Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
Afgezien van het punt dat naar zijn mening de Opstand tegen het Spaanse
gezag ook zuiver politieke motieven had , was Coornhert ook om tactische redenen
tegen een exclusief kerkelijke Apologie . Hij vreesde in zo'n geval het overwicht
van de preciese calvinisten als Datheen . Hij herinnerde zich ' hoezere die Braban-
ders met Datheno , Cornelio Rhetio ende meer anderen anno 1566 drongen dat
men die name ofte titule van der Augsburchsche Confessie niet zoude aannemen ,
hetwelck mijn Here die Prince doenmaals zeer gaern gesien hadde omme ons
daermedt te brengen onder die bescherminge ende titule van deDuytsche Vorsten '.
Als Datheen nu een Apologie zou opstellen , zouden hij en de zijnen ' hore oude
verstandt ' weer doordrijven en artikelen opnemen die in strijd zouden zijn met de
Augsburgse Confessie , wat de Lutherse vorsten in Duitsland zou weerhouden
hulp te bieden . 1 )
Zoals hij niet veel voelde voor een zuiver kerkelijke Apologie , voelde Coorn-
hert in 1571 ook niet veel voor een Nationale Synode van de gereformeerde kerken
in Emden , omdat deze onvermijdelijk moest uidopen op een nadere preciesering
van de calvinistische leer en een grotere kloof tussen gereformeerden en luthersen .
Daarbij leefde bij hem en andere Hollandse ballingen de vrees dat de strengere
gereformeerden de Synode zouden gebruiken om een ' nieu pausdom ' in te voeren
en de ene heerschappij over de geesten te vervangen door een andere , even on-
verdragelijke . 2 )
Oranje dacht er net zo over , maar hij heeft tenslotte de nodige concessies ge-
daan aan de strengere richting om de basis van het verzet niet te versmallen . De
Hollandse predikanten Jan Arentsz . en Petrus Gabriël hebben , zij het tegen hun
zin , de besluiten van de Synode mede ondertekend . 3 ) Waarschijnlijk heeft Frans
Coornhert zich er ook bij neergelegd .
Nadat in 1572 de Opstand in Holland opnieuw en nu met meer succes was
begonnen , keerden Clement en Dirk Coornhert uit ballingschap terug . De eerste
beijverde zich er voor Amsterdam over te halen naar de zijde van de Prins . 4 )
Frans Coornhert bleef nog in Emden en keerde pas na de Alteratie van Amster-
dam , in 1578 , naar zijn vaderstad terug . 8 ) Al snel werd hij secretaris van de
commissie voor huwelijkse zaken en klerk op de secretarie . In 1580 werd hij
schepen en luitenant van de burgerij . Daarna was hij van 1581 tot 1587 stads-
secretaris . 6 ) In die jaren het hij ook een tweetal pamfletten verschijnen : in 1586
het genoemde ' Cort onderwijs ', in 1589 ' Een missive ofte Brieff des Conincx van
Ibid ., 55-59 .
, , . ^ XT
Ibid . 46-50 ; J . J . Woltjer , ' De politieke betekenis van de Emdense synode , in : D . Nauta , J . P . van
Doóren , O .' J . de Jong ( red ), De Synode van Emden . Oktober 1571 ( Kampen 1971 ) 22-49 .
M F v^nheoaep , Gaspar van der Heyden 1550-1586 ( Amstexdiml8M)20S .
Clement Coornhert e.a . aan Berend Claesz . te Amsterdam , Delft 19-12-1576 . G . A . Amsterdam ,
Arch . Burg . port . 328 .
G . A . Amsterdam , Rapiamus 1578 , fo . 128 ro .
. -
•
=
Elias , De vroedschap , 1,31 ; G . A . Amsterdam , Rapiamus 1581 , fo . 103vo . ; R . B . Evenhuis , Ook dat was
Amsterdam . De kerk der hervorming in de gouden eeuw ( 2dln ., Amsterdam 1965-1967 ) II , 63 .
