Transcripties » Recent gemaakte samenvattingen van historische documenten

Op 15 oktober 1807 schreef een 62-jarige man een brief aan de directeur-generaal van het Departement van Koophandel en Koloniën in 's-Gravenhage. Hij vertelde dat hij het hoofd was van een groot gezin en dat hij zijn kinderen een goede opvoeding in Nederland had gegeven. Hij had 16 jaar gewerkt voor de Nederlandse Indische Compagnie, zowel in militaire als civiele dienst, en ook bij de land- en zeemacht. In mei 1785 was hij als vrijhandelaar in Indië begonnen, met een officiële vergunning.

Alles veranderde toen Herman Willem Daendels, de nieuwe gouverneur-generaal, aankwam. In het begin behandelde Daendels hem vriendelijk en beloofde hij zelfs dat hij positief over hem zou schrijven naar de koning. Maar na twee maanden begon Daendels hem plotseling te beschuldigen. Op een ochtend zei Daendels zelfs dat de Engelse overheid had gevraagd om hem als gevaarlijk persoon naar Nederland te deporteren. De man ontkende dit en was geschokt door deze beschuldiging, vooral omdat hij juist goede contacten met Engelse ambtenaren had.

• de dochter van Petronella Daendels (dochter van Herman Willem Daendels en Aleida Elisa Reiniera van Vlierelen), die getrouwd was met Willem Charles van Braam (burgemeester van Hattem). Zij eiste namens zichzelf en haar overleden man Herman Willem Daendels (jr.).
• de kinderen Josina Maria Christina Aleida Elisabeth Reiniera, Henrietta Geertruida, Augustus Derk en Constant Jaques Daendels, samen met Petronella Wilhelmina van Braam, die optrad namens haar moeder Petronella Daendels. Zij werden vertegenwoordigd door Mr. Cornelis Joseph Francois, hun advocaat.

• koffie (10 bonnen)
• peper (10 bonnen)
• suiker (10 bonnen)

• de schuld nooit was ontkend;
• de overheid geen maatregelen had genomen om het recht op terugbetaling te beperken;
• ze bereid waren om zich te houden aan het koninklijk besluit van 4 november 1820 over de afhandeling van de schuld.

• 396.666,32 rijksdaalders werd eerst omgerekend naar Spaanse maten (67 rijksdaalders = 1 Spaanse mat).
• Vervolgens werd de Spaanse mat gewaardeerd op 66 stuivers (Indische waarde).
• Het totale bedrag dat hieruit voortkwam, was 134.256 gulden en 41 cent.

• Aleida Elisabeth Reiniera van Vlierden, de weduwe van de overleden Herman Willem Daendels (voormalig gouverneur-generaal van Nederlands-Indië), krijgt een jaarlijks pensioen van 3500 gulden. Dit bedrag wordt vanaf 1 januari 1844 uitgekeerd door de Nederlandsche Handel-Maatschappij in Amsterdam, Rotterdam of 's-Gravenhage, naar keuze. Ze moet zich houden aan de regels van de maatschappij, die bij deze brief zijn meegestuurd. Het pensioen wordt elke drie maanden uitbetaald.
• De Nederlandsche Handel-Maatschappij krijgt een afschrift van dit besluit en de opdracht om het pensioen uit te betalen. De kosten hiervan komen ten laste van de koloniale kas (het geldpotje voor de koloniën).
• Aan L.E. Gouverneur-Generaal van Nederlands-Indië (de huidige baas in Indië) wordt meegedeeld hoe de kwestie rond de erfgenamen van Daendels is afgerond. Dit ging over 30 obligaties (schuldbrieven) met een waarde van 396.666,32 gulden, die Daendels in 1811 had gekregen van de Franse keizer.
• Na goedkeuring door de koning (3 december 1838) bleven de erfgenamen tot begin 1842 wachten. Toen dreigden ze de Nederlandse staat voor de rechter te slepen, tenzij er een schikking zou komen. De overheid stemde hiermee in om een rechtszaak te voorkomen.

