Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 228, pagina 11

mag verzetten , zelfs als deze een tyran geworden is . Hierbij is het niet uitgesloten
dat Coornhert met name dacht aan enige leden uit de Amsterdamse regering . Tot
1588 waren er regenten die ernstig twijfelden aan de zin en de juistheid van het
verzet tegen Philips II en bij het naderen van de Armada zouden er enkele van hen
vrijwillig aftreden 1 )
Toen Coornhert zich over deze onstandvastigheid zorgen maakte , werd hem
door een niet nader aangeduide persoon een boekje ter hand gesteld van de
' hoochgeleerde verstandden Junium Brutum Scheltam , een Liefhebber vande
Landen ', dat zoveel bevatte om genoemde misvattingen te weerleggen , dat hij
het plan had opgevat het te vertalen . Omdat die vertaling nogal omvangrijk zou
worden , met het risico dat slechts weinigen het in zijn geheel zouden lezen , had hij
' die substantie ende t'murch ' van het boekje , aangevuld met eigentijdse voorbeel-
den , in een brochure verwerkt , die hij een ' voorloper ' wilde laten zijn van de
volledige vertaling . Deze is echter , voor zover bekend , nooit verschenen . 2 )
Het zou interessant zijn te weten wie Coornhert de Vindiciae in handen heeft
gegeven . Men zou kunnen denken aan zijn broer Dirk . Ook na zijn terugkeer uit
Emden heeft Frans Coornhert goede contacten onderhouden met zijn omstreden
broer , die bem steeds op de hoogte hield van zijn strijd voor religieuze tolerantie .
De godsdienstige overtuigingen van Dirk Coornhert zullen overigens lang niet
altijd gedeeld zijn door de rechtzinniger Frans . 3
) Men zou ook nog kunnen
denken aan een stadsgenoot en collega-notaris , Ellert de Veer , die als schrijver ,
drukker en uitgever van o.a . politieke literatuur evenals Frans Coornhert belang-
stelling had voor monarchomachische ideeën en de politiek van Hendrik van
Navarre , de latere Hendrik IV . 4 )
Interessanter is echter nog de veronderstelling dat de schrijver van de Vindiciae
zelf de inspirator van het plan om dat werk te vertalen is geweest . Wie de auteur
is geweest , kan niet met zekerheid gezegd worden . Lange tijd heeft een Franse
hugenoot in's prinsen dienst , Philippe du Plessis-Mornay , de beste papieren gehad .
Niet lang geleden heeft echter de Amerikaanse historicus Visser een nieuwe
1 Evenhuis , Amsterdam , I , 97-98 .
2 De verschijning van Coornherts pamflet is zijn tijdgenoten niet onopgemerkt voorbij gegaan . DeGroninger kroniekschrijver Abel Eppens heeft er melding van gemaakt . Abel Eppens tho Equart
De Kroniek ( Der Vresen cbrotiicon ), uitgegeven door J . A . Feith , H . Brugmans ( 2 dln ., Amsterdam
1911)II , 569 . Ook Bor vermeldt het pamflet : Bor , Oorsprongk , II , 707 .
3 In de werken van Dirk Coornhert komen twee brieven aan Frans Coornhert voor over de disputatiein 1583 in Den Haag gehouden over de Heidelbergse Cathechismus . D . V . Coornhest , Wercken , III ,
448vo ., 457vo . Zie ook : Opdracht van de Waerachtighe Aflaat van Zonden , Ibid ., 249vo .
4 C . P . Burger jr ., ' Ellert de Veer ', in : Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek I ( 1911 ) kol . 1516-1517 .