14
Navarre gesonden aan die Staten van Vranckrijk ', een vertaling zonder verder
commentaar van een verklaring van Hendrik van Navarre , waarin deze , sinds de
dood van Anjou ( 1584 ) de belangrijkste troonpretendent in Frankrijk , zijn lo-
yaliteit jegens Hendrik III uitdrukt . l ) Tenslotte was Frans Coornhert nog werk-
zaam als notaris . Van de jaren 1595-1600 zijn protocollen bewaard . 2 )
Dat ouderdom Coornhert niet tot stil zitten dwong bleek ook nog duidelijk uit
zijn activiteit als lid van de rederijkerskamer ' Uyt levender Jonst '. Dat hij de
dichtkunst beoefende was al bekend uit het werk van zijn broer Dirk . Op het
toneel heeft hij in 1594 nog meegedaan aan een tableau vivant , dat ter gelegenheid
van het bezoek dat Maurits na de verovering van Groningen aan Amsterdam
bracht , opgesteld was op de Groenmarkt , voorstellende Davids overwinning op
Saul . Frans Coornhert , 75 jaar oud , beeldde daarbij koning Saul uit . 3 )
Coornhert is , hoogbejaard , tenslotte in 1605 overleden . 4 )
II
In 1586 , toen Coornherts brochure verscheen , zag de toekomst er voor de op-
standige gewesten somber uit . Na de val van Antwerpen ( 17 augustus 1585 ) be-
schouwden velen de zaak van de Opstand als verloren en gingen er stemmen op
om tot een vergelijk met de koning te komen . Gematigde kerkelijken , zoals
Marnix van St . Aldegonde , waren optimistisch over de door Parma in de Vlaamse
steden getoonde tolerantie tegenover niet-katholieken . Radicale kerkelijken ,
met name in de landprovincies , achtten het verlaten van wettige vorst , ook al is
deze tyran geworden , op principieel-bijbelse gronden nog steeds ongeoorloofd .
Politieken , bv . in Gouda , vonden verdere oorlogsvoering nadeliger voor het
land dan een verzoening met de koning . Velen waren daarom bepaald niet ge-
lukkig met de komst van Leicester . 5 )
Tegen de achtergrond van deze wankelmoedigheid en verzoeningsgezindheid
moet de uitgave van het pamflet van Frans Coornhert gezien worden . In de
opdracht van het pamflet aan de magistraat van Amsterdam , die hij in 1586 nog
diende als secretaris , vertelt hij vele mensen te zijn tegengekomen die meenden
dat het volk het geloof van de vorst moet aanhangen en zich niet tegen de vorst
1 K . 865 ; Pieter Bor , Oorsprongk , begin en vervolgh der Nederlantsehe oorlogen , beroerten en borger lijke oneenig-
heden ( 4 dln ., Amsterdam 1679 ) III , 392-397 .
2 G . A . Amsterdam , Not . Arch . 205 .
8 Dirck Volckertsz . Coornhert , Wercken ( 3 dln ., Amsterdam 1633 ) III , fo . 532vo . ; J . te Winkel , ' De
inneming van Groningen rhetorijkelijk verheerlijkt ', in : Gedenkboek der Reductie van Groningen in 1594
( Groningen 1894 ) 242-243 .
4 In ' Het Necrologium Diocesis Harlemensis van Johannes Buggaeus ', in : De Katholiek 60 ( 1871 ) 65
vindt men aangetekend dat in 1605 overleed : ' Mr . Clemens Coornhart , famosi illius Coornhartiifrater '. Clement was echter al in 1579 overleden , zodat Buggaeus , die pas enige jaren na 1605 met zijnnecrologium begon , Frans Coornhert moet hebben bedoeld . Het begraafboek van de Oude Kerk,waar zijn beide echtgenoten werden begraven , vertoont een hiaat van aug . 1601-jan . 1606 .
5 A . M . van der Woude , ' De crisis in de Opstand na de val van Antwerpen ', in : Bi/dragen voor de ge-
schiedenis der Nederlanden 14 ( 1959-1960 ) 38-56 , 81-103 .