• de kans om hun verdediging toe te lichten, of
• in onderhandelingen te mogen gaan over de schuld.

• Hij mocht de plantages De Hendragt (aan de Commetawane Creek in Suriname), de helft van Sardam (aan de Cottica Rivier, ook in Suriname), en de helft van Heymsluys (aan de Mot Creek, eveneens in Suriname) beheren. Dit omvatte alles wat bij de plantages hoorde, zoals:
  • Slavernijgedwongen arbeiders (mannen, vrouwen en dieren zoals paarden en vee).
  • Gebouwen, landbouwgewassen en andere bezittingen.
• Hij mocht personeelsleden ontslaan als ze hun werk niet goed deden en nieuwe aannemen.
• Hij mocht goederen kopen die nodig waren voor de plantages en de opbrengsten (producten) naar het echtpaar sturen.
• Hij moest financiële zaken regelen:
  • Rekeningen bijhouden, controleren en afrekenen.
  • Geld ontvangen of betalen als dat nodig was.
  • Bij geschillen of juridische kwesties mocht hij naar de rechtbank in Suriname gaan om:
    • Eisen in te dienen of verdedigen.
    • Vonnissen aanvragen, uitvoeren of in hoger beroep gaan.
    • Geld opeisen dat aan de plantages toebehoorde, ook als anderen daar aanspraak op maakten.
• Hij mocht namens het echtpaar afspraken maken, onderhandelen of schikkingen treffen.
• Hij moest ervoor zorgen dat alles wat hij deed juridisch correct was en kon, indien nodig, borg staan of garanties geven.
• Hij kreeg de vrijheid om alles te doen wat nodig was voor het beheren van de plantages, alsof het echtpaar zelf aanwezig was.

Op 2 december 1783 deden drie mensen een verzoek aan de West-Indische Compagnie (WIC):

• Catharina Margaretha Smit, weduwe van Jan Willem Kerkhoven (nu getrouwd met Hendrik Kemper),
• haar zoon Pieter Kerkhoven,
• en Boudewijn George Kerkhoven, broer van Jan Willem Kerkhoven.

Zij vertelden dat Jan Willem Kerkhoven in 1777 als ongetrouwde jongeman naar Guinea was vertrokken om voor de WIC te werken. Hij overleed daar in 1778 zonder testament. Zijn erfenis was nu afgewikkeld en kon worden uitgekeerd. Omdat hij geen andere familie had, vroegen zij om het geld te ontvangen: Catharina (als moeder) de helft, en Pieter en Boudewijn George (als broers) de andere helft. De WIC ging hiermee akkoord en wees Commies van Beaumont aan om de betaling te regelen.

Ook deden Bentink & Waardenburg, handelaren en rederij-eigenaren uit Amsterdam, twee verzoeken:

1. Zij vroegen geld terug voor te veel betaalde belasting in Curaçao. Hun schip, de Maria Wilhelmina (kapitein Pieter Mahler), had ƒ60 per last (ladingseenheid) betaald, maar volgens hun contract hoefden ze slechts ƒ30 te betalen. De WIC stemde toe en zou ƒ297 terugbetalen.
2. Zij hadden gehoord dat er soldaten op hun schip Maria Wilhelmina (nu met kapitein Witzel) naar Curaçao zouden worden geplaatst. Het schip was echter al vol. De WIC besloot slechts 4 soldaten toe te staan. Ook werd Commies Lubbe opgedragen om in het vervolg tijdig te vragen hoeveel militairen of ander personeel op schepen naar de overzeese gebieden moesten, zodat er genoeg ruimte gereserveerd kon worden.

D.C. Wesselman, koopman in Amsterdam, vroeg om het brigantijnschip Neptunus (kapitein Cornelis Vervenne, gebouwd in Zierikzee door Anthonij de Kater) te meten voor een reis naar de kust van Afrika. De WIC stemde toe, op voorwaarde dat Wesselman binnen 8 dagen de benodigde papieren zou overleggen. Hoofd en Lampsins zouden bij de meting aanwezig zijn.

