
en stedenboeken van Blaeu en ook andere uitgaven van de firma verkocht . In
1678 nam hij een voorraad atlassen van de erven over . Na het overlijden van de
weduwe in 1706 werden de boeken , nagelaten door Albert Magnus , op 28 maart
1707 publiek geveild . Hierbij vormde de ' clou ' een Latijnse Blaeu in 19 delen ,
' heerlijk door de vermaarde Dirck Jansz van Santen afgezet ' 1
. Dit is dus ken-
nelijk onze atlas . De beroemde hebraicus en orientalist Hadrianus Relandus , hoog-
leraar in Utrecht , die zeer veel belangstelling had voor antieke geografie en oude
reisverhalen , moet de atlas ten geschenke gekregen hebben in 1716 , toen hem na
14-jarige echt een zoon geboren werd . Twee jaar later stierf de geleerde aan de
kinderpokken . De zoon , Mr Johan Hubertus Relandus , was schepen van Zierik-
zee en overleed in 1760 ongehuwd in Utrecht 2
. Aldaar werden een jaar later tege-
lijkertijd geveild zijn bibliotheek en die van zijn vader , rijk aan kostbare Oosterse
handschriften . Mr Gerard Meerman kocht bij die gelegenheid voor f . 415 .— de
atlas , die toen gelegd was in een ' nooteboome kabinet met spiegel-glazen deu-
ren ' 3
. Dit kabinet is er niet meer , maar de atlas is gelukkig bewaard en biedt ons
de gelegenheid Van Santen's werk in al zijn luister te bewonderen .
III DE ATLAS VAN NICOLAAS WITSEN
Er is nog een derde Blaeu-atlas die volgens een veilingcatalogus uit het begin
van de XVIIIe eeuw door Dirck Jansz van Santen afgezet is . In 1728 stierf Catha-
rina Hochepied , weduwe van de bekende Amsterdamse burgemeester Nicolaas
1 Schr . dezes , De binder Albert Magnus , in : Uit de wereld van het boek II ( Amsterdam 1976 ), p . 164-
Zie ook boven p . 216 , n . 1 .
2 P . D . de Vos , De vroedschap van Zierik^ee . ( Middelburg 1931 ), p . 647-649 .
3 Veiling Utrecht , G . Kroon en G . T . van Paddenburg , 1-2 April 1761 .
218
219
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.