Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 225, pagina 11

rode zandsteen , waarschijnlijk afkomstig uit de buurt van Bremen , geelwitte
zerken uit de Zuidelijke Nederlanden , zeer donkere Doornikse zerken , die men
blauwe leien noemde 1 en z.g.n . renelse stenen , waarvan ik niet kon te weten komen
welke steensoort ermee bedoeld werd . Na ongeveer 1350 raakten de rode zand-
steen en de ' blauwe lei ' uit de mode , en de geelwitte zandsteen werd favoriet . 2
Tenslotte hebben de gewone blauwe zerken het gewonnen .
De grafzerken droegen in den regel een merk ; voor lange opschriften en fraai
beeldhouwwerk moeten we wachten tot in de 15de eeuw ; dan is Amsterdam zo
langzamerhand gegroeid tot de eerste koopstad van Holland , en kan men zich op
allerlei gebied meer weelde veroorloven . Vandaar dat er uit de vroege pionierstijd
zo weinig meer overgebleven is , met name boven de grond ; onder de grond is
nog wel wat te vinden .
In die vroege tijd was er nog geen orgel tegen de torenmuur gebouwd , en een
koorhek was er evenmin ; het Hoogaltaar stond opgesteld in een rechthoekige
ruimte , die slechts half zo groot was als het tegenwoordige Hoge Koor . Op de
stoep van dat Hoge Koor zal de priester zijn predikatie hebben gehouden ; een
preekstoel kwam pas later .
De koorknapen zullen hebben gezongen eerst bij een draagbaar orgeltje ( een
portatief ), en later bij een vaststaand orgel , dat men positief noemde . Pas in 1450
wordt het eerst van een orgel melding gemaakt 3
, en dan blijkt nog niet of het een
orgel is dat boven de hoofdingang tegen de toren gebouwd was , dan wel of we
het in de nabijheid van het Hoge Koor moeten zoeken .
In 1334 was de veel te groot geworden parochie in drieën gesplitst : Ouderkerk ,
Amsterdam en Amstelveen . Het heeft er alle schijn van dat de toestand eerst on-
houdbaar had moeten worden voor men tot een reorganisatie overging .
De graaf van Holland had , als opvolger van de heren van Aemstel en van
bisschop Guy van Avesnes voorzover het ' t wereldlijk gebied betrof , het bege-
vingsrecht van de nu gecreëerde pastoorsplaats van Amsterdam , en zo werd heer
Wouter van Drongelen door graaf Willem III voorgedragen aan de aartsdiaken
van Utrecht , en deze bekrachtigde de keuze .
De pastoor van de nieuwe parochie kwam in een onvoltooide kerk terecht .
In het te klein geworden Hoge Koor was het behelpen ; de noorder - en de zuider-
zijbeuk waren terzijde van het Koor afgesloten door een muur die als voorlopig
bedoeld was , maar niettemin door van werkelijkheidszin bezielde bouwers van
een stevige fundering was voorzien . Hun kleinkinderen zouden die provisorische
afsluitingen pas kunnen slopen .
_—._—. 1 - ——
1 Op de breuk ziet deze steensoort eruit als leisteen .
2 Bij de bouw van de Nieuwe Kerk heeft men echter nog gebruik gemaakt van rode zerken , er zijn nogenkele overgebleven .
3
Bij Commelin ; het rekenboek van Huiszittenmeesters , waaruit hij nog kon putten , is sedert verlorengegaan .
Wat voor altaren zullen er in die kerk gestaan hebben ?
Behalve het Hoogaltaar moest er een Maria-altaar zijn aan de noordzijde , en een
Sacramentsaltaar aan de zuidzijde . Verder een altaar gewijd aan de bescherm-
heilige van stad en kerk , Sint Nicolaas , en aan de noordhoek van het Hoge Koor
het Salvator-
altaar ; dat laatste altaar moet tot de oudste behoord hebben , want in
het einde van de 15de eeuw vinden we dat het nieuw wordt opgebouwd ; 1 dan nog
een Sinte Catharina-altaar , blijkens latere gegevens gesticht door de voorouders
van Willem Eggert ; 2 de schutterij is zeker niet in gebreke gebleven om een altaar
ter ere van haar beschermheilige Sint Joris op te richten . Dat zijn dus al zeven
altaren ; er was plaats voor meer , en die zijn er ook gekomen . Er waren ambachts-
gilden en godsdienstige gilden die een altaar stichtten , de Buitenlandvaarders ( de
grote vaart ) blijken later het Sacramentsaltaar onder hun hoede genomen te heb-
ben , en de Binnenlandvaarders ( waaronder de kustvaarders ) bleven niet achter .
Tenslotte zijn ook altaren gesticht door rijke particulieren , die tevens zorgden
voor fondsen waaruit geregelde diensten op hun altaren bekostigd konden wor-
den . 8
Verscheidene van deze altaren zijn reeds behandeld in de jaarboeken van Am-
stelodamum , tegelijk met de geschiedenis van de kapellen waar ze stonden ; enkele
malen werd als het zo te pas kwam een bijzonderheid vermeld omtrent een altaar
uit het middenschip ; hierna wordt de geschiedenis van deze altaren elk afzonderlijk
vermeld , en op de bijgevoegde plattegrond is de plaatsing aangegeven . De plaat-
sing kon worden vastgesteld met behulp van het grafboek van 1523 , het zak-
boekje van Memoriemeesters uit 1522 , de stichtingsbrieven ( voorzover nog be-
waard gebleven ), het visitatieboek van de Haarlemse proost Jacobus Zaffius uit
1571 , de altaarinventarissen uit 1570 en de lij sten van vicariepriesters , samengesteld
door P . M . Grijpink . 4
Eerst echter nog een stukje bouwgeschiedenis .
In 1369 had men het zo ver gebracht , dat de toenmalige pastoor Johan van
Deventer aan de bisschop verlof kon vragen om zich tijdelijk van een draagbaar
hoogaltaar te mogen bedienen wegens verbouwing van het Hoge Koor . De werk-
zaamheden waren voltooid op Sint Jan ( 24 juni ) 1370 , en toen vormde de kerk
eindelijk een harmonisch geheel . Want niet alleen was er een groter koor met
absis gereedgekomen , maar de vloer met de bijbehorende administratie wijst uit
dat ter weerszijden van dat Hoge Koor aan de noordzijde een Mariakapel ( Vrou-
wenkoor zei men toen ) en aan de zuidzijde een Buitenlandvaarderskapel was ver -
1 Zie hierna onder : Salvator-altaar .
2 Ir . J . G . Kam . De vicarie op het S . Catharina altaar in de Oude of S.Nicolaaskerk te Amsterdam
ende nakomelingen van Willem Eggert . In : Jaarboek Amstelodamum LIV ( 1962 ) bl . 35 .
8 Zie ook : Mej . dr . I . H . van Eeghen . De geestelijke en wereldlijke functionarissen verbonden aan de
Oude of S.Nicolaaskerk te Amsterdam ( tot 1578 ). In : Ned . Arch , voor Kerkgesch . XXXVII ( 1949 ),
bl . 65 vvg .
4 P . M . Grijpink . Amstellandia . ( 1928 ) Exemplaar Gem . arch , met aantekeningen B.M . Bijtelaar .
16
17