Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 226, pagina 11

Het sluitstuk van de geschiedenis was " een ontdekking die tijdens de restauratie
van de Sint Sebastiaankapel gedaan werd door de heer H . Janse , toentertijd op-
zichter aan de Oude kerk . Hij had reeds nauwkeurig de kap van de Sint Sebas-
tiaankapel onderzocht en ging ook de kap van de Doopkapel van binnen bekijken .
Hij vond daar zoveel overeenkomst met de gevolgde werkwijze bij de kap van de
zuidelijke helft der Sint Sebastiaankapel , dat hij de Doopkapel in dezelfde tijd
durfde dateren ; dat zou dus omstreeks 1470 zijn .
Het is aannemelijk dat de oude vont in de nieuwgebouwde kapel is gezet , want
zo was de gewone gang van zaken : eerst een kapel bouwen , en later , wanneer er
weer geld was , de nieuwe ruimte aankleden . Dat stemt overeen met de veronder-
stelling van Wagenaar , dat de Doopkapel door de kerkmeesters gesticht was .
Uit de tijd waarin de doopvont van de Oude kerk vervaardigd werd , kan men
enige exemplaren aanwijzen . Ten eerste de koperen vont van de Sinte Walburg
te Zutphen , in 1526/27 gegoten door Gillis van den Eynden te Mechelen . Het
gewicht bedraagt 1400 kg , en de vont vertoont nog veel laatgothische elementen .
Ten tweede is er de eveneens koperen vont in de Onze Lieve Vrouwekerk te
Breda , gegoten in 1541 ; een uitgesproken renaissancekerkmeubel .
Ten derde de koperen doopvont van de Sint Quirinuskerk te Halsteren , in
1920 in stukken en brokken opgegraven bij de kerk ; ze dateert uit 1549 en Hjkt
een kleinere uitgave van de vont te Breda . 1
Of de doopvont van de Oude kerk laat gothisch was of vroeg renaissance
kunnen we met het oog op de bovengenoemde zeer van elkaar verschillende
voorbeelden binnen een kort tijdsbestek niet zeggen . Wel kunnen we stellen dat
een vroeg renaissance vont niet is uitgesloten , want de renaissance heeft omstreeks
1530 haar intrede gedaan in de Oude kerk met de bouw van het Heilig Graf naast
het Noorderportaal .
De Doopkapel heeft een stoep van drie treden , en symboliseert aldus de doop-
formule : in de naam van de Vader , de Zoon en de Heilige Geest .
Of in de Rooms-Katholieke tijd de glazen van de kapel beschilderd waren , is
onbekend . Zelfs Arent van Buchell , de Utrechtse genealoog en heraldicus , die in
1612 de Oude kerk bezocht , en zoveel glazen en grafzerken heeft beschreven ,
deelt niets mede omtrent de Doopkapel .
Walich Syvertsz ., apotheker in de Warmoesstraat , en kerkmeester van de
Oude kerk , heeft in zijn boekje ' Roomsche Mysteriën ontdeckt ' heel wat verteld
( op zijn gewone spottende manier ) over de gebruiken en de liturgie bij het dopen
van kinderen , maar zwijgt over de vont .
Op 22 augustus 1566 begonnen de ongeregeldheden in de Oude kerk met een
relletje bij de Doopkapel , waar Jacob Jansz . Sael eiste dat zijn petekind op zijn
9Xf doopvonten zie een geïllustreerd artikel van K . L . Schamp , in het weekblad Buiten , jaargang 1920 , bl . 501/502 , en op bl . 559 een artikel door een anonymus over de vont te Halsteren . Afbeel-
dingen van de vont te Zutphen zijn er vele .
Nederlands gedoopt zou worden , zonder latijn . De atmosfeer was toen al geladen ,
en de volgende dag brak de beeldenstorm los .
Jacob Sael was van beroep droogscheerder ( werkzaam bij de lakenindustrie )
en hij woonde in de Oudezijds Armsteeg . Die zag er toen anders uit dan tegen-
woordig , er woonden middenstanders . 1 Sael was onvoorzichtig genoeg om in
Amsterdam te blijven na de komst van Alva ; hij begreep blijkbaar niet dat zijn
optreden de dag vóór de beeldenstorm kon beschouwd worden als zijnde hij een
van de aanleggers ; hij heeft er met zijn leven voor betaald .
De dood van Jacob Sael leverde een schadepost voor het klooster van de Oude
Nonnen op , want op zijn huis stond een rente van l 1
^ Engelse nobel , verschij-
nende elk jaar op 1 mei . Een zuster tekende erbij aan : ' Maer Jacob Zael die ont-
hooft is , die en heeft niet betaelt het jare van ( 15)68 . ' 2 Ja , wat een wonder !
Na de Alteratie in 1578 verdween de vont , waarschijnlijk voor oud koper per
pond verkocht . Er is nooit meer iets van teruggevonden , evenmin als van het
meeste zilverwerk van de Oude kerk . 3
De Doopkapel stond tientallen jaren leeg , maar aan sloop schijnt niemand ge-
dacht te hebben .
In het grafboek van 1640 * vinden we achterin opgetekend : ' Den xij decemb .
A°1648 heeft de Hr . Cornells de Graeff tegenwoordich president-burgemeester ,
voor hem end syn nacomelingen van de Kercmeesters gecocht al de graven in
de vundt bestaende ende gerekent in vier halve en vier heelen . En daervoor betaelt
Een duijsent vijff hondert guldens .'
Blijkens het ontvangboek had hij al betaald : ' Den 8 December ontfangen van
de Burgemeester Cornells de Graeff voor het vont aen hem vercoft dat gerekent
is voor 6 graven a 250 gl . : ƒ 1500 .—.—.'
In de Oude kerk was ƒ 250 .— de gewone prijs in die tijd voor een eigen graf ;
alleen in het Hoge Koor koste een graf duurder : ƒ 300 .—. Nergens blijkt dat in
de Doopkapel ooit begraven was ; wèl bevond er zich een kelder onder , maar die
kan gemaakt zijn op kosten van Comelis de Graeff , evenals later de fraaie afslui-
ting van de kapel .
De Graeff was als voorzittend burgemeester een machtig man , en hij was zeer
rijk . Elias 5 vermoedt dat de familie De Graeff afstamt van een doodgraver der
Oude kerk , want in het geslachtswapen komt een schop voor , en de 16de eeuwse
kerkmeesters waren gewoon om de doodgraver ' onse graef ' te noemen . Een
o o o
beetje Amsterdamse spot zat er zeker bij .
1 Zie een artikel van dr . Joh . C . Breen : Een zware brand in 1597 . ( Warmoesstraat en Oudezijds Arm-
steeg .) Jaarboek Amstelodamum X ( 1912 ) bl . 140 .
2 Mej . dr . I . H . van Eeghen . Vrouwenkloosters en Begijnhof in Amsterdam , bl . 283 .
8 Alleen de grote monstrans van het Hoogaltaar is bewaard gebleven , en is een van de pronkstukken
van de Sint Nicolaaskerk te Calcar .
4 Archief Hervormde Gemeente , in het Gemeente-archief van Amsterdam .
5 Dr . Joh . E . Elias . De Vroedschap van Amsterdam , I 64 noot .
16
17