Er werd een wisselbrief getoond van ƒ10.960, uitgeschreven in Elmina op 24 augustus 1783 door Lieve Nicolaes van Bergen van der Grijp en Johannes Cornelis Heijcoop (directeur-generaal Pieter Volkman aan de kust). Deze wissel was geëndosseerd (doorgegeven) aan Clara Margaretha Volkmar-Sobbe, de weduwe van Volkman. Het geld was bedoeld om een schuld van 34 mark, 10 schellingen en 2⅛ liard aan liquidatiegoud af te lossen, die Volkman nog verschuldigd was aan de WIC. De WIC keurde de betaling goed.

Clara Margaretha Volkmar-Sobbe deed twee verzoeken namens anderen:

1. Als gevolmachtigde van Jacob Christiaan Marquin (assistent van de WIC in Guinea) vroeg zij ƒ350 uit diens salaris. De WIC stemde toe.
2. Als gevolmachtigde van Johan Geonge (sergeant van de WIC in Guinea) vroeg zij een bedrag uit diens loon. (De tekst is hier onvolledig.)

Op 3 mei 1769 bespraken de heren Priefs, Muuter, Hooft Rendorp, Dedel en de Wilhem Petersen (die soms als adviseurs optraden) een voorstel. Ze bedankten heer Schepen Munter voor zijn idee en besloten om heer Schepen Mogge van Haamsteede en andere commissarissen van de sociëteit te vragen om hierover na te denken. Deze commissarissen moesten later met een plan komen en advies geven aan de heren van de vergadering.

Op 7 juni 1769 werden de notulen van de vorige vergadering (3 mei 1769) voorgelezen, goedgekeurd en vastgelegd.

Op dezelfde dag, 7 juni 1769, werd Hendrik Kemper voorgedragen als predikant voor de Lutherse gemeente in Suriname. Dominee Boon, predikant in de lokale gemeente, overhandigde samen met de ouderlingen Andreas Bon en Coenraad Smitt de Augsburgse Belijdenis (een belangrijk Luthers document). Daarna stelde dominee Boon Hendrik Kemper voor als nieuwe predikant voor Suriname, als vervanger van de overleden Abraham Zegerquist. De vergadering acceptieerde Kemper op basis van goede aanbevelingen van het kerkbestuur.

Ook op 7 juni 1769 werd besloten dat de Lutherse gemeente in Suriname niet langer jaarlijks ƒ600 hoefde te betalen aan het ziekenhuis daar. In plaats daarvan betaalden ze eenmalig ƒ8000. Hiervoor toonden Jochem Matthijs en Coenraad Smitt twee wisselbrieven (soort betaalopdrachten) uit Suriname:

• Één van ƒ3580, getrokken op Harman van de Pole, gedoneerd door H.E. Wolffing.
• Één van ƒ3000, getrokken op George Hendrik de Wilde, gedoneerd door Antoine Imbert.

• Jan Spermont uit Haarlem (een neef) krijgt jaarlijks 100 gulden voor de rest van zijn leven. De eerste betaling is 6 weken na de begrafenis van de langstlevende, daarna elk jaar op dezelfde datum.
• Hendrik Arend Lelijveld en Catharina Aletta Lelijveld (kinderen van hun neef Arend Lelijveld) krijgen samen 10.000 gulden (elk 5.000 gulden). Als een van hen eerder overlijdt, gaat het hele bedrag naar de overlevende.

• Jan Rudolph Remper, getrouwd met Agneta Sara Kemper;
• dominee Ridolphus Kemper (predikant in de Lutherse gemeente in Gouda);
• dominee Ericus Fredericus Albert (predikant in de Augsburgse geloofsgemeente in Amsterdam);
• Agneta Sara Kemper;
• Hendrik van Zulmen, getrouwd met Jacoba Anna Kemper;
• Jacoba Anna Kemper.

• Willem Bijkerk,
• Jan Groen,
• Jacob Rindersz,
• F.k Brouwer,
• E Clerc,

• Jan de Wit (opperstuurman),
• Jan van Borstel (bootsman),
• Pieter Kerkhoven (constabel).

