Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
/ Begrafenisbriefje
in de Keur-Bijbel van 1682
U . B . Amsterdam
kocht zijn weduwe het huis aan het Oudekerksplein voor f . 3000 ,—. Zij overleed
op 6 October 1729 , slechts een minderjarig kleinkind achterlatend 1
.
De vermaardheid van de ' meester afsetter ', zoals hij terecht genoemd werd
( hoewel er geen gilde bestond ), blijkt vooral uit het feit dat , zoals wij zien zullen ,
de voornaamste verzamelaars zijn opdrachtgevers waren en uit de prijzende be-
woordingen , waarmee zijn kunstwerken beschreven werden als deze in veiling
kwamen . De hoogste lof ontving hij misschien een jaar voor zijn dood . Op
28 maart 1707 werd de winkelvoorraad verkocht , nagelaten door de weduwe van
de beroemde boekbinder Albert Magnus . In de aankondiging van de auctie werd
vooral de aandacht gevestigd op een Latijnse uitgave van de Blaeu-atlas in 19 de-
len , ' heerlijk afgezet door Dirck Jansz van Santen , de weerga van Blok '*. Wat be-
tekent dit ?
Niets meer of minder dan dat men niet schroomde de afzetter te vergelijken
met de beroemdste Amsterdamse kunstenares van haar tijd , Joanna Blok-Kóer -
ten . Deze veelzijdig begaafde vrouw , echtgenote van een gezeten Doopsgezinde
lakenkoopman aan de Nieuwendijk , genoot tijdens haar leven internationale ver-
maardheid . Geen aanzienlijk vreemdeling die in Amsterdam vertoefde , verzuimde
haar te bezoeken . Koningen en keizers boden hoge sommen voor haar kunst-
werken . Vooral was zij beroemd om haar schaarkunst , om de fraaie papieren
knipsels die zij maakte , meest portretten . Zij had echter meer pijlen op haar boog ,
zoals glassnijden met een diamant en , vooral , schrijven en schilderen in water-
verf
— in welke laatste kunst zij , volgens haar biograaf , Verscheiden meesteren
den loef afstak ' 1
. Het is niet onwaarschijnlijk dat deze uitspraak op onze ' meester
afsetter ' slaat , die immers met haar vergeleken werd . In ieder geval blijkt hieruit
dat de term ' de weerga van Blok ' geen loze kreet was .
In het volgende zal een poging gewaagd worden om enige kijk te krijgen op
het oeuvre van Dirck Jansz van Santen . Daartoe zullen wij eerst de ' levende '
proeven van zijn kunst opsporen , d.w.z . die welke nog in openbare en particuliere
bibliotheken aan te wijzen zijn . Daarna komen de atlassen en boeken ter sprake
die in oude catalogi vermeld worden , maar waarvan de tegenwoordige verblijf-
plaats onbekend is . Te bedenken valt dat , zoals we reeds zeiden , de ' meester af-
setter ' zijn werk nimmer met zijn naam ondertekend heeft . Het enige houvast
dat wij hebben zijn contemporaine vermeldingen in de boeken zelf of in catalogi
e.d . waarbij bepaalde stukken uitdrukkelijk aan Van Santen toegewezen worden .
Strikte bewijzen zijn vrijwel niet te leveren . Meer dan een voorlopige verkenning
van het terrein kan deze studie dan ook niet bieden .
I DE ATLAS VAN MR LAURENS VAN DER HEM
De naam van Dirck Jansz van Santen is onverbrekelijk verbonden met de rijkste
en kostbaarste atlas die ooit in ons land bijeen gebracht is - atlas in de zin van een
verzameling van kaarten , topografische prenten en tekeningen van verschillende
herkomst . Deze was het levenswerk van de katholieke Amsterdamse advocaat
Mr Laurens van der Hem , een hartstochtelijk en zeer vermogend verzamelaar die
er zelfs in slaagde de zorgvuldig geheim gehouden kaarten van de Oost Indische
Compagnie in handen te krijgen . Ook zond hij jonge kunstenaars er op uit om
overal ter wereld topografische tekeningen voor hem te maken . Al deze stukken
ordende hij tot een systematisch opgebouwd geheel , waarbij een exemplaar van
Blaeu's Latijnse Atlas major als ' geraamte ' diende . Tenslotte bestond Van der
Hem's atlas , die een van de bezienswaardigheden van Amsterdam werd , uit 46
delen , vier supplementbanden en een map met grote tekeningen , waarvan de ver-
zamelaar zelf 32 delen in perkament had laten binden 2
.
Deze biografische gegevens dank ik aan de vriendelijke hulp van degene aan wie deze studie is op-
gedragen . Of de door Thieme-Becker e.a . vermelde Amsterdamse tekenaar Dirck Jansz van Santen ,
die in 1688 lid was van het St . Lucasgilde ( cf I . H . van Eeghen , Het Amsterdamse St . Lmasgi/de in de
Me eeuw , in : Jaarb . Amstelodamum 61 ( 1969 ), p . 97 ) dezelfde is als de afzetter , durf ik niet te zeggen .
Amsterdamsche Courant , 8 februari 1707 , cf Kleerkooper-van Stockum II , p . 401 .
1 Over Joanna Blok-Koerten : H . F . Wïjnman , in : Nieuw Ned . Biogr . Woordenb . X ( 1957 ), 478-482 ,
en de daar vermelde litteratuur .
2 Schr . dezes , De atlas van Mr Laurens van der Hem , in : Maandbl . Amstelodamum 38 ( 1951 ), p . 85-89 .
De atlas is beschreven door Dr Karl Ausserer , Der Atlas Blaeu in der Wiener Nafional-Bibliofbek , in :
Beitrage zur hist . Geographie ( Leipzig 1929 ), p . 1-40 .
