Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 227, pagina 110

DIRCK JANSZ VAN SANTEN , ' MEESTER AFSETTER '
DOOR
PROF . MR . H . DE LA FONTAINE VERWET
Het woord ' afzetter ' heeft in ons tegenwoordig taalgebruik slechts één beteke-
nis
: iemand die teveel rekent . In vroeger eeuwen was dat anders : toen verstond
men onder een ' afzetter ' ( Latijn : illuminator , Frans : enlumineur ) iemand die zich
bezighield met het kleuren en versieren van tekeningen , prenten en , vooral , land-
kaarten . Dat de term in deze zin in onbruik geraakt is , valt te wijten aan de mo-
derne , ongunstige betekenis . Volgens het ' Woordenboek der Nederlandsche
taal ' is het woord in de oude zin ' vanzelf vervallen , daar geen kunstenaar lust
had een afzetter te heeten '.
In de Middeleeuwen , in de tijd van de handschriften , werd vrijwel ieder boek
verlucht-en gekleurd . De komst van de boekdrukkunst bracht daarin aanvanke-
lijk slechts gedeeltelijk verandering . Nog lang bleef men initialen , rubrieken e.d .
met de hand aanbrengen en kleuren . Ook de houtsneden in de incunabelen werden
meestal gekleurd . Eerst toen in de loop van de XVIe eeuw het gedrukte boek zijn
kwaliteit van ambachtelijk werkstuk gaandeweg verloor , liet men het kleuren
achterwege . Slechts bijzondere exemplaren van geïllustreerde boeken en litur-
gische werken werden nog afgezet . In dezelfde tijd beleefde de plaatdruk een
stormachtige ontwikkeling . De massaproductie en wellicht ook het feit dat men
meer oog kreeg voor de werking van zwart en wit , brachten mee dat prenten nog
slechts in bijzondere gevallen gekleurd werden . Anders stond het echter met de
geografische kaarten , die in steeds groter getale het licht zagen . Ter verduidelijking
van het beeld vroegen zij a.h.w . om kleuring . In Antwerpen , de stad waar de
eerste atlassen ontstonden , vinden wij dan ook in de XVIe eeuw een aantal af-
zetters aan het werk . Een van hen was Abraham Ortelius , uit wie een groot geo-
graaf en kaartenmaker zou groeien 1
.
Toen tegen het eind van de XVIe eeuw het zwaartepunt van het kaartenbedrijf
zich verplaatste van Antwerpen naar Amsterdam , kwam er ook in onze stad em-
plooi voor afzetters . Atlassen en kaarten kon men bij de uitgevers zowel gekleurd
als ongekleurd krijgen . Gekleurde exemplaren , die aanmerkelijk duurder waren ,
werden op eenvoudige wijze gekleurd door afzetters , die voor de uitgevers werk -
1 Over het afzetten van kaarten : S . J . Fockema Andreae en C . Koeman , Kaarten en kaarttekenaars .
Bussum 1972 ( Fibulareeks 24 ), p . 95 .
ten en ingesteld waren op een grote en snelle productie 1
. Ongekleurde exemplaren
werden niet alleen gekocht door hen die minder konden besteden , maar ook door
liefhebbers die , niet tevreden met de gewone standaardkleuring van de uitgevers ,
prijs stelden op kaarten met verfijnde tinten en gehoogd met zilver en goud .
Daarvoor konden zij terecht bij enkele bijzonder kunstvaardige afzetters , die ook
opdrachten aanvaardden voor het illumineren van kostbare boeken en prenten .
Zij noemden zich wel ' konst - en kaertafsetters '.
Afzetters waren dus kleine zelfstandigen , die werkten voor uitgevers en parti-
culieren . Omdat zij niet tot een gilde behoorden en hun beroep meestal thuis uit-
oefenden , weten wij weinig van hen af . Bovendien bracht hun dienende taak mee
dat zij hun werk niet signeerden . In de talloze stukken over de Amsterdamse boek-
handel in de XVIIe eeuw , die Kleerkooper en Van Stockum uitgaven , komen de
de namen van slechts veertien kaartafzetters voor 2
. Er zijn er ongetwijfeld veel
meer geweest . Evenals het geval was bij Ortelius , bleek dit ' nederige beroep soms
de springplank voor een loopbaan als drukker , uitgever of kunsthandelaar . Zo
was Clement de Jonghe , de uitgever van Rembrandt's etsen , als kaartafzetter be-
gonnen .
Zijn er dus van de Amsterdamse afzetters uit de Gouden eeuw van de Neder-
landse cartografie slechts enkele namen bekend en valt hun individuele werk in
het geheel niet aan te wijzen , des te merkwaardiger is het dat er onder hen één is ,
wiens naam tijdens zijn leven en nog lang daarna grote vermaardheid genoot en
naar wiens werkstukken grote vraag bestond . De man die uit het legioen der
naamlozen naar voren trad was Dirck Jansz van Santen . Over zijn identiteit heeft
lang onzekerheid geheerst omdat er meer personen van deze naam geweest zijn .
De gelukkige vondst van een begrafenisbriefje ( afb . 1 ), waarop de overledene
' meester afsetter ' genoemd wordt , heeft echter duidelijkheid gebracht . Wij weten
nu dat hij de zoon was van een kleine boekverkoper en uitgever , Jan Jansz van
Santen , die in 1651 in het gilde kwam en twee jaar later een huis kocht aan het
Oudekerksplein ( het tegenwoordige nr 54 ). Zijn zoon moet in 1637 of 1638 ge-
boren zijn . De juiste datum is niet vast te stellen omdat er in deze jaren meer
Dirck Janszens geboren werden . Op 21 december 1674 ging ' Dirck Janse van
Santé , kaertofsetter ', oud 37 jaar , wonend achter de Oude Kerk , in ondertrouw
met Janneken Martens , uit Nijmegen , oud 29 jaar , ouderloos en eveneens wonend
achter de Oude Kerk , waar op 6 januari 1675 de huwelijksvoltrekking plaats had .
Uit deze echt werden zes kinderen geboren , waarvan er in 1684 , toen de afzetter
en zijn vrouw hun testament maakten , nog slechts één in leven was . Op 23 mei
1708 werd Dirck Jansz van Santen begraven op het Leidse kerkhof . In 1724 ver -
1 Volgens de catalogus van Joan Blaeu van 1670-71 kostte de Franse atlas ( In 12 delen ) gekleurd
f . 450 .— en ongekleurd f . 350 .—, de Latijnse ( in 11 delen ) gekleurd f . 430 .— en ongekleurd f . 330 .—
enz ., cf C . Koeman , A . catalogue by Joan Blaeu . Amsterdam 1967 .
! M . M . Kleerkooper en W . P . van Stockum , De boekhandel te Amsterdam , voornamelijk in de Xle eeuw V (' s-
Gravenhage 1916 ), p . 1723 .
214
215