Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Het ' Wapen van Overijssel ' werd echter zoals uit het volgende blijken
zal , bewoond door Hendrik Jutting , die er waarschijnlijk een hotel had ,
althans er kamers verhuurde o.a . dan aan Petrus Artedi , die er van ongeveer
8 Juli 1735 tot 27 September 1735 woonde .
Petrus Artedi werd geboren op 10 Maart Nieuwe Stijl ( d.i . 27 Februari O.S .)
1705 te Anundsjö ( prov . Angermanland ) in Zweden uit een predikanten-
familie . Zijn Vader was , zoals Einar Lönnberg ons vertelt in de " Bicent-
enary Memoir ', die hij 1905 voor in de Zweedse Academie van Weten-
schappen schreef , Olaus Arctaedius en zijn moeder Helena Sidenia . In
1716 , toen Peter dus ruim 10 jaar oud was , werd Olaus Arctaedius benoemd
tot opvolger van zijn blinde vader Petrus Martini Arctaedius in Nord-
maling aan de Botnische Golf . Reeds in zijn jeugd had Peter een grote
belangstelling voor de levende natuur , in het bijzonder voor vissen . Hij
ging sedert de herfst van 1716 op school te Hernösrind . Daar liep hij ook
het Gymnasium af . Reeds toen bestudeerde hij ijverig de werken over
alchemie . Op 30 October 1724 liet hij zich inschrijven als student aan de
Universiteit te Upsala als ' Petrus Arctaedius Angermannus ' ( d.w.z . hij
werd lid van de ' Nations förening ', de streekvereniging , van de studenten
uit Angermanland ). Evenals zijn voorvaderen zou hij theoloog worden ,
maar spoedig volgde hij zijn ingeboren neiging en wijdde zich geheel aan
de natuurstudie . Dit was een uitzondering in die tijd . Peter was in Upsala
de enige student , die zich op chemie toelegde . In de medische faculteit ,
waar de natuurstudie toen onder ressorteerde , waren twee hoogleraren ,
die een naam gemaakt hadden in de natuurlijke historie : Lars Roberg , die
in 1724 echter reeds 60 jaar oud was , en Olof Rudbeck , ' de Jongere ', die
64 jaar was , maar die zich toen juist geheel had verdiept in philologische
studies . Artedi was dus wat de studie betreft grotendeels op zichzelf aan-
gewezen . Wel volgde hij , toen Rudbeck in 1727 een tweejarige college
begon over de vogels van Zweden , met enthousiasme diens lessen .
Toen de jonge Linnaeus in 1728 in Upsala als student aankwam , werd
hem Petrus Arctaedius genoemd als degene van wie hij het meeste zou
kunnen leren , maar hij moest tot het voorjaar van 1729 wachten voor hij
hem ontmoeten kon : Arctaedius was enige maanden thuis geweest omdat
zijn Vader was gestorven .
Linnaeus vertelt over de eerste ontmoeting : ' Hij stond voor mij , hoog
van gestalte , mager , met lang haar . Zijn gezicht deed mij denken aan dat
van John Ray ( bekend Engels geleerde 1628-1705 ). Hij was eenvoudig ,
niet gehaast in het vormen van zijn mening , rijp , logisch , een man '. Later
voegt hij daar nog bij , dat hij zeer belezen was in de humaniora en in
de moderne talen , maar ook in de geneeskunde . Hij kon over de meest
uiteenlopende onderwerpen spreken , waarbij men zijn scherp oordeel
en zijn grote kennis bewonderen moest . Onmiddellijk sloten de beiden
een vriendschap , die steeds inniger werd tijdens de zeven jaren die ze
gezamenlijk doorbrachten in Upsala . Zij verdeelden langzamerhand de
natuur onder elkaar : Artedi ( zoals hij zich later noemde ) bestudeerde
vooral de ( al-)chemie , vissen , amfibieën en reptielen , en van de planten de
Schermbloemigen , Linnaeus vooral de overige planten , de insecten , de
vogels , terwijl zij beiden de zoogdieren en de mineralen bestudeerden .
