Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 266, pagina 13

sprake van een krimpje ( de snijding ) en van een secreet van nr . 125 . Deze
mocht blijven en lozen op het riool dat liep op de plaats waar nr . 127
inspringt . Hieruit kan men opmaken dat dé ruimte links naast het eerste vak
van de gang als secreet gebruikt is . Het secreet van nr . 125 zal daarachter
gebouwd zijn , doch vóór het eerste raam .
De eigenaar van nr . 125 mocht ook zijn achtererf volbouwen met uit-
zondering van een binnenplaats van 16 voet lengte . Dit volbouwen (' ge-
timmerte ', ' spansel ' of ' kap ') mocht niet hoger dan de onderdorpel van de
twee ramen en moest van boven plat blijven . Het licht in de binnenkamer
moest verzekerd zijn . Wilde hij een schoorsteen op dit getimmerde plaatsen
dan moest dat aan de noordzijde , dus tegen nr . 123 aan . De gang en de
poort ( het ' cieraet ' genoemd ) met de stoep ervoor bleef eigendom van nr .
127 , doch Jan van Wely , die in nr . 104 bleef wonen mocht de onder - en
bovengang gebruiken . Op de binnenplaats van nr . 103 was sprake van een
afdak . 1 kt is mogelijk dat hiermee het"smalle en lage gebouwtje bedoeld
wordt naast de zomerkeuken . Dit bouwsel had echter wel een keldertje
met een tongewelf . Ook op het overblijvende binnenplaats je van nr . 102
mocht een ' lantaern ' ( lichtkap ) gemaakt worden .
Opmetingen onderzoek : P . Broers H . Zantkuyl
IN STEEN GESTOLDE FILOSOFIE
Op zaterdag 24 november verwelkomde voorzitter Witteman in de aula
van het Barlaeusgymnasium de ongeveer 80 leden en introducees die zich
aangemeld hadden voor de excursie naar het oude Huis van Bewaring aan
het Kleine-
Gartmanplantsoen en stelde de twee inleiders voor , de heren
Prof . dr . N . W . de Smit , hoogleraar forensische psychiatrie en Chr . G . T .
Smeenk , Bibliothecaris van de afdeling bouwkunde van de T.H . te Delft .
Het gebouw , de architectuur en voor zover die daaraan gekoppeld kon
worden , de ontwikkeling van de gevangenisfilosofie zouden aan de orde
komen . De gevangenis op de plaats van het Rode Dorp had voorgangers ,
maar wellicht minder dan men zou vermoeden .
Tot in de 16e eeuw was gevangenhouding als straf ongebruikelijk . Men
paste geld en lijfstraften toe . Gevangen werd men gehouden in afwachting
van executie . Amsterdam hield vanaf 1595 mensen gevangen in een ver-
beterinstituut . Het Rasphuis , dat ondergebracht was in enkele gebouwen
aan de Heilige-weg die deel hadden uitgemaakt van het Klarissenklooster
die bij de alteratie in 1578 aan de stad vervielen . Als nieuw werkhuis
kwam aan het einde van de 18e eeuw het gebouw aan de Roetersstraat tot
stand . De gebouwen aan de Heiligeweg werden in 1825 Huis van Be -
waring . De bewoners van de nederlandse penitaire inrichtingen van die
tijd waren slecht gehuisvest en leefden in zeer slechte hygiënische om-
standigheden . Overigens leefden en werkten ze in grotere groepen te-
samen , ' geklonterd '. De opzet van de nieuwe gevangenis die van 1845
tot 1849 aan het Kleine-Gartmanplantsoen werd gebouwd betekende in
elk geval op het gebied van huisvesting en hygiëne een geweldige vooruit-
gang . Zelfs in vergelijking met vele particuliere woningen kon men van
voorbeeldig spreken . Het ontwerp voor de gevangenis werd tot in details
bepaald door wat het gewijzigd Pennsylvanische Stelsel , een gevangenis-
filosofie van Amerikaans-Engelse afkomst , eiste . Het ging uit van de ge-
dachte dat eenzame opsluiting uitsluiting van contact met medegevangenen ,
het verrichten van nuttige arbeid en inkering , studie en meditatie , het de
misdadiger mogelijk zouden maken zich te verbeteren . Op deze wijze
werden de gevangenen tevens tegen hun medegevangenen beschermd :
kon men elkaar niet leren kennen dan kon men elkaar niet nadelig be-
ïnvloeden , kon men elkaar niet zien dan kon men elkaar later buiten de
gevangenis ook niet herkennen . De kansen op chantage zouden geringer zijn .
Dat alles bepaalde de inrichting van de gevangenis .
De gevangenen woonden in éénpersoonscellen , voorzien van waterlei-
ding , ingebouwd gemak , wasbak , gasverlichting heteluchtverwarming ,
gekoppeld aan een ventilatiesysteem en wat meubilair . De luchtingskooien
werden zodanig gebouwd dat de gevangenen elkaar niet konden zien . Op
weg erheen droegen ze een soort kap die het gezicht bedekte . Na enkele
tientallen jaren bleek een aantal voorzieningen niet te voldoen ; herstel en
verandering volgden .
Ook voor het gebouw aan de Heiligeweg zocht men naar verbetering .
In opdracht van het Provinciaal Bestuur worden in 1836 opmetingsteke-
ningen gemaakt en is er een verbouwing in 1852 . Tenslotte wordt de
gevangenis aan het Kleine-Gartmanplantsoen in 1892 als Huis van Be-
waring in gebruik genomen .
Heeft het gebouw aan de verwachtingen uit 1850 beantwoord ? Het
diende een totaalinstituut te zijn en wel een dwanginstituut waar in één
gebouwencomplex gewoond , gewerkt , gerecreëerd moest worden en
ziekenzorg , administratie , kortom bijna alles moest plaatsvinden . Ook
hoopte men dat de misdadiger er verbeterd zou worden . Prof . de Smit is
er van 1964 tot 1978 de ' dokter ' geweest . In een gevangenis vindt het werk
van een psychiater plaats op het grensvlak van twee culturen . De officiële
cultuur behelst wat de straf-ten-uitvoerlegging beoogt , de ideologie , de
heropvoeding met al wat daarvoor nodig is . De subcultuur omvat het
informele netwerk van communicatie en reactie van de gevangenen . De
heer de Smit gaf series voorbeelden van spraakgebruik waarmee de bajes
subcultuur onze taalschat heeft uitgebreid . Uit zijn uiteenzetting bleek dat
de visie op gevangenen structurele wijziging heeft ondergaan waardoor het
gebouw steeds minder kon voldoen . In de nieuwe Bijlmer Bajes wordt
uitgegaan van verbetering door de resocialisatie van de gevangene in
groepsverband , door de constructieve krachten in de groep . Het gebouw
is daaraan aangepast : een paviljoen-opzet .
12
13