Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 231, pagina 11

wens als ondergeschikte van het Santo Oficio nauwelijks iets voor zijn client kon
betekenen .
, . ,
Op 30 maart 1559 werd zonder meer vonnis gewezen . Het tribunaal besloot , vol-
gens de door Azambuja en drie andere leden ondertekende sententie , om Jan Bet
eeen gevangenisstraf op te leggen , omdat hij nog zo jong was en omdat hij zo goed
^ geworteld ' was in het ware geloof . Hij kreeg de voor lichtere gevallen gebruikelijke
penitências espirituais opgelegd : publieke afzwering van zijn dwalingen , met de ver-
plichting tot het bijwonen van de hoogmis op alle zon - en feestdagen , met een grote
kaars symbool van de berouwvolle zondaar , in de hand . Maar toch werd Jan Bet
niet vrijgelaten . Op 23 september van dat jaar zat hij nog steeds in het gevangenis ,
blijkens een aantekening van de griffier : aan Bet was in opdracht van de inquisiteurs
medegedeeld dat het definitieve vonnis was gewezen .
HET AUTO DA FÉ
Wat het vonnis inhield zou hij echter pas de volgende dag horen , tijdens het grote
auto dafé 21 van 24 september 1559 . Waarschijnlijk is hij met zijn mede-slachtorfers ,
ieder geflankeerd door een tweetal familiares , in de gebruikelijk lange processie van
het Rossioplein naar het Terreiro da Ribeira gevoerd , onder gezang van Vent Crea-
tor Spiritus . De slachtoffers droegen een zogenaamde sambenito (' sint-benedictus ),
een geel boetekleed met een rood andries-kruis op borst en rug ( in andere gevallen
voorzien van grote rode vlammen ), en kregen meteen al een dikke , grove strop om
de nek , die natuurlijk het ergste deed vrezen . 22
Op het grote plein aan de Taag ( voor de geïnteresseerde reiziger : nu Praca do t>o-
mércio genaamd ) werden alle zaken stuk voor stuk afgehandeld , in een zorgvuldig
voorbereide en geregisseerde ceremonie . Eerst kwamen de lichte gevallen aan de beurt ;
zij kwamen er meestal af met openbare boetedoening , verplicht misbezoek , huls-
of wijkarrest en levenslang dragen van een sambenito , en soms verbanning . Daarna
kwamen de zwaardere gevallen , die vaak levenslange gevangenisstraf kregen , en tenslot-
te werden de allerernstigste gevallen de een na de ander aan de wereldlijke justitie
overgedragen ; de kerkelijke rechter mocht zijn handen nu eenmaal met met doodstraf-
fen bezoedelen .* Deze overdrachten gingen altijd vergezeld van het hypocriete ver-
zoek om de beklaagde benigna-e piedosamente te behandelen en niet over te gaantot de penade morte , nem efitsao de sangue » hoewel de inquisiteurs wel degelijkwisten dat met het door hen samengestelde dossier geen rechter anders kon doen ,
gezien de koninklijke strafwet , dan de ongelukkigen onmiddellijk naar de brandsta-
pel verwijzen .
.
Daar stond Jan Bet , in doodsangst , nog geen vijfentwintig jaar oud en al met een
strop om de nek . Er stond een aantal brandstapels klaar en elke beklaagde die voor
hem aan de beurt kwam , moet hij gezien hebben als een volgende stap in de richting
van de dood . Toen hij eindelijk aan de beurt kwam , bleek het nog mee te vallen :
hij werd veroordeeld tot levenslange gevangenis , na een publieke afzwering van zijn
heréticos errores . Tot slot moest hij de laatste fase van het auto dafé aanzien : er wer -
Auto da fé op het Terreiro da Ribeira te Lissabon , met links de Taag en op de achtergrond het koninklijk paleis
( XVIe eeuw ). Gravure uit ' Beschryving van Spanjen en Portugaal ', Leiden 1707 ( deel V , p . 36 ).
den die dag vele mensen verbrand . 25
Bijna aan het einde van het dossier vinden we een verzoek om vrijlating dat Jan
ruim een jaar later richtte aan prins Henrique , een oudoom van de vijf jaar oude
koning Sebastiao , die als kardinaal de Inquisitie leidde . Jan gaf als reden voor zijn
verzoek dat hij nog jong was en dat zijn handel verliep , omdat hij geen vervanger
had . Ter ondersteuning voerde hij aan dat hij zich altijd verdienstelijk had gemaakt
voor Portugal door veel graan aan te voeren , waarvan hij , gezien de langdurige graan-
tekorten , hoopte dat dat mee zou tellen .
Na vastgesteld te hebben dat Jan Bet ' goed geïnstrueerd was in de zaken des ge-
loofs ,' brachten de inquisiteurs op 24 november 1559 advies uit : vrijlaten , op de ge-
bruikelijke voorwaarden . Dom Henrique beschikte dezelfde dag nog conform het
advies : Jan werd uit gevangenschap en boetekleed ontslagen op de voorwaarden be-
grepen in zijn afzweringseed , met verplichting tot eeuwige geheimhouding van alles
wat hij had meegemaakt , bedreiging met de doodstraf in geval van recidive , en uit-
wijzing uit Portugal .
Die gratiëring is echter niet het laatste stuk van het dossier . Kort na zijn vrijla-
ting , nog in december 1559 , vertrok Jan Bet per schip naar huis , maar als goed Amster-
dammer had hij toch nog het laatste woord : het dossier bevat de ondertekende
16
17