Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 232, pagina 10

De verschijning van de nieuwe zegels signaleert dan ook twee belangrijke ontwik-
kelingen in de stedelijke hiërarchie .
In de eerste plaats duidt zij op een versterking van de autonomie van de stedelijke
ambtsdragers ten opzichte van de vroedschap . In de tweede plaats op de emancipatie
van de burgemeesters , de vroegere ' raden ' die in de tweede helft van de veertiende
eeuw van ' wethouders-assistenten ' geëvolueerd waren tot zelfstandige ambtsdragers ,
naast de schepenen .
Men zou kunnen denken dat deze differentiatie te verklaren is uit een neiging naar
specialisatie als gevolg van een grote toename van vooral de bestuurlijke werk-
zaamheden . Dat lijkt ons echter hooguit ten dele waar . Amsterdam telde immers
rond 1400 niet meer dan zo'n 3000 inwoners . 12 Men kon dus vermoedelijk nog wel
volstaan met een enkele wekelijkse rechtszitting voor het afdoen van alle delicten
en geschillen , terwijl de resterende besognes ook niet meer dan enkele uren per week
vroegen .
De burgemeesters hielden zich , zoals zij bij hun traditionele ambtseed beloofden ,
bezig met het beschermen van weduwen en wezen en met het stedelijke beheer . 13
Dit laatste omvatte toen feitelijk nauwelijks meer dan de incidentele zorg voor wallen
en bruggen , bewaking en defensie , brandweer , volksgezondheid en milieu , alsmede
de financiën en , samen met de schepenen , het maken van ' keuren '.
De schepenen hielden zich daarnaast hoofdzakelijk bezig met de rechtspraak , als-
mede enkele als aanverwant beschouwde , deels typisch notariële taken . 14
Deze duidelijke ' scheiding der machten ' op locaal niveau werd in 1587 beschreven
in de Corte Vertooninge van Francois Vrancx ( pensionaris van Gouda ), opgesteld
op last van de Staten van Holland : ' der burgemeesters officie ' was ' het beleyt in
politijcque [= bestuurlijke ] saecken ', terwijl de schepenen belast waren met de
' administratie van justitie ' [ toedeling van rechtvaardigheid ]. 15
Ons inziens was de differentiatie tussen de bestuurlijke en de rechterlijke ambts-
dragers zoals die in de steden optrad , gefundeerd op een theoretisch inzicht dat zijn
oorsprong vindt in de ' Renaissance van de twaalfde eeuw ' en door de pauselijke
kanselarij voor het eerst in de praktijk is doorgevoerd . 16
Terwijl deze scheiding tussen bestuur en rechtspraak voor juristen duidelijk was ,
werd zij op stedelijk niveau in eerste instantie misschien nog niet helemaal begrepen .
In de eerste eeuw van haar bestaan waren er in Amsterdam onder de burgemeesters
en de schepenen nog geen juristen . Misschien heeft men het systeem van de twee
zegels met hun gescheiden competenties gewoon ' modieus ' gekopieerd van oudere
steden als Dordrecht , Brugge en Gent , die het al in de dertiende eeuw hadden .
Hoewel : in de aanmerkelijk minder complexe Middeleeuwse samenleving was het
fundamentele onderscheid tussen de rechterlijke en de bestuurlijke competenties toch
al wel vanzelfsprekend . Enerzijds werden namelijk die zaken die tot de rechterlijke
competentie behoorden , exclusief volgens de strikte regels van het recht afgehandeld .
Anderzijds kon men op bestuurlijk gebied geheel discretionair , dat wil zeggen : naar
Twee gerechtsdienaren met gezegelde stukken . Op de voorgrond wordt iemand gedagvaard om voor de rechter
te verschijnen , terwijl vanaf het stadhuishordes een ander stuk wordt geproclameerd . Houtsnede uit : Joos de
Damhouder , Practycke ende handbouck in criminele zoeken , Leuven 15 }}, p . 15 .
Foto : Nederlands Centrum voor Rechtshistorische Documentatie , Amsterdam .
14
15