• 7 september 1738,
• 8 oktober 1738,
• 10 januari 1739,

In een verzoek aan de koning vertelt een weduwe over haar financiële problemen en de geschiedenis van de plantages in Suriname die haar familie bezat.

Ze benadrukt dat geld vluchtig is en dat ze na jaren van strijd voor de plantages nu rust zoekt. Door slecht beheer en juridische problemen is ze echter bijna alles kwijt:

• Ze moest personeel ontslaan,
• heeft geen sociaal netwerk meer,
• haar bezit is in beslag genomen en
• ze kan haar schulden niet meer betalen.

Ze vraagt de koning om hulp, omdat ze als weduwe geen bescherming vindt en te uitgeput is om via de rechtbank haar gelijk te halen. Haar tegenstanders proberen haar claims te ontwijken door:

• de schuld bij derden te leggen (wat ze ontkracht, omdat dit juist bewijst dat ze bedrogen is),
• te beweren dat ze geestelijk niet in orde is (terwijl ze zelf dit verzoekschrift heeft opgesteld).

Haar verhaal begint met de samenwerking tussen haar vader, De Bruine, en heer Lever in 1710. Zij richtten een handelshuis op en kochten later vier plantages in Suriname:

• Waterland,
• Adrichem,
• Palmeneribo,
• Turnimombo.

De aankoop kostte in totaal 650.000 gulden (waarvan 3.400 gulden voor makelaarskosten en 650 gulden voor de notaris). Door slecht beheer van Lever, die te veel uitgaf, gingen de plantages achteruit.

Er was ook een juridisch conflict over 500 akkers grond tussen Waterland en de naburige plantage La Rencontie. Daarnaast werd de directeur van Waterland beschuldigd van diefstal; hij vluchtte naar Engeland. Door geldgebrek vroeg De Bruine in 1783 uitstel van betaling aan het Hof van Holland en West-Friesland. Zijn compagno Lever trok zich terug uit de zaak.

Het hof verleende uitstel en beval dat de rechtszaken in Suriname werden opgeschort, omdat De Bruine's moeder (weduwe van S.R. de Bruine) en zijn schoonmoeder (weduwe van J. Bolten, voormalig burgemeester van Amsterdam) borg stonden.

In 1784 werd een nieuwe overeenkomst getekend door 400 aandeelhouders (waarvan haar familie er 277 bezat, vaak op andere namen om de plantages te behouden). Het Hof van Holland gaf in 1795 toestemming om een voorkeursschuld van 20.000 gulden (van De Bruine's overleden vader) en later nog eens 50.000 gulden op de plantages te verhalen, om ze te redden.

De Bruine moest verantwoording afleggen over zijn beheer en stelde in 1798 een nieuwe directeur voor, die goedgekeurd werd. Toen later twee andere directeuren overleden, vroeg hij in 1807 om Stiffig en zijn oudste zoon als opvolgers aan te stellen. Voordat hierop besloten werd, overleed De Bruine zelf op 11 augustus 1807.

Bij het openen van zijn testament bleek dat iemand zonder zijn weten had geprobeerd zijn wil te veranderen. Eerder had hij Surmonds van Rotterdam en zijn zwager Bolten als executeurs aangewezen.

• de plantage Adrichem te beheren en in goede staat te houden,
• personeel aan te nemen en te ontslaan,
• toezicht te houden op de oogst, verwerking en verzending van de producten,
• de producten te verkopen via het handelshuis van weduwe Kerkhoven en Zonen of volgens hun instructies.