In 1598 verscheen bij De Veer een vertaling van het monarchomachische werk van de Schot Georg
Buchanan De Jure Regni apud Scotos onder de titel Tsamenspreekinge vant recht der Coninglien . In 1585
had hij uitgegeven : ' De schricklijke gruwelijcke Blixem door den Paus
. . teghen . de Coninck
van Navarre
. . wtgestort . Met een corte anwijsinghe des Paus listighen loghens wt het vierde
deelder wederlegginghe des voorghenoemde sententie des Bans , ghedruckt in een Boeckxsen ghenaemptBrutum Fulmen ' ( K . 726 ). Brutum Fa/men was een werk van de Franse hugenoot Francois Hotman,één der bekendste monarcbomacben .
kandidaat naar voren geschoven , Johan Junius de Jonge , oud-burgemeester van
Antwerpen en adviseur van Oranje . 1 ) Voor de stelling dat deze Junius de wer-
kelijke auteur is geweest , kon Visser geen duidelijk overtuigende bewijzen
leveren , maar opmerkelijk blijft het dat Coornhert de schrijver van de Vindiciae
aanduidt als Junius Brutus Scheltam , wat een toespeling zou kunnen zijn op de
rivier waaraan de geboorteplaats van Junius de Jonge gelegen is . 2 ) Kende
Coornhert Junius ?
Coornhert's brochure verscheen met het privilege van Leicester , afgegeven op
28 maart toen deze enige dagen in Amsterdam doorbracht . Junius was in die tijd
secretaris van Leicester en heeft hem misschien bij zijn bezoek aan Amsterdam
vergezeld . Het is dan niet ondenkbaar dat hij bij één van de officiële ontvangsten
de stadssecretaris Coornhert heeft onmoet en met hem heeft gesproken over de
toestand van de opstandige gewesten en de weerstand die er bij velen in Holland
tegen Leicester was . Zo is misschien het plan geboren de Vindiciae te vertalen ,
om het moreel van de gewesten te versterken en het hoofd te bieden aan de tegen-
werking die Leicester ondervond . 3 ) Het zou in ieder geval niet de enige maal zijn
dat de Vindiciae als propaganda voor Leicester gebruikt werd . Nog in 1588 ver-
scheen als rechtvaardiging van de Engelse hulp aan de Nederlandse gewesten
een Engelse vertaling van de vierde quaestio van de Vindiciae ( waarin interventie
in nabuurstaten wordt verdedigd ) als A short Apologie for Christian Soldiers .*)
In de opdracht van zijn brochure vermeldt Coornhert de vier vragen aan de
hand waarvan de schrijver van de Vindiciae zijn opvattingen uiteengezet had . Ten
eerste of het geoorloofd is een vorst weerstand te bieden die wetten uitvaardigt
die indruisen tegen Gods geboden ; ten tweede of het geoorloofd is verzet te
plegen tegen een vorst die Gods kerk tracht te vernietigen ; ten derde of het
geoorloofd is een vorst te weerstaan die de wetten en de privileges van het land
met de voeten treedt ; en ten vierde of het geoorloofd is dat een volk dat door zijn
heer onderdrukt wordt hulp wordt geboden door een naburige vorst . Op al deze
vragen wordt een bevestigend antwoord gegeven , op voorwaarde dat het verzet
i Over het auteursschap van de Vindiciae bestaat al een eeuwenlange discussie . Alle oudere literatuur
is te vinden bij D . Visser , ' Junius . The author of the Vindiciae contra tyrannos ?', in : Tijdschrift voor
Geschiedenis 84 ( 1971 ) 510-525 . Daarin ook biografische gegevens over Johan Junius de Jonge .
* Ibid ., 517 ( n ).
3 H . Brugmans ( ed ), Correspondentie - van Robert Dudley , Graaf van Leicester en andere documenten betreffende
% jjn gouvernement-generaal in de Nederlanden 1585-1588 ( 3 dln . Utrecht 1931 ) I , 345 . Over de laster dietijdens het bezoek van Leicester aan Amsterdam over hem wordt verspreid : J . Bruce ( ed),C«rsr-
pondence of Robert Dudley , Earl ofLeicester during bis government of the Low Countries in the years 1585 and
1586 ( Londen 1844 ) 214-216 .
4 Junius Brutus , A defense of liberty against tyrants . A translation of the Vindiciae contra tyrannos , withan historical introduction by H . J . Laski ( Londen 1924 ) 60 .
6 Eén van de duidelijkste samenvattingen van de inhoud van de Vindiciae en verwante literatuur vindt
men nog steeds in : J . W . Allen , A history of political thought in the sixteenth century , Londen 1929 2e ed .
1967 .
16
17