15
gezag ook zuiver politieke motieven had , was Coornhert ook om tactische redenen
tegen een exclusief kerkelijke Apologie . Hij vreesde in zo'n geval het overwicht
van de preciese calvinisten als Datheen . Hij herinnerde zich ' hoezere die Braban-
ders met Datheno , Cornelio Rhetio ende meer anderen anno 1566 drongen dat
men die name ofte titule van der Augsburchsche Confessie niet zoude aannemen ,
hetwelck mijn Here die Prince doenmaals zeer gaern gesien hadde omme ons
daermedt te brengen onder die bescherminge ende titule van deDuytsche Vorsten '.
Als Datheen nu een Apologie zou opstellen , zouden hij en de zijnen ' hore oude
verstandt ' weer doordrijven en artikelen opnemen die in strijd zouden zijn met de
Augsburgse Confessie , wat de Lutherse vorsten in Duitsland zou weerhouden
hulp te bieden . 1 )
Zoals hij niet veel voelde voor een zuiver kerkelijke Apologie , voelde Coorn-
hert in 1571 ook niet veel voor een Nationale Synode van de gereformeerde kerken
in Emden , omdat deze onvermijdelijk moest uidopen op een nadere preciesering
van de calvinistische leer en een grotere kloof tussen gereformeerden en luthersen .
Daarbij leefde bij hem en andere Hollandse ballingen de vrees dat de strengere
gereformeerden de Synode zouden gebruiken om een ' nieu pausdom ' in te voeren
en de ene heerschappij over de geesten te vervangen door een andere , even on-
verdragelijke . 2 )
Oranje dacht er net zo over , maar hij heeft tenslotte de nodige concessies ge-
daan aan de strengere richting om de basis van het verzet niet te versmallen . De
Hollandse predikanten Jan Arentsz . en Petrus Gabriël hebben , zij het tegen hun
zin , de besluiten van de Synode mede ondertekend . 3 ) Waarschijnlijk heeft Frans
Coornhert zich er ook bij neergelegd .
Nadat in 1572 de Opstand in Holland opnieuw en nu met meer succes was
begonnen , keerden Clement en Dirk Coornhert uit ballingschap terug . De eerste
beijverde zich er voor Amsterdam over te halen naar de zijde van de Prins . 4 )
Frans Coornhert bleef nog in Emden en keerde pas na de Alteratie van Amster-
dam , in 1578 , naar zijn vaderstad terug . 8 ) Al snel werd hij secretaris van de
commissie voor huwelijkse zaken en klerk op de secretarie . In 1580 werd hij
schepen en luitenant van de burgerij . Daarna was hij van 1581 tot 1587 stads-
secretaris . 6 ) In die jaren het hij ook een tweetal pamfletten verschijnen : in 1586
het genoemde ' Cort onderwijs ', in 1589 ' Een missive ofte Brieff des Conincx van
Ibid ., 55-59 .
, , . ^ XT
Ibid . 46-50 ; J . J . Woltjer , ' De politieke betekenis van de Emdense synode , in : D . Nauta , J . P . van
Doóren , O .' J . de Jong ( red ), De Synode van Emden . Oktober 1571 ( Kampen 1971 ) 22-49 .
M F v^nheoaep , Gaspar van der Heyden 1550-1586 ( Amstexdiml8M)20S .
Clement Coornhert e.a . aan Berend Claesz . te Amsterdam , Delft 19-12-1576 . G . A . Amsterdam ,
Arch . Burg . port . 328 .
G . A . Amsterdam , Rapiamus 1578 , fo . 128 ro .
. -
•
=
Elias , De vroedschap , 1,31 ; G . A . Amsterdam , Rapiamus 1581 , fo . 103vo . ; R . B . Evenhuis , Ook dat was
Amsterdam . De kerk der hervorming in de gouden eeuw ( 2dln ., Amsterdam 1965-1967 ) II , 63 .
