Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 228, pagina 8

ROSMOLENS IN AMSTERDAM 1519-1919
DOOR
MR . J.H . VAN DEN HOEK OSTENDE
Inleiding
Bij mijn nasporingen naar windmolens , waarvan er gelukkig in Amsterdam nog zes
in maalvaardige toestand bewaard gebleven zijn , kwam ik een ander soort maal-
werktuig tegen , dat in de hoofdstad thans geheel verdwenen is . Ik bedoel de rosmo-
len , waarvoor een of meer paarden de beweegkracht leverden . Het leek mij goed de
gegevens betreffende rosmolens over een periode van vier eeuwen eens bij elkaar te
zetten , waarbij blijkt dat deze werktuigen voor de meest uiteenlopende doeleinden
gebruikt werden .
Men zij er trouwens op bedacht , dat met het woord ' molen ' in notariële akten en
andere archiefbescheiden in vele gevallen werktuigen worden aangeduid , waarvan de
bewegende delen niet door de wind werden aangedreven . Naast de hier te behande-
len rosmolens kunnen dat ook door mensen met handen of voeten of door honden
aangedreven toestellen zijn : diamantmolens , karnmolens , lintmolens , gouddraad-
molens en schrijnwerkersplaatmolens . Behalve van rosmolens werd in kalanderijen ,
pottenbakkerijen , suikerraffinaderijen en vingerhoedfabrieken van handkracht ge-
bruik gemaakt om schijven , raspen of persen aan te drijven .
Reeds de Romeinen kenden door paarden , ezels , muilezels of ossen en ook wel
door slaven aangedreven molens . Ze werden naast handmolens en waterradmolens
gebruikt om meel te winnen uit granen . De rosmolen kwam pas goed tot ontwikke-
ling toen in de vroege middeleeuwen het paardegareel of haam en het hoefijzer in
gebruik kwamen 1
.
Bedrijfsklare rosmolens treffen we in ons land nu nog aan in het Nederlands
Openluchtmuseum te Arnhem ( oliemolen uit Zieuwent , grutterij uit Wormerveer en
blekerij uit Overveen ), het museum Erve Kots te Lievelde , gemeente Lichtenvoorde ,
( oliemolen ) en bij de torenmolen te Zeddam ( korenmolen ).
Korenmolens
In Amsterdam horen we van rosmolens later dan van windmolens , waarvan de
oudste , de grafelijkheidsmolen aan de Nieuwendijk bij de Kolk , in 1307 genoemd
wordt , maar waarschijnlijk reeds voor 1296 bestond als banmolen van de heren van
1
J . Th . Balk , Kijk op molens , Amsterdam-Brussel 1979 , blz . 20-22 .
Afb . 1 . Fragment van de houtsnedekaart van Cornells Anthonisz . uit 1544 , waarop aan het pleintje
achter de stadsmuur de in 1519 gebouwde stadsrosmolen te zien is , vlak bij de in 1518 tot stadswindmolen
verbouwde verdedigingstoren . Deze Roode Molen had aanvankelijk zes wieken . Hij voldeed niet en
werd , nadat het aantal wieken tot de gebruikelijke vier was terug gebracht , in 1545 afgebroken . Rechts
staan buiten de ( tweede ) Haarlemmerpoort drie standerdmolens . Geheel links twee van de vier tredrade-
ren van de sluis aan de Martelaarsgracht ter plaatse van de eerste Haarlemmerpoort .
Amstel 1
. Om bij windstilte toch de bakkers van meel te kunnen voorzien werden in
het begin van de 16de eeuw enige rosmolens opgericht . Op 10 februari 1519 keurde
de vroedschap de bouw goed van een grote stadsrosmolen bij de tegenwoordige
Stromarkt . De molenaar Cornelis Pietersz . werd geholpen bij de aankoop van zijn
paarden en voor hun voer werd hem ƒ 36 ,— per jaar toegekend 2
. Op 30 december
1523 werd een dergelijke overeenkomst aangegaan met Garbrant Claesz . 3
. Desal-
niettemin bleek de exploitatie niet aantrekkelijk te zijn , want na 1539 werd het
molengebouw verhuurd als werk - en bergplaats van een zeemleertouwer en een
kuiper . Een verzoek van huiszittenmeesters van de Nieuwe Zijde om het als
1 Leonie van Nierop , De rosmolen , maandblad Amstelodamum 1956 , blz . 128-129 .
2 Eerste Groot Memoriaal , folio 276 verso .
3 Eerste Groot Memoriaal , folio 281 verso .
10
11