Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
te Cambridge , bij vergelijking met zijn bekende beeltenissen beslist geen zelf-
portret bleek weer te geven , verkeerde in een zekere opwinding toen ik mij
realiseerde dat wij hier mogelijk met het zoekgeraakte portret van Philippus
Taddel te maken hebben ( afb . 3 ).
Mijn vraag naar eventuele annotaties op de achterkant van het blad , die mis-
schien iets over de vroegere herkomst zouden kunnen onthullen , werd uit
Cambridge helaas ontkennend beantwoord . Ik wil dan ook nadrukkelijk voorop-
stellen dat mijn denkbeeld niet meer dan een hypothese is , maar toch erop wijzen
dat er wel iets ter ondersteuning daarvan is aan te voeren . De tekening , die uit
de Engelse kunsthandel in 1946 door het museum werd verworven , is in krijt
en gewassen oostindische inkt uitgevoerd ( 16,5 x 11,9 cm .) en in de marge
gesigneerd : ' Wd . Hendriks fecit 1783 '. Ook het door Taddel geschonken portret
was met oostindische inkt getekend en moet vóór januari 1785 , dus in de winter
1783/84 of in het najaar van 1784 zijn gemaakt . In het najaar van 1783 was Hendriks
inderdaad zoals wij zagen in Amsterdam de gast van Felix Meritis en tekende hij
Willem Writs en ook het dubbelportret , dat hierna ter sprake komt . Dat in dezelfde
tijd ook het portret van zijn medegastheer Taddel ontstond , ligt wel voor de
hand .
Maar er is nog een ander aanknopingspunt , dat - helaas alweer hypothetisch -
zich aandient . Op het grote schilderij van Adriaan de Lelie , De inwijding van het
nieuwe gebouw van Felix Meritis , moet ook Philippus Taddel afgebeeld zijn , want
op de naamlijst van de daarbij behorende omtrektekening komt zijn naam voor
onder nr . 38 . Van de eenenveertig heren , die in de genummerde lijst zijn vermeld ,
een tiental minder dan er in totaal zijn afgebeeld , zijn er negenendertig op het
schilderij te vinden door het nummer , dat bij de corresponderende kop op de
omtrektekening is geplaatst .
Maar twee nummers , waaronder juist het voor ons belangrijke nr . 38 , heeft men
verzuimd in de tekening te schrijven ! Philippus Taddel moet dus één van de
twaalf ongenummerde , niet geïdentificeerde mannen zijn , die er overblijven . Nu
zou het wel pijnlijk zijn geweest als deze twaalf - en onder hen dus ook Taddel -
stuk voor stuk een gelaatstype hadden getoond , volstrekt afwijkend van de man
op Hendriks ' tekening . Gelukkig is dat niet het geval . Links van de enigszins
op Benjamin Franklin lijkende componist en dirigent van de gelegenheids-
muziek , Joseph Schmidt ( de man met een rol muziekpapier in zijn hand ), en
ongeveer ter hoogte van diens peinzende kop , kijkt tussen de strikken van een
paar dameshoeden door , een man in onze richting , wiens gelaatstrekken met die
van de tekening meer dan oppervlakkig overeenstemmen ( afb . 4 ). Ik wijs bijvoor-
beeld op de enigszins gebogen neus , de zware plooi van het onderste ooglid ,
alsook de vorm en expressie van de mond .
Bij deze vergelijking mag men wel bedenken dat De Lelie in zijn portretten
nogal eens de neiging had de scherpste kantjes van de meest opvallende eigen-
aardigheden in een gezicht af te slijpen , terwijl Hendriks juist met kennelijk
genoegen de markante trekken nadrukkelijk signaleerde , en wel zó onverbloemd ,
dat zijn portretten niet zelden zwemen naar de caricatuur .
De onderhavige tekening is , geheel afgezien van onze speculaties betreffende
de persoon van Taddel , een sprekend document van die kernachtige manier van
zien en afbeelden , waardoor Hendriks temidden van zijn tijdgenoten een op-
vallende plaats inneemt .
Deze verre van saaie , echt geïnspireerde manier van werken , waarin ook het
doeltreffende gebruik van het tekenmateriaal meespeelt , komt misschien nóg
overtuigender naar voren in de laatste tekening , waarop ik hier de aandacht wil
vestigen .
Het is het portret van Jacob de Vos Sr . in gezelschap van Wybrand Hendriks
zelf , bij het beschouwen van een wildstilleven op de ezel , met penseel in oost-
indische inkt getekend ( 42 x 33,5 cm .), en op de keerzijde gesigneerd : ' Wd .
