Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 232, pagina 11

eigen inzicht , te werk gaan .
Deze antithese van ' gebonden en vrije beslissingen ' werd in 1617 nog door Hugo
de Groot , toen pensionaris van Rotterdam , geformuleerd in de volgende woorden :
' de justitie gaat precijs , daar [= waar ] saken van politie dickmaal haar beter schicken
door gevoeghlijcke accomodatie '. 17
Dat de locale rechters voldoende onafhankelijk waren van het locale bestuur ( doordat
zij exclusief aan het recht gebonden waren ), blijkt in ieder geval uit de onteigenings-
procedure . Terwijl de burgemeesters hierbij natuurlijk als eisende partij optraden ,
tegen de eigenaar van het begeerde perceel , was de beoordeeüng van de rechtmatigheid
van de ingreep aan de schepenen opgedragen , die ook de ' rechte waerde ' van het
goed , die de stad betalen moest , moesten vaststellen . Ook konden de burgers destijds
al terecht bij de schepenbank inzake onrechtmatige ' overheidsdaden '. 18
Het ' secreet zegel ' wordt door Oldewelt voor het eerst gesignaleerd in de zegel-
aankondiging ( een formeel element van het zogenaamde ' slotprotocol ' van officiële
akten ) van een lijfrentepolis van 7 juli 1403 . Het zegel zelf echter is echter verdwenen .
Het oudste bekende exemplaar van het secreet zegel dat wel is bewaard hangt aan
een stuk uit 1416 . 19
Het oudste bewaarde exemplaar van het zegel ad causas hangt aan een akte van
1419 . Het niet specificeren van het door de zegelaar aan deze akte te bevestigen zegelin de zegelaankondiging - er staat slechts ' der stede zegele ' 20
- is ons inziens te wijten
aan het nog lange tijd volgen van de oude sleur door de klerken van de schepenbank .
Zij gebruikten natuurlijk modellenboeken uit de tijd dat er nog maar sprake
wasvan
een enkel zegel .
.
De tamelijk kryptische benamingen leidden , in beide gevallen en met alleen in
Amsterdam , tot misverstanden en foutieve vertalingen . ' Secreet ' of secretum , een
afleiding van het Latijnse secemere , betekent niets anders dan ' afgescheiden '. De term
' secreet zegel ' of sigjillum secretum dateert uit de dertiende eeuw , van een over geheel
Europa verbreide bureaucratische ontwikkeling . Een nieuw type functionarissen deed
zijn intrede aan de vorstenhoven , academische gevormde juristen , die door hun
opleiding geneigd waren om , onder andere , vorstelijke wilsuitingen te toetsen aan
de regels van het recht . 21
Door deze ontwikkeling evolueerde de Kanselier , die van oudsher de vertrouweling
van de vorst was en de bewaarder van diens zegel , met zijn kanselarij tot een meer
zelfstandig , buiten de Hofhouding staand ' ministerie '. Het gebruik van het grootzegel
werd steeds meer aan red tape en controle onderworpen , waardoor de beschikbaarheid
ervan door de vorst zelf letterlijk en figuurlijk sterk verminderde . De vorst voelde
zich hierdoor zeer ' onthand ' en liet eenvoudig een tweede zegel maken .
Het nieuwe zegel moest bij de Hofhouding blijven en werd in bewaring gegeven
aan een nieuwe vertrouweling , vaak de Eerste Kamerheer ( die , heel convenient , tot
de hoge adel behoorde en dus geen rechten had gestudeerd ). De naam duidt op het
' afgescheiden ' zijn van de Kanselier ( of van het grootzegel ).
16
Linksboven : een betere weergave ( door een andere graveur ?) van het in de eerste gravure als No . 3 afgebeelde secreet
zegel ( 1485 - 1656 ) en rechts daarvan het daarvóór gebruikte secreet zegel (± 1400 - 1485 ). Onder , midden tussen
twee contrazegeltjes : het tweede zegel ' ad causas ' ( 1656 - 1795 ). Uit : Tobias van Domselaer , ' Beschryvinge van
Amsterdam ' ( 1665 ), p . 205 . Vgl . Oldewelts afb . 6 , 3 en 11 , resp . Foto : Universiteitsbibliotheek Amsterdam .
In onze streken werd dit secreet zegel vaak het ' heymelicke ' zegel genoemd .
Oorspronkelijk was dit wel juist , omdat dit adjectief een afleiding was van ' heim ',
waarmee de vorstelijke hofhouding bedoeld werd . Later werd dit woord echter ten
onrechte geassocieerd met het in de veertiende eeuw aan het Duits ontleende woord
' geheim ', en dus met ' geheimhouding '.
Ook met de vertaling van de Latijnse term sigillum ad causas ging iets fout . De
eerste , oorspronkelijke betekenis van causa is eigenlijk ' rechtszaak ' of ' gerechtelijke
procedure '. Dat was ook de exclusieve betekenis van het Middelnederlandse ' sake '.
Hoewel de benaming ' zegel ten zaken ' voor de vijftiende-eeuwse Amsterdammer
derhalve nog volkomen duidelijk moet zijn geweest , werd zij later dubbelzinnig .
Een vertaling als ' zegel [ bestemd ] voor de rechtszaken ' zou , zeker in de zestiende
eeuw en daarna , beter zijn geweest .
17