216
217
in de Keur-Bijbel van 1682
U . B . Amsterdam
kocht zijn weduwe het huis aan het Oudekerksplein voor f . 3000 ,—. Zij overleed
op 6 October 1729 , slechts een minderjarig kleinkind achterlatend 1
.
De vermaardheid van de ' meester afsetter ', zoals hij terecht genoemd werd
( hoewel er geen gilde bestond ), blijkt vooral uit het feit dat , zoals wij zien zullen ,
de voornaamste verzamelaars zijn opdrachtgevers waren en uit de prijzende be-
woordingen , waarmee zijn kunstwerken beschreven werden als deze in veiling
kwamen . De hoogste lof ontving hij misschien een jaar voor zijn dood . Op
28 maart 1707 werd de winkelvoorraad verkocht , nagelaten door de weduwe van
de beroemde boekbinder Albert Magnus . In de aankondiging van de auctie werd
vooral de aandacht gevestigd op een Latijnse uitgave van de Blaeu-atlas in 19 de-
len , ' heerlijk afgezet door Dirck Jansz van Santen , de weerga van Blok '*. Wat be-
tekent dit ?
Niets meer of minder dan dat men niet schroomde de afzetter te vergelijken
met de beroemdste Amsterdamse kunstenares van haar tijd , Joanna Blok-Kóer -
ten . Deze veelzijdig begaafde vrouw , echtgenote van een gezeten Doopsgezinde
lakenkoopman aan de Nieuwendijk , genoot tijdens haar leven internationale ver-
maardheid . Geen aanzienlijk vreemdeling die in Amsterdam vertoefde , verzuimde
haar te bezoeken . Koningen en keizers boden hoge sommen voor haar kunst-
werken . Vooral was zij beroemd om haar schaarkunst , om de fraaie papieren
knipsels die zij maakte , meest portretten . Zij had echter meer pijlen op haar boog ,
zoals glassnijden met een diamant en , vooral , schrijven en schilderen in water-
verf
— in welke laatste kunst zij , volgens haar biograaf , Verscheiden meesteren
den loef afstak ' 1
. Het is niet onwaarschijnlijk dat deze uitspraak op onze ' meester
afsetter ' slaat , die immers met haar vergeleken werd . In ieder geval blijkt hieruit
dat de term ' de weerga van Blok ' geen loze kreet was .
In het volgende zal een poging gewaagd worden om enige kijk te krijgen op
het oeuvre van Dirck Jansz van Santen . Daartoe zullen wij eerst de ' levende '
proeven van zijn kunst opsporen , d.w.z . die welke nog in openbare en particuliere
bibliotheken aan te wijzen zijn . Daarna komen de atlassen en boeken ter sprake
die in oude catalogi vermeld worden , maar waarvan de tegenwoordige verblijf-
plaats onbekend is . Te bedenken valt dat , zoals we reeds zeiden , de ' meester af-
setter ' zijn werk nimmer met zijn naam ondertekend heeft . Het enige houvast
dat wij hebben zijn contemporaine vermeldingen in de boeken zelf of in catalogi
e.d . waarbij bepaalde stukken uitdrukkelijk aan Van Santen toegewezen worden .
Strikte bewijzen zijn vrijwel niet te leveren . Meer dan een voorlopige verkenning
van het terrein kan deze studie dan ook niet bieden .
I DE ATLAS VAN MR LAURENS VAN DER HEM
De naam van Dirck Jansz van Santen is onverbrekelijk verbonden met de rijkste
en kostbaarste atlas die ooit in ons land bijeen gebracht is - atlas in de zin van een
verzameling van kaarten , topografische prenten en tekeningen van verschillende
herkomst . Deze was het levenswerk van de katholieke Amsterdamse advocaat
Mr Laurens van der Hem , een hartstochtelijk en zeer vermogend verzamelaar die
er zelfs in slaagde de zorgvuldig geheim gehouden kaarten van de Oost Indische
Compagnie in handen te krijgen . Ook zond hij jonge kunstenaars er op uit om
overal ter wereld topografische tekeningen voor hem te maken . Al deze stukken
ordende hij tot een systematisch opgebouwd geheel , waarbij een exemplaar van
Blaeu's Latijnse Atlas major als ' geraamte ' diende . Tenslotte bestond Van der
Hem's atlas , die een van de bezienswaardigheden van Amsterdam werd , uit 46
delen , vier supplementbanden en een map met grote tekeningen , waarvan de ver-
zamelaar zelf 32 delen in perkament had laten binden 2
.
Deze biografische gegevens dank ik aan de vriendelijke hulp van degene aan wie deze studie is op-
gedragen . Of de door Thieme-Becker e.a . vermelde Amsterdamse tekenaar Dirck Jansz van Santen ,
die in 1688 lid was van het St . Lucasgilde ( cf I . H . van Eeghen , Het Amsterdamse St . Lmasgi/de in de
Me eeuw , in : Jaarb . Amstelodamum 61 ( 1969 ), p . 97 ) dezelfde is als de afzetter , durf ik niet te zeggen .
Amsterdamsche Courant , 8 februari 1707 , cf Kleerkooper-van Stockum II , p . 401 .
1 Over Joanna Blok-Koerten : H . F . Wïjnman , in : Nieuw Ned . Biogr . Woordenb . X ( 1957 ), 478-482 ,
en de daar vermelde litteratuur .
2 Schr . dezes , De atlas van Mr Laurens van der Hem , in : Maandbl . Amstelodamum 38 ( 1951 ), p . 85-89 .
De atlas is beschreven door Dr Karl Ausserer , Der Atlas Blaeu in der Wiener Nafional-Bibliofbek , in :
Beitrage zur hist . Geographie ( Leipzig 1929 ), p . 1-40 .
216
217
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.