Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 228, pagina 11

Afb . 3 . Roswatermolens aan de Stadstimmertuin , 1675 . Tekening in het archief van het Hoogheem-
raadschap Amstelland .
een tweede stoombaggermolen in gebruik werd genomen , zijn de rosbaggermolens
afgeschaft 1
.
Vuilwatermolens
Rosmolens hebben ook een rol gespeeld bij de waterbeheersing en waterverversing in
Amsterdam . In 1674 waren de Amstelschutsluizen voltooid , waardoor het stadswa-
ter
van dat van Amstelland kon worden afgesloten als een stand van 15 cm onder
Amsterdams Peil was bereikt . Het verzilte en verontreinigde water uit de stads -
grachten kon zich dan niet over Amstellands boezem verspreiden , terwijl de stad
zich kon beschermen tegen te hoge waterstand door onbeperkte toevloed van Am-
stelwater . Het probleem dat bleef was hoe het stadswater geloosd moest worden bij
hoge waterstanden in de Zuiderzee . Burgemeester Johannes Hudde meende een
oplossing te hebben gevonden in een bemaling met drie rosmolens , die geplaatst
werden bij de Stadstimmertuin . Zij sloegen het water uit op Amstellands boezem ,
die beschikte over twee uitwateringssluizen bij Diemen . Het verticale waterrad had
een diameter van 2,70 m . en een breedte van 3 m . Er waren 27 paarden nodig ,
waarvan er 9 tegelijk trokken met aflossing om het uur . In 1675 werd tevens besloten
tot aanleg van een afvoerkanaal , de Nieuwe Vaart met uitwateringssluis te Zeeburg .
Twee windmolens werden aldaar in 1687 gebouwd voor de voortstuwing van het
water , hoewel Hudde ook bij Zeeburg rosmolens had voorgesteld 1
.
Buskruitmolens
De buskruitmolens in Amsterdam waren uitsluitend rosmolens . In de tweede helft
van de 17e eeuw stonden er vier aan de Overtoom , De Sollenburg , De Kieft , De Rob
of Prins van Oranje en ' t Oorlogsschip . De Kieft is waarschijnlijk het eerst verdwe-
nen , toen men in 1700 inzag hoe gevaarlijk de vier kruitmolens op een rij stonden , ' t
Oorlogsschip werd in 1709 door brand vernield , waarna het bedrijf te Ouderkerk
aan de Amstel werd voortgezet . De Rob is in 1739 afgebroken wegens uitbreiding
van de belendende katoendrukkerij De Drie Braamen . Als laatste is de Sollenburg op
14 augustus 1758 na een geweldige explosie afgebrand . Op een terrein aan de rech-
teroever van de Amstel , ongeveer twee kilometer boven Ouderkerk , werd het bedrijf
opnieuw opgebouwd . Ook aan de Boerenwetering en aan Borssenburgspad bij de
Amstel stonden kruitmolens . De laatste , welks bedrijf in 1702 naar Muiden ver-
plaatst werd , heette De Krijgsman 2
.
Vingerhoedmolens
In de vingerhoedindustrie werd soms een rosmolen gebruikt , in Utrecht ook wel
waterkracht . Willem van Rijssel wordt in 1689 als vingerhoedmaker in Amsterdam
genoemd en in 1717 werkte Johan de Lover alhier in deze bedrijfstak 3
.
Suikerraffinaderijen
De suikerindustrie gebruikte rosmolens zowel op de plantages op Java en de Antillen
en in Suriname als in de raffinaderijen in Nederland . Op de plantages werd het riet in
een kollergang of tussen rollen gebroken en geperst , waarbij het vrijgekomen sap in
Zijdelings moeten hier ook de paarderaderboten vermeld worden , die van 1829 tot 1858 de verbinding
over het IJ onderhielden tussen de Nieuwe Stadsherberg en het Tolhuis . De paarden he pen^beneden_m
het ruim . Zie Th . van Aken , De paarderaderboot , in : Ons Amsterdam 1967 , blz . 342-344 . De
desbetreffende stukken bevinden zich onder meer in archief nr . 5140 van de commissie voor het inde
vaan brengen van twee raderboten voor het vervoer van personen , paarden en vee van de stad naar het
tolhuis te Buiksloot v.v . De op blz . 44 van maandblad Amstelodamum van 1915 genoemde honderader-
boot heeft zeer zeker niet bestaan , maar berust op de vertekende herinnering van iemand die met de
paarderaderboot gevaren had .
C . Biemond , 700 jaar watervoorziening van Amsterdam , Waterwereld 1975 , nummer 2 blz . 12-15 , en
schrijver dezes , Stadsvuilwatermolens , maandblad Amsteldodamum 1978 , blz . 5-11 .
2 G . de Bruin , Buscruytmaeckers , Amsterdam 1952 , blz . 10 , 18 en 28 .
G . van Klaveren Pz ., Bescheiden betreffende een verdwenen Nederlandsche nijverheid : de vinger-
hoedindustrie , in : Economisch-Historisch Jaarboek 1917 , blz . 3-69 , i.h.b . 12 .
16
17