Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 228, pagina 10

Koper - en volmolens
In 1614 en 1616 waren bij de koperpletterij , waarbij een zeer regelmatige aandrijving
nodig was en die te Amsterdam nauwelijks tot ontwikkeling is gekomen , en in 1616
bij het vollen van lakens rosmolens in gebruik 1
.
Boormolens
Behalve de boormolen op het Funen waren de Amsterdamse boormolens rosmolens .
De zwaarste , een sterk en kunstig gemaakt molenwerk voor zes paarden , waarmee
kanonboor - en draaibanken in beweging werden gebracht , maakte deel uit van de
Stads geschut-
en klokgieterij , die van 1614 tot 1821 bestond aan de Lijnbaansgracht
bij de Gietersstraat 2
. Een andere stond aan de Binnen Amstel oostzijde tussen Nieu-
we Prinsengracht en Nieuwe Kerkstraat en behoorde tot de Stadslopensmederij voor
handvuurwapens , die bestond van 1691 tot 1734 . Van 1689 tot 1695 heeft ook nog
een loopsmidsrosmolen bestaan ten noordoosten van de Nieuwe Rapenburger-
gracht , thans Plantage Doklaan .
Moutmolens
Op 29 november 1617 nam de bierbrouwer van ' Het Nagtglas ' de verplichting op
zich een rosmolen te onderhouden , waarop voor alle brouwerijen het mout zou
kunnen worden gebroken 3
. In 1656 bevonden zich rosmolens bij de korenmolens
De Koe aan de Spaarndammerdijk en De Hoop op bolwerk Reguliers , waar de
brouwers toen hun mout lieten breken . Later zijn onder andere de windmolens ' t
Roode Hart , De Star , De Hooiberg en De Liefde als moutmolens in gebruik ge-
weest , maar rosmolens bleken in deze branche een geduchte concurrent . In 1793
werd bij Van Vollenhovens brouwerij De Valk aan de Hoogte Kadijk een rosmout-
molen gebouwd 4
. In 1835 hadden van de zeven Amsterdamse azijnmakerijen en
bierbrouwerijen er vijf een eigen rosmolen
.
Bagger - of modder molens
Om de Amsterdamse haven op diepte te houden werd sedert het begin van de
zeventiende eeuw een moddermolen gebruikt , bestaande uit een ketting , geleid over
een aangedreven bovenwiel en een in hoogteligging instelbaar onderwiel . Voor dit
instellen werden haspels gebruikt . Aan de schalmen van de ketting bevonden zich
plankjes , die bij het omlopen door een goot omhoog gingen en daardoor de bij het
1 Van Nierop o.c . blz . 129 , met verwijzingen naar Van Dillen .
2 W . F . H . Oldewelt , De stedelijke wapenindustrie , Amsterdamsche Archiefvondsten , Amsterdam
1942 , blz . 114-119 .
3
J . G . van Dillen , Bronnen tot de geschiedenis van het bedrijfsleven en het gildewezen van Amsterdam,tweede deel , 1612-1632 , ' s-Gravenhage 1933 , nr . 418 .
4 Maandblad Amstelodamum 1933 , blz . 90 .
5 Arch . secr . afd . Algemene Zaken 1835 nr . 7442 en arch . secr . afd . Financiën 1835 nrs . 1010 , 1011 en
1012 .
Afb . 2 . De rosbagger-
molen naar een ets van
Jan Luyken in het Rijks-
prentenkabinet te Am-
sterdam . Foto Rijksmu-
seum .
onderwiel gegrepen modder voor zich uit schoven . Bij het bovenwiel werd de mod-
der opgevangen en afgevoerd naar een baggerschuit . Voor het aandrijven van het
bovenwiel zorgden enige tandraderen , die in beweging werden gebracht door twee
tredraderen op het achterschip . Op elk van deze raderen traden twee mannen .
Deze tredmolen werd waarschijnlijk in 1622 vervangen door een rosmolen volgens
het in dat jaar aan Jacob Jacobsen uit Haarlem verleende octrooi . Via een horizontale
as , die onder het dek door tot het voorschip reikte , dreven enige daar rondlopende
paarden voortaan het bovenwiel aan . De haspels voor het instellen van het onderwiel
werden vervangen door een groot boven de molen uitstekend rad 1
. C . H . Holst
schreef in De Ingenieur van 1901 over deze werktuigen : Onze eerste indruk is
ongeveer die van een 2e Editie van Noach's Ark 2
. Die opmerking is te begrijpen , als
wij de doorsnede van een dergelijke machine bekijken in J . J . Schilstra , Wie water
deert , Wormerveer 1969 , blz . 152-153 . Jan van der Heyden heeft in 1674 pogingen
ondernomen de stadsmoddermolen te verbeteren met een radbagger . Deze is wel in
gebruik geweest , maar hij kon het bekende model niet verdringen . Daarvan waren er
in 1835 nog zestien in gebruik naast een stoombaggermolen . Omstreeks 1860 , toen
1
G . Doorman , De Amsterdamse moddermolen , maandblad Amstelodamum 1951 , blz . 147-151 .
2 Nr . 48 , blz . 778 .
14
15