Hendriks fecit 1783 '. Het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap ontving de
tekening in 1967 ten geschenke van Mevr . H . M . C . de Vos-van de Bos te Vlaar-
dingen en gaf hem vervolgens in bruikleen aan het Rijksprentenkabinet ( afb . 5 ).
In dit dubbelportret , dat tegelijk een ongedwongen samenzijn in zijn eigen
schilderskamer in beeld brengt , heeft Hendriks een bijzonder gelukkige hand
gehad . De weloverwogen compositie , die tot in kleine onderdelen zorgvuldig is
uitgewerkt , maar zich nergens in onbeduidende details verliest , de heldere weer-
gave van de ruimte en de rijke schakering in de overgangen tussen schaduw en
licht , het is allemaal getekend op een wijze , die zonder voorbehoud meesterlijk
genoemd kan worden .
Maar ook als document is de voorstelling niet zonder betekenis , zoals ik straks
zal aantonen .
De tekening ontstond in dezelfde tijd als de drie hiervoor besprokene en even-
eens in het wereldje van de kunstlievende Amsterdamse burgerij , waarin Hendriks
toen graag verkeerde , maar houdt toch niet zo rechtstreeks als de andere portretten
verband met Felix Meritis .
Jacob de Vos ( 1735-1833 ) was assurantiebezorger van beroep en eminent
kunstkenner en - verzamelaar . Omdat Adriaan de Lelie hem in zijn schilderij van
de tekenzaal van Felix Meritis afbeeldde in de groep zittende en staande heren
rechts , die met een geanimeerde kunstbeschouwing bezig zijn , heb ik tot voor
kort altijd zonder meer aangenomen dat hij lid was van Felix Meritis .
Op zoek naar gegevens in het archief , die daarover nauwkeuriger zouden
berichten , vond ik hem tot mijn verbazing nergens als lid vermeld . Zijn aan-
wezigheid op het schilderij van De Lelie moet dan ook waarschijnlijk verklaard
worden uit zijn bereidheid van tijd tot tijd een keuze uit zijn vermaarde ver-
zameling voor een kunstbeschouwing in Felix Meritis beschikbaar te stellen .
Daarbij was hij dan natuurlijk zelf ook aanwezig als eregast van degeen , die tot
taak had het getoonde materiaal toe te lichten .
304
305
portret bleek weer te geven , verkeerde in een zekere opwinding toen ik mij
realiseerde dat wij hier mogelijk met het zoekgeraakte portret van Philippus
Taddel te maken hebben ( afb . 3 ).
Mijn vraag naar eventuele annotaties op de achterkant van het blad , die mis-
schien iets over de vroegere herkomst zouden kunnen onthullen , werd uit
Cambridge helaas ontkennend beantwoord . Ik wil dan ook nadrukkelijk voorop-
stellen dat mijn denkbeeld niet meer dan een hypothese is , maar toch erop wijzen
dat er wel iets ter ondersteuning daarvan is aan te voeren . De tekening , die uit
de Engelse kunsthandel in 1946 door het museum werd verworven , is in krijt
en gewassen oostindische inkt uitgevoerd ( 16,5 x 11,9 cm .) en in de marge
gesigneerd : ' Wd . Hendriks fecit 1783 '. Ook het door Taddel geschonken portret
was met oostindische inkt getekend en moet vóór januari 1785 , dus in de winter
1783/84 of in het najaar van 1784 zijn gemaakt . In het najaar van 1783 was Hendriks
inderdaad zoals wij zagen in Amsterdam de gast van Felix Meritis en tekende hij
Willem Writs en ook het dubbelportret , dat hierna ter sprake komt . Dat in dezelfde
tijd ook het portret van zijn medegastheer Taddel ontstond , ligt wel voor de
hand .
Maar er is nog een ander aanknopingspunt , dat - helaas alweer hypothetisch -
zich aandient . Op het grote schilderij van Adriaan de Lelie , De inwijding van het
nieuwe gebouw van Felix Meritis , moet ook Philippus Taddel afgebeeld zijn , want
op de naamlijst van de daarbij behorende omtrektekening komt zijn naam voor
onder nr . 38 . Van de eenenveertig heren , die in de genummerde lijst zijn vermeld ,
een tiental minder dan er in totaal zijn afgebeeld , zijn er negenendertig op het
schilderij te vinden door het nummer , dat bij de corresponderende kop op de
omtrektekening is geplaatst .