En beiden profiteerden van de resultaten van eikaars onderzoekingen en
vertelden dageüjks aan elkaar wat zij voor nieuws hadden gevonden .
Linnaeus kwam vaak met vele rijke nieuwe ideeën , die Artedi's vernuft
scherp becritiseerde .
Zij maakten elkaar tot wetenschappelijk erfgenaam van hun boeken en
manuscripten , toen de een , Linnaeus , zijn beroemde reis naar Lapland
ging ondernemen , en de ander , Artedi , naar Engeland vertrok met financiële
steun van zijn twee zwagers , een zakenman en een dominee .
Op 17 Juli 1734 deed Artedi het theologisch examen , dat ieder moest
afleggen vóór hij voor studie naar het buitenland ging en op 31 Juli
kreeg hij het desbetreffende diploma en vertrok per schip naar Engeland .
Hier ontmoette hij vele bekende natuuronderzoekers van zijn tijd , o.a .
Hans Sloane ( 1660-1753 ).
Tot zover in het kort het verhaal dat Lönnberg ( 1905 ) vooral ontleende
aan het levensbericht , dat Linnaeus later over zijn vriend schreef en 1738
publiceerde als voorwoord in Artedi's werk : ' Ichthyologia '.
Toen Artedi in 1735 naar Holland terugkeerde , kwam hij daar met nog
maar zeer weinig middelen aan . Het ideaal van ieder medicus was in die
tijd in Leiden de colleges van de grote Boerhaave te volgen , ja er , indien
mogelijk , te promoveren . Zo trok dus Artedi naar Leiden .
Linnaeus was in het voorjaar van 1735 naar Harderwijk gereisd en was
er gepromoveerd op 23 Juni ( N.S .) 1735 . Hij logeerde daarna bij Prof .
Johannes Burman ( 1706-1779 ) in Amsterdam en bezocht verschillende
geleerden in den lande , o.a . was hij op 15 en 16 Juni al bij de Amster-
damse apotheker Albertus Seba ( 1665-1736 ) geweest , die een beroemd
naturaliënkabinet bezat . Een grote financiële steun was voor hem de
Zweedse student Claes Sohlberg , die met hem was meegereisd om in
Leiden te gaan studeren . In Leiden liet ook Linnaeus zich als student
inschrijven . Hij bezocht Dr . Johannes Fredericus Gronovius ( 1690-1760 ),
die zorgde dat zijn ' Systema Naturae ' gedrukt werd en op 5 Juli 1735
gelukte het Linnaeus door te dringen tot de moeilijk toegankelijke Boer-
haave ( 1668-
1738 ) en zijn handtekening te verkrijgen in zijn Album
Amicorum .
Op 8 Juli ( N.S .) zaten Linnaeus en Sohlberg in een herberg toen tot
Linnaeus grote verwondering en vreugde , Artedi daar binnenstapte . Ook
de bekende Zweedse reiziger Tersmeden kwam weldra de herberg binnen
en gevieren brachten ze een genoegelijke middag door . Ik heb het verhaal
van deze hernieuwing van de vriendschap tussen Artedi en Linnaeus
meer gedocumenteerd behandeld in een artikel over ' Some Artedi docu-
ments in the Amsterdam Archives ' ( Sv . Linné-Sallskapets Arsskrift , Arg .
XXXIII-XXXIV , 1950-
51 , p . 51-66 ) en geef hier alleen de voor ons
belangwekkende bijzonderheden . Artedi hielp Linnaeus bij het persklaar
maken van de eerste editie van zijn ' Systema Naturae ', een merkwaardig
groot folio-
werk van slechts enkele bladzijden , dat nog onlangs te zien
geweest is op de tentoonstelling ' Gedrukt in Nederland ' in het Rijks -
26
27
zal , bewoond door Hendrik Jutting , die er waarschijnlijk een hotel had ,
althans er kamers verhuurde o.a . dan aan Petrus Artedi , die er van ongeveer
8 Juli 1735 tot 27 September 1735 woonde .
Petrus Artedi werd geboren op 10 Maart Nieuwe Stijl ( d.i . 27 Februari O.S .)