• De Staten-Generaal (de hoogste bestuurders van de Republiek) ontvingen brieven van verschillende diplomaten, maar er werd geen beslissing genomen over de inhoud:
  • Van Hop, gezant in Pruisen, gedateerd 27 mei (plaats: Berlijn).
  • Van Hop, gezant in Groot-Brittannië, gedateerd 27 mei (plaats: Londen).
  • Van Gallieris, vertegenwoordiger bij de Rijksdag, gedateerd 26 mei (plaats: Regensburg).
  • Van Burmania, gezant bij de keizer in Oostenrijk, gedateerd 21 mei (plaats: Wenen).
• Er werd wel besloten over twee andere zaken:
  • De Deense gezant de Cheusses vroeg een vrijgeleide voor goederen (meubels en oud zilverwerk) van een zekere Fabricius, die met het schip De Vrouwe Giliana (schipper: Hendrick Brandligt) uit Bremen kwamen. Deze goederen mochten belastingvrij het land binnenkomen.
  • Frens van Beeftingh, een voormalig schepen (bestuurder) van Rotterdam, kreeg toestemming om met een koets met vier paarden en bedienden zonder controles naar het buitenland te reizen.
• De zaak van Johan Jacob Frederik Fabricius (een koopman uit Amsterdam met schulden):
  • De secretaris Bosch schreef vanuit Frankfurt (29 mei) dat Fabricius bijna vrijgelaten zou worden door de lokale overheid, ondanks zijn schulden. Hij zat onder huisarrest met slechts twee soldaten als bewaking en kon gemakkelijk vluchten.
  • Na een klacht van Bosch werd de bewaking verdubbeld (vier soldaten) en zou een nieuwe commissie (twee schepenen en een andere functionaris) de zaak opnieuw onderzoeken.
  • De Staten-Generaal keurde het optreden van Bosch goed en liet hem weten dat ze tevreden waren.
• Verzoek voor een tweede kapelaan (hulp-priester) in Oirschot:
  • De schout (bestuurder) van Kempeland (bij 's-Hertogenbosch) meldde dat de katholieke gemeente in Oirschot (met omringende dorpen zoals Spoordonk, Best, en Hedel) uit ruim 2400 gelovigen bestond.
  • Normaal gesproken werden zij bediend door één pastoor en twee kapelaans, maar sinds de dood van kapelaan Jan Baptist van Oudenhoven (begin mei) was er een tekort.
  • De Staten-Generaal gaf toestemming voor een derde priester (als vervanger), mits aan alle regels werd voldaan.

• 28 oktober 1807: Simon Groot gaf de opdracht door aan Jan van Twist.
• 29 oktober 1807: Jan van Twist gaf het door aan Cornelis Breevelt, een makelaar in Hoorn.
• Vervolgens ging het naar Buys en Kerkhoven.
• Daarna naar J.B. Tideman.
• Uiteindelijk kwam het bij David Hoeufft terecht.

Elisabeth A. Mol van Otterloo (zonder beroep, wonend in Leist) geeft toestemming aan Willem Lambortus Hengeveld (kandidaat-notaris in Haarlem) om namens haar een huis met erf en tuin te verkopen aan Jan Zip (timmerman in Haarlem).

Het huis staat in de Frans Halsstraat 18 in Haarlem (kadasternummer B 2085, gemeente Haarlem) en is 1 are en 74 centiare groot. De verkoopprijs is 3000 gulden, waarvan Mol van Otterloo al 500 gulden heeft ontvangen. Ze krijgt ook 80,88 gulden aan rente van de koper.

De koper (Zip) moet het huis accepteren zoals het is, met alle (onzichtbare) gebreken, rechten of verplichtingen die eraan vastzitten. De verkoopster (Mol van Otterloo) garandeert alleen dat ze het recht heeft om te verkopen en dat er geen hypotheekschulden openstaan. Als het perceel in werkelijkheid groter of kleiner blijkt dan volgens het kadaster, maakt dat niets uit voor de prijs of de verkoop.

De koper betaalt alle kosten voor de overdracht. De akte wordt op 26 juli 1898 in Leist ondertekend en op 29 juli 1898 in Haarlem geregistreerd (akte nummer 144, blad 1, ontvangen voor 60 gulden registratierechten). Getuigen zijn Carel Joseph Bakle (kantoorbediende) en Carel Lodewijk Troel (smit), beide uit Haarlem. De notaris is W. P. Hengeveld.

