Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 231, pagina 10

opgerichte ( en pas in 1821 , na de Liberale Revolutie , afgeschafte ), uitermate beruch-
te instelling was in de eerste plaats gericht op vervolging van apostasia , d.w.z . terug-
val in het oude mozaïsche geloof van zogenaamde ' nieuwe christenen ' ( onder dwang
gedoopte joden ). Aanklachten wegens ( beweerde ) gevallen van deze vorm van ket-
terij , die in de Portugese wet met de brandstapel en confiscatie van alle bezittingen
werd bedreigd , waren in die tijd schering en inslag in Portugal , en leidden meestal
tot langdurige opsluiting , indringende verhoren , ingenieuze pijnigingen en gruwe-
lijke straffen .
Het lijdt geen twijfel dat de relatieve welstand van de genoemde bevolkingsgroep
niet slechts een secondair motief was ( om het voorzichtig uit te drukken ) voor hun
meedogenloze vervolging , maar daarnaast werden ook protestanten en moslims , hek-
sen en homofielen vervolgd . 10 Eeuwenlang zuchtten de Portugezen enerzijds onder
de plicht om andersdenkenden aan te geven en anderzijds onder de vrees om op
een dag zelf aangegeven te worden . Haat en jalouzie speelden daarbij vaak een grote
rol , maar dat gaf niet ; aangiften gedaan door ontsnapte slaven , vrijgelaten misdadi-
gers of versmade bruiden werden zonder meer aanvaard . Zelfs anonieme brieven
werden door de Inquisitie geaccepteerd ; tut nichts , der Jude wird verbrannt ! n
Tussen 1541 en 1684 werden er in Portugal tenminste 1379 mensen als ketters ver-
brand , en meer dan 18.000 kregen andere straffen . 12 In 1761 vond het laatste auto
da fé waarbij mensen werden verbrand plaats . Vele duizenden ongelukkigen stier-
ven echter in de kerkers , meestal na langdurige martelingen . 13 Het zogenaamde San-
to Oftcio da Inquisigao groeide in de tweede helft van de zestiende eeuw , na een
machtsstrijd tussen de Paus en de Portugese koning Joao III ( een zwager van Ka-
rel V 14 ), uit tot een echte state within a state .
Het was in een van enorme katakomben voorzien oud paleis aan het Rossio-plein
gevestigd en had een bureaucratie die de vergelijking met de weinig efficiënte over-
heidsinstellingen van Portugal met glans kon doorstaan . 15 Het beschikte bovendien
over een uitgebreid korps van free-lance spionnen , de door ambitie en hebzucht ge-
dreven familiares do Santo Oftcio , die ook als Ueberfall-kommando fungeerden .
In de neerslag van dit schrikbewind , bestaande uit een goedbewaard , zeer uitge-
breid archief met onder andere bijna 40.000 proces-dossiers , 16 is het spoor yan fo-
am Beu mercador holandez , gauw gevonden . Zijn zaak begon met een aantekening
in het vierde Livro das Denüncias , van 18 oktober 1558 , een aangifte van Hans van
Munster ( een Nederlandse goudsmid te Lissabon ), van heiligschennis gepleegd door
Ook het procesdossier is bewaard . 17 De eerste pagina is het mandado de prender
( arrestatiebevel ), van 15 december 1558 . De volgende dag werd Jan Bet , die logeerde
ten huize van Guilherme della Rin of de Larim ( van de Lare ? 18 ), een Nederlandse
scheepvaartagent , inderdaad opgepikt en ingesloten in de kerkers van het Santo Ofi-
cio . Hij werd meteen verhoord door twee inquisiteurs , de dominicaan Jeronimo de
Azambuja en de jurist Ambrósio Campelo . Bet moest de eed afleggen op het Evan-
gelie en werd daarna uitvoerig ondervraagd over zijn geloof . Hij kreeg echter geen
14
enkele concrete beschuldiging te horen , en evenmin noemde men hem de namen
van getuigen of verklikkers .
Uit het door hem ondertekende verslag van zijn verhoor blijkt dat Jan Bet vertel-
de hoe hij in Duitsland onder de invloed van de Lutheranen was gekomen ; hij biechtte ,
in vier dichtbeschreven bladzijden , uitvoerig op met welke zaken van het katholie-
ke geloof hij het niet eens was . Onder andere geloofde hij niet dat de Paus bij mach-
te was om enige zonde te vergeven ; aflaatbrieven waren dan ook waardeloos . Verder
sprak hij zich duidelijk uit tegen de verering van afgoden en heiligen ; men mocht
zijn gebeden slechts tot God richten en men mocht geen heiligenbeelden maken of
vereren . Vasten diende ook tot niets , een vagevuur of purgatorium bestond niet ,
enzovoorts .
Het volgende document in het dossier is de getuigenverklaring van de genoemde
goudsmid , die op 18 december 1558 door Azambuja werd gehoord . Uit het proces-
verbaal blijkt dat hij een reconciliado em este Santo Oftcio was , een oude klant van
de Inquisitie die tot ' verzoening met de Kerk ' was toegelaten . Uit het eveneens be-
waard gebleven dossier van zijn eigen proces blijkt dat hij kort daarvoor zes maan-
den in de masmorra van de Inquisitie had doorgebracht en sindsdien gekleed moest
gaan in een gele hdbito penitencial en niet meer buiten zijn eigen wijk mocht ko-
men . 19 Hij werd nog altijd in de gaten gehouden , kennelijk om te zien of hij niet
alsnog als relapsus gegrepen en dan meteen verbrand kon worden .
Hans verklaarde dat hij zijn geweten wilde ontlasten : vijf jaar geleden was hij , tij-
dens een wandeling aan de overkant van de Taag , bij Cacilhas , met Jan Bet en nog
een Nederlander een kleine kapel binnengegaan , waar hij zichzelf en ook de heili-
genbeelden op het altaar gewoontegetrouw met wat wijwater had besprenkeld . Toen
had Jan Bet gezegd : ' Als je de heiligen wilt laten drinken , dan moet je het goed doen !'
en de daad bij het woord voegende had Jan een heilige van het altaar gepakt en on-
dersteboven in het wijwaterbekken gestoken .. Hans was het hele voorval verge-
ten , maar iemand anders had hem er kort geleden aan herinnerd .
Twee dagen later , op 20 december 1558 , werd Jan Bet weer verhoord . De hoofd-
inquisiteur , Azambuja , stelde hem de gebruikelijke vraag ' of hij zich nog meer kon
herinneren , ter ontlasting van zijn geweten .' Dit was het zogenaamde interrogatório
in specie , dat ( in tegenstelling tot het vorige , het interrogatório in genere ) gericht was
op het verkrijgen van bevestiging van de aangifte en van de afgelegde getuigenver-
klaringen , hoewel er uiteraard weer geen man of paard genoemd werden ; de ver-
dachte moest maar raden wat ze wisten .
Eerst zei Jan van niets meer te weten , maar daarmee moet de beruchte domini-
caan weinig moeite gehad hebben ; twee jaar later zou hij om zijn grenzeloze wreed-
heid uit zijn functie gezet worden . 20 In ieder geval kwam het verhaal van het
drenken der heiligen er nu uit . Nadat hij op 11 januari nogmaals was verhoord , nu
om belastende verklaringen tegen anderen te verkrijgen ( zoals ze ook bij de goudsmid
hadden gedaan ), was de zaak rond . Er was geen sprake van een formele rechtszitting
en ook is er geen spoor te vinden van enige activiteit van een raadsman , die trou -
15