1705 te Anundsjö ( prov . Angermanland ) in Zweden uit een predikanten-
familie . Zijn Vader was , zoals Einar Lönnberg ons vertelt in de " Bicent-
enary Memoir ', die hij 1905 voor in de Zweedse Academie van Weten-
schappen schreef , Olaus Arctaedius en zijn moeder Helena Sidenia . In
1716 , toen Peter dus ruim 10 jaar oud was , werd Olaus Arctaedius benoemd
tot opvolger van zijn blinde vader Petrus Martini Arctaedius in Nord-
maling aan de Botnische Golf . Reeds in zijn jeugd had Peter een grote
belangstelling voor de levende natuur , in het bijzonder voor vissen . Hij
ging sedert de herfst van 1716 op school te Hernösrind . Daar liep hij ook
het Gymnasium af . Reeds toen bestudeerde hij ijverig de werken over
alchemie . Op 30 October 1724 liet hij zich inschrijven als student aan de
Universiteit te Upsala als ' Petrus Arctaedius Angermannus ' ( d.w.z . hij
werd lid van de ' Nations förening ', de streekvereniging , van de studenten
uit Angermanland ). Evenals zijn voorvaderen zou hij theoloog worden ,
maar spoedig volgde hij zijn ingeboren neiging en wijdde zich geheel aan
de natuurstudie . Dit was een uitzondering in die tijd . Peter was in Upsala
de enige student , die zich op chemie toelegde . In de medische faculteit ,
waar de natuurstudie toen onder ressorteerde , waren twee hoogleraren ,
die een naam gemaakt hadden in de natuurlijke historie : Lars Roberg , die
in 1724 echter reeds 60 jaar oud was , en Olof Rudbeck , ' de Jongere ', die
64 jaar was , maar die zich toen juist geheel had verdiept in philologische
studies . Artedi was dus wat de studie betreft grotendeels op zichzelf aan-
gewezen . Wel volgde hij , toen Rudbeck in 1727 een tweejarige college
begon over de vogels van Zweden , met enthousiasme diens lessen .
Toen de jonge Linnaeus in 1728 in Upsala als student aankwam , werd
hem Petrus Arctaedius genoemd als degene van wie hij het meeste zou
kunnen leren , maar hij moest tot het voorjaar van 1729 wachten voor hij
hem ontmoeten kon : Arctaedius was enige maanden thuis geweest omdat
zijn Vader was gestorven .
Linnaeus vertelt over de eerste ontmoeting : ' Hij stond voor mij , hoog
van gestalte , mager , met lang haar . Zijn gezicht deed mij denken aan dat
van John Ray ( bekend Engels geleerde 1628-1705 ). Hij was eenvoudig ,
niet gehaast in het vormen van zijn mening , rijp , logisch , een man '. Later
voegt hij daar nog bij , dat hij zeer belezen was in de humaniora en in
de moderne talen , maar ook in de geneeskunde . Hij kon over de meest
uiteenlopende onderwerpen spreken , waarbij men zijn scherp oordeel
en zijn grote kennis bewonderen moest . Onmiddellijk sloten de beiden
een vriendschap , die steeds inniger werd tijdens de zeven jaren die ze
gezamenlijk doorbrachten in Upsala . Zij verdeelden langzamerhand de
natuur onder elkaar : Artedi ( zoals hij zich later noemde ) bestudeerde
vooral de ( al-)chemie , vissen , amfibieën en reptielen , en van de planten de
Schermbloemigen , Linnaeus vooral de overige planten , de insecten , de
vogels , terwijl zij beiden de zoogdieren en de mineralen bestudeerden .