• Een brief van de resident van West-Borneo van 9 oktober 1836 (nummer 4292).
• Een brief van de directeur van het Winstbejag en Bosbouw (een afdeling van het koloniale bestuur) van 9 januari 1837 (nummer 97).

• De paarden moesten naar een andere locatie gebracht worden om daar een jaar te blijven. Doel was om ze sterker en krachtiger te maken, omdat er geen merries (vrouwtjespaarden) waren.
• Er werd ook gehoopt dat er uit Perzië (het huidige Iran) springhengsten (mannetjespaarden voor de fok) zouden komen. Deze waren al besteld en hard nodig, in totaal 10 stuks.
• Er werd verwezen naar een eerder verzoek en een plan van aanpak. De schrijver vond dat er kritiek op dit plan mogelijk was, maar dat het respectvol behandeld moest worden.
• Het ging om de verdeling van landerijen die onder direct bestuur van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) vielen. Deze landen waren eerder in slechte staat, maar nu hersteld en weer in gebruik.
• De schrijver benadrukte dat het belangrijk was om de oude gewoontes en verplichtingen in stand te houden, zoals dat bij de inleiding van het koninkrijk gebruikelijk was.
• Het regelen van deze zaken kostte veel moeite, vooral sinds het succes van dit koninkrijk en de verbetering van de situatie.

Op 7 januari 1739 ging het over twee eilanden bij Ceylon (nu Sri Lanka).

Het eerste eiland werd gebruikt voor het kappen van hout (voor schepen) en het maken van kalk. Twee afgezanten van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) hadden het eiland bezocht. Er moest een kaart gemaakt worden om te laten zien welke grond geschikt was voor landbouw en welke grond bebost moest blijven voor hout. De landmeter moest dit duidelijk in kaart brengen. De VOC wilde advies over hoe ze dit het beste konden regelen vanuit Colombo.

Het tweede eiland, Delft, werd gebruikt voor paardenfokkerij door twee broers. De paarden waren in 1727 naar het eiland gebracht, maar het gras was opgeraakt. Er was extra voer nodig, en er werkten een korporaal, een soldaat en enkele Lascorijnen (lokale werkkrachten) om het eiland te onderhouden. De broers wilden 3 of 4 Lascorijnen en een paar roeiers extra sturen, plus een goede hengst voor de fokkerij.

De VOC wilde wachten tot er genoeg hengsten uit Perzië (nu Iran) waren om de fokkerij te verbeteren. De eerste twee jaar mochten er geen paarden verkocht worden, en alle jonge hengsten van Veuens (een ander eiland) moesten naar Delft gebracht worden.

• Met het geld uit de verkoop mogen Werninck en Combauld eerst alle kosten betalen die gemaakt zijn voor de verkoop, zoals voorbereidingen, afronding en eventuele voorschotten of afspraken die zij hebben gedaan voor de plantage.
• Daarna mogen ze ook alle bedragen betalen die nog openstaan voor commissies, kosten en leveringen voor de plantage.
• Wat er overblijft van het verkoopgeld moet gebruikt worden om een lening van 9.960 pond, 9 shilling en 6 penny (plus rente) af te lossen, die John van den Broek verschuldigd is aan Werninck en Combauld (of aan de langstlevende van hen twee, hun erfgenamen of opvolgers).
• Als er nog geld over is na het aflossen van de lening, moet dat naar Van den Broek (of zijn executeurs, erfgenamen of opvolgers) gaan.
• Van den Broek belooft officieel dat hij, zijn erfgenamen of opvolgers deze afspraken zullen nakomen in alle gevallen die hierboven genoemd zijn.

Deze brief is een formele, beleefde boodschap van Ant Merrij aan een hooggeplaatst persoon (aangesproken als Monsieur en Excellence). De schrijver bevestigt dat hij de brief eerbiedig en met respect heeft ontvangen.

Onder aan de brief staan drie verklaringen dat het om een echte kopie gaat (een afschrift dat klopt met het origineel), ondertekend door:

• R. J. Schimmelpennink
• Bosscha
• F. E. Fuvr (met een handtekening die moeilijk leesbaar is)