Maar twee nummers , waaronder juist het voor ons belangrijke nr . 38 , heeft men
verzuimd in de tekening te schrijven ! Philippus Taddel moet dus één van de
twaalf ongenummerde , niet geïdentificeerde mannen zijn , die er overblijven . Nu
zou het wel pijnlijk zijn geweest als deze twaalf - en onder hen dus ook Taddel -
stuk voor stuk een gelaatstype hadden getoond , volstrekt afwijkend van de man
op Hendriks ' tekening . Gelukkig is dat niet het geval . Links van de enigszins
op Benjamin Franklin lijkende componist en dirigent van de gelegenheids-
muziek , Joseph Schmidt ( de man met een rol muziekpapier in zijn hand ), en
ongeveer ter hoogte van diens peinzende kop , kijkt tussen de strikken van een
paar dameshoeden door , een man in onze richting , wiens gelaatstrekken met die
van de tekening meer dan oppervlakkig overeenstemmen ( afb . 4 ). Ik wijs bijvoor-
beeld op de enigszins gebogen neus , de zware plooi van het onderste ooglid ,
alsook de vorm en expressie van de mond .
Bij deze vergelijking mag men wel bedenken dat De Lelie in zijn portretten
nogal eens de neiging had de scherpste kantjes van de meest opvallende eigen-
aardigheden in een gezicht af te slijpen , terwijl Hendriks juist met kennelijk
genoegen de markante trekken nadrukkelijk signaleerde , en wel zó onverbloemd ,
dat zijn portretten niet zelden zwemen naar de caricatuur .
De onderhavige tekening is , geheel afgezien van onze speculaties betreffende
de persoon van Taddel , een sprekend document van die kernachtige manier van
zien en afbeelden , waardoor Hendriks temidden van zijn tijdgenoten een op-
vallende plaats inneemt .
Deze verre van saaie , echt geïnspireerde manier van werken , waarin ook het
doeltreffende gebruik van het tekenmateriaal meespeelt , komt misschien nóg
overtuigender naar voren in de laatste tekening , waarop ik hier de aandacht wil
vestigen .
Het is het portret van Jacob de Vos Sr . in gezelschap van Wybrand Hendriks
zelf , bij het beschouwen van een wildstilleven op de ezel , met penseel in oost-
indische inkt getekend ( 42 x 33,5 cm .), en op de keerzijde gesigneerd : ' Wd .
Hendriks fecit 1783 '. Het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap ontving de
tekening in 1967 ten geschenke van Mevr . H . M . C . de Vos-van de Bos te Vlaar-
dingen en gaf hem vervolgens in bruikleen aan het Rijksprentenkabinet ( afb . 5 ).
In dit dubbelportret , dat tegelijk een ongedwongen samenzijn in zijn eigen
schilderskamer in beeld brengt , heeft Hendriks een bijzonder gelukkige hand
gehad . De weloverwogen compositie , die tot in kleine onderdelen zorgvuldig is
uitgewerkt , maar zich nergens in onbeduidende details verliest , de heldere weer-
gave van de ruimte en de rijke schakering in de overgangen tussen schaduw en
licht , het is allemaal getekend op een wijze , die zonder voorbehoud meesterlijk
genoemd kan worden .
Maar ook als document is de voorstelling niet zonder betekenis , zoals ik straks
zal aantonen .
De tekening ontstond in dezelfde tijd als de drie hiervoor besprokene en even-
eens in het wereldje van de kunstlievende Amsterdamse burgerij , waarin Hendriks
toen graag verkeerde , maar houdt toch niet zo rechtstreeks als de andere portretten
verband met Felix Meritis .
Jacob de Vos ( 1735-1833 ) was assurantiebezorger van beroep en eminent
kunstkenner en - verzamelaar . Omdat Adriaan de Lelie hem in zijn schilderij van
de tekenzaal van Felix Meritis afbeeldde in de groep zittende en staande heren
rechts , die met een geanimeerde kunstbeschouwing bezig zijn , heb ik tot voor
kort altijd zonder meer aangenomen dat hij lid was van Felix Meritis .
Op zoek naar gegevens in het archief , die daarover nauwkeuriger zouden
berichten , vond ik hem tot mijn verbazing nergens als lid vermeld . Zijn aan-
wezigheid op het schilderij van De Lelie moet dan ook waarschijnlijk verklaard
worden uit zijn bereidheid van tijd tot tijd een keuze uit zijn vermaarde ver-
zameling voor een kunstbeschouwing in Felix Meritis beschikbaar te stellen .
Daarbij was hij dan natuurlijk zelf ook aanwezig als eregast van degeen , die tot
taak had het getoonde materiaal toe te lichten .
304
305
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt. De resultaten van de toepassing van (Europese) kunstmatige intelligentie zijn niet gecontroleerd door een mens.