En beiden profiteerden van de resultaten van eikaars onderzoekingen en
vertelden dageüjks aan elkaar wat zij voor nieuws hadden gevonden .
Linnaeus kwam vaak met vele rijke nieuwe ideeën , die Artedi's vernuft
scherp becritiseerde .
Zij maakten elkaar tot wetenschappelijk erfgenaam van hun boeken en
manuscripten , toen de een , Linnaeus , zijn beroemde reis naar Lapland
ging ondernemen , en de ander , Artedi , naar Engeland vertrok met financiële
steun van zijn twee zwagers , een zakenman en een dominee .
Op 17 Juli 1734 deed Artedi het theologisch examen , dat ieder moest
afleggen vóór hij voor studie naar het buitenland ging en op 31 Juli
kreeg hij het desbetreffende diploma en vertrok per schip naar Engeland .
Hier ontmoette hij vele bekende natuuronderzoekers van zijn tijd , o.a .
Hans Sloane ( 1660-1753 ).
Tot zover in het kort het verhaal dat Lönnberg ( 1905 ) vooral ontleende
aan het levensbericht , dat Linnaeus later over zijn vriend schreef en 1738
publiceerde als voorwoord in Artedi's werk : ' Ichthyologia '.
Toen Artedi in 1735 naar Holland terugkeerde , kwam hij daar met nog
maar zeer weinig middelen aan . Het ideaal van ieder medicus was in die
tijd in Leiden de colleges van de grote Boerhaave te volgen , ja er , indien
mogelijk , te promoveren . Zo trok dus Artedi naar Leiden .
Linnaeus was in het voorjaar van 1735 naar Harderwijk gereisd en was
er gepromoveerd op 23 Juni ( N.S .) 1735 . Hij logeerde daarna bij Prof .
Johannes Burman ( 1706-1779 ) in Amsterdam en bezocht verschillende
geleerden in den lande , o.a . was hij op 15 en 16 Juni al bij de Amster-
damse apotheker Albertus Seba ( 1665-1736 ) geweest , die een beroemd
naturaliënkabinet bezat . Een grote financiële steun was voor hem de
Zweedse student Claes Sohlberg , die met hem was meegereisd om in
Leiden te gaan studeren . In Leiden liet ook Linnaeus zich als student
inschrijven . Hij bezocht Dr . Johannes Fredericus Gronovius ( 1690-1760 ),
die zorgde dat zijn ' Systema Naturae ' gedrukt werd en op 5 Juli 1735
gelukte het Linnaeus door te dringen tot de moeilijk toegankelijke Boer-
haave ( 1668-
1738 ) en zijn handtekening te verkrijgen in zijn Album
Amicorum .
Op 8 Juli ( N.S .) zaten Linnaeus en Sohlberg in een herberg toen tot
Linnaeus grote verwondering en vreugde , Artedi daar binnenstapte . Ook
de bekende Zweedse reiziger Tersmeden kwam weldra de herberg binnen
en gevieren brachten ze een genoegelijke middag door . Ik heb het verhaal
van deze hernieuwing van de vriendschap tussen Artedi en Linnaeus
meer gedocumenteerd behandeld in een artikel over ' Some Artedi docu-
ments in the Amsterdam Archives ' ( Sv . Linné-Sallskapets Arsskrift , Arg .
XXXIII-XXXIV , 1950-
51 , p . 51-66 ) en geef hier alleen de voor ons
belangwekkende bijzonderheden . Artedi hielp Linnaeus bij het persklaar
maken van de eerste editie van zijn ' Systema Naturae ', een merkwaardig
groot folio-
werk van slechts enkele bladzijden , dat nog onlangs te zien
geweest is op de tentoonstelling ' Gedrukt in Nederland ' in het Rijks -
26
27
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 251, AANVULLING 2006, Maandbladen, jaargangen 1 - 87, 48, 1961
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie (AI)
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning.
De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel.
Beide kunstmatige intelligentie taken zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.
De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel.
Beide kunstmatige intelligentie taken zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.