14
Navarre gesonden aan die Staten van Vranckrijk ', een vertaling zonder verder
commentaar van een verklaring van Hendrik van Navarre , waarin deze , sinds de
dood van Anjou ( 1584 ) de belangrijkste troonpretendent in Frankrijk , zijn lo-
yaliteit jegens Hendrik III uitdrukt . l ) Tenslotte was Frans Coornhert nog werk-
zaam als notaris . Van de jaren 1595-1600 zijn protocollen bewaard . 2 )
Dat ouderdom Coornhert niet tot stil zitten dwong bleek ook nog duidelijk uit
zijn activiteit als lid van de rederijkerskamer ' Uyt levender Jonst '. Dat hij de
dichtkunst beoefende was al bekend uit het werk van zijn broer Dirk . Op het
toneel heeft hij in 1594 nog meegedaan aan een tableau vivant , dat ter gelegenheid
van het bezoek dat Maurits na de verovering van Groningen aan Amsterdam
bracht , opgesteld was op de Groenmarkt , voorstellende Davids overwinning op
Saul . Frans Coornhert , 75 jaar oud , beeldde daarbij koning Saul uit . 3 )
Coornhert is , hoogbejaard , tenslotte in 1605 overleden . 4 )
II
In 1586 , toen Coornherts brochure verscheen , zag de toekomst er voor de op-
standige gewesten somber uit . Na de val van Antwerpen ( 17 augustus 1585 ) be-
schouwden velen de zaak van de Opstand als verloren en gingen er stemmen op
om tot een vergelijk met de koning te komen . Gematigde kerkelijken , zoals
Marnix van St . Aldegonde , waren optimistisch over de door Parma in de Vlaamse
steden getoonde tolerantie tegenover niet-katholieken . Radicale kerkelijken ,
met name in de landprovincies , achtten het verlaten van wettige vorst , ook al is
deze tyran geworden , op principieel-bijbelse gronden nog steeds ongeoorloofd .
Politieken , bv . in Gouda , vonden verdere oorlogsvoering nadeliger voor het
land dan een verzoening met de koning . Velen waren daarom bepaald niet ge-
lukkig met de komst van Leicester . 5 )
Tegen de achtergrond van deze wankelmoedigheid en verzoeningsgezindheid
moet de uitgave van het pamflet van Frans Coornhert gezien worden . In de
opdracht van het pamflet aan de magistraat van Amsterdam , die hij in 1586 nog
diende als secretaris , vertelt hij vele mensen te zijn tegengekomen die meenden
dat het volk het geloof van de vorst moet aanhangen en zich niet tegen de vorst
1 K . 865 ; Pieter Bor , Oorsprongk , begin en vervolgh der Nederlantsehe oorlogen , beroerten en borger lijke oneenig-
heden ( 4 dln ., Amsterdam 1679 ) III , 392-397 .
2 G . A . Amsterdam , Not . Arch . 205 .
8 Dirck Volckertsz . Coornhert , Wercken ( 3 dln ., Amsterdam 1633 ) III , fo . 532vo . ; J . te Winkel , ' De
inneming van Groningen rhetorijkelijk verheerlijkt ', in : Gedenkboek der Reductie van Groningen in 1594
( Groningen 1894 ) 242-243 .
4 In ' Het Necrologium Diocesis Harlemensis van Johannes Buggaeus ', in : De Katholiek 60 ( 1871 ) 65
vindt men aangetekend dat in 1605 overleed : ' Mr . Clemens Coornhart , famosi illius Coornhartiifrater '. Clement was echter al in 1579 overleden , zodat Buggaeus , die pas enige jaren na 1605 met zijnnecrologium begon , Frans Coornhert moet hebben bedoeld . Het begraafboek van de Oude Kerk,waar zijn beide echtgenoten werden begraven , vertoont een hiaat van aug . 1601-jan . 1606 .
5 A . M . van der Woude , ' De crisis in de Opstand na de val van Antwerpen ', in : Bi/dragen voor de ge-
schiedenis der Nederlanden 14 ( 1959-1960 ) 38-56 , 81-103 .
15
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 228, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 71, 72 en 73, 1979-1981
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie (AI)
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning.
De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel.
Beide kunstmatige intelligentie taken zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.
De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel.
Beide kunstmatige intelligentie taken zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.