Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 224, pagina 10

ordinaris renten , Wedden , presentatiën , reizen , bodeloon , fabriek dezer stede ,
bede , processen , pampier , inkt en zegerwas , brandstof , smeerkaarsen , schout-
ambacht , der stede zwanen , artillerie , afgeloste renten , de draperie , kusting van
huizen en erven , en de extraordinaris uitgaven .
De grote en de kleine accijnzen waren de voornaamste bronnen van inkomsten ;
de ordinaris renten , de wedden en het fabriekambt de grootste uitgaven posten .
Vermoedelijk is de volgorde van de grossa's chronologisch ontstaan in de loop
der tijden al naar gelang de ontvangsten of uitgaven in bepaalde rubrieken konden
worden ondergebracht , terwijl men de ontvangsten en uitgaven welke niet in een
bepaalde rubriek konden worden ondergebracht tot een extraordinaris grossa
heeft verenigd , hetgeen dus niet zeggen wil dat dit buitengewone in de betekenis
van bijzondere inkomsten of uitgaven waren , zoals wel is beweerd . 1 Het aantal
pagina's dat voor elke grossa nodig was werd aan het begin van het jaar blijkbaar
geschat en daarna met de naam van de desbetreffende grossa voorzien . Daardoor
waren er soms voor een bepaalde grossa al naar gelang de omstandigheden wel
eens te veel of te weinig bladzijden gereserveerd hetgeen ons iets over de plaat-
selijke omstandigheden in zo'n jaar doet kennen .
Zo zijn onder de grossa van de proveniersaccijns alle kloosters opgetekend ,
elk gevolgd door enige blanco ruimte , doch slechts bij enkele zijn enige namen
van proveniers ingevuld . Blijkbaar was er toen dus weinig toeloop van dergelijke
bewoners . De ontvangen poortergelden leren een onverwachte groei van het
aantal ingekochte poorters door nog drie extra bladzijden te vullen , welke be-
stemd waren voor de ontvangst van het verkochte brood ' bij deser stede doen
backen voor de schamele gemeente ', terwijl laatstgenoemde grossa vijf blanco
bladzijden telt zonder dat er ook maar een inkomst staat genoteerd . Men was
dus blijkbaar onnodig beducht geweest voor een noodsituatie . Ook de ontvangst
van de verkoop van de afbraak van stadshuizen telt maar één beschreven blad-
zijde tegen drie blanco gebleven . Er zijn dus minder huizen afgebroken dan men
aanvankelijk had gedacht . Mogelijk is hier verband met de zojuist gememoreerde
extra groei van het aantal gekochte poorters . Tenslotte worden de vijf bladzijden
' Extraordinaris inkomsten ' gevolgd door slechts een blanco bladzijde hetgeen
dus vrij aardig was geschat . Voor de uitgaven geldt hetzelfde . Zo wordt de in-
gevulde grossa ' Reijsen ' nog gevolgd door liefst zestien blanco bladzijden , waar-
uit blijkt dat er in dat jaar veel minder is gereisd dan men te voren meende te
mogen aannemen . De uitgaven betreffende de Fabriek ( d.i . Publieke Werken )
beslaan twee en een halve bladzijde , waarna nog 3 % blanco dito's volgen . Er is
dus in dat jaar veel minder aan stadswerken uitgevoerd dan men aanvankelijk
dacht te doen . De 4 blanco bladzijden na de 26 met ' Extraordinaris uitgaven ' ge-
tuigen van een meevallertje . In de rapiamussen komen ook aantekeningen voor
1
Kemkamp : ' De regeeringe van Amsterdam ' pag . CCXX en CCXXI .
welke men eerder in de resolutieboeken van Thesaurieren zou verwachten aan te
treffen , maar die toen vermoedelijk nog niet bestonden . Zo vangt b.v . de grossa
van de opbrengst van de verhuurde stadshuizen , winkels , stallen , wallen en
ledige erven aan met de ' Conditiën ' waarop deze voor de tijd van 5 jaren in-
gaande 1 Mei 1570 werden verhuurd , waarna dan liefst 5 volle bladzijden met
die voorwaarden volgen . In de stadsrekeningen zelf is zoiets niet overgenomen .
Evenmin komen daar blanco bladzijden in voor , terwijl de posten van ontvangst
en uitgave niet gespecificeerd doch sterk samengetrokken zijn . Bij de Wedden
zijn b.v . niet de kwartaalsbetalingen vermeld doch alleen het eindbedrag . Men
kan de stadsrekeningen daarom beknopte afschriften van de rapiamussen noemen .
Een dergeüjke boekhouding noemt men de cameralistische of kasboekhouding
( camera heette oudtijds de ruimte waarin de schatkist werd bewaard ). Hoofd-
kenmerk is dat ontvangsten en uitgaven in chronologische volgorde worden
aangetekend , gegroepeerd naar de bronnen waaruit of de bestemming waartoe ;
dat zijn dus de grossa's . Deze hebben geen debet of creditzijde . Ze bevatten of
alleen debet-
of alleen creditposten . Bij de enkele boekhouding worden de ver-
anderingen in bezittingen en schulden , m.a.w . de ontvangsten en uitgaven , stel-
selmatig bij elkander gegroepeerd zodat steeds kan worden nagegaan hoe groot
op zeker tijdstip een bezitting of schuld is , al blijkt bij de enkele boekhouding
niet hoe een toeneming of afneming van het vermogen is ontstaan .
In alle rapiamussen is jaarlijks de somma totalis van alle ontvangsten steeds
tot in penningen toe precies gelijk aan die van de uitgaven . Toch is er geen
sprake van enige zinspeling op een debet of creditsaldo want men kent in de
cameralistische boekhouding geen balans . De oplossing ligt daarin dat hetgeen
men het batig saldo zou noemen als uitgave aan hun jaarlijkse opvolgers werd
geboekt als laatste post van de ' Extraordinaris uitgaven ' en door de nieuwe
Thesaurieren als eerste post van hun ' Extraordinaris ontvangsten '. Vandaar dat
in alle stadsrekeningen ontvangsten en uitgaven gelijk zijn en ook moesten zijn
om door Burgemeesteren te worden goed gekeurd .
Nemen wij b.v . de rapiamus van 1609 . De laatste Extraordinaris uitgavenpost
daar ad ƒ 231589 .— bestaat uit restanten van de accijns , erfelijke renten , precario ,
ambachtsheerlijkheden , huur van lijnbanen , kas - en winkelhuur , huishuren , wal-
huren , en nog andere uitstaande schulden en gerede penningen oftewel geld in
kas , welke zaken alle werden geadministreerd in een apart register genaamd
' overlevering ' omdat het aan de Thesaurieren van het volgende jaar werd over-
geleverd . Dit register draagt buitenop het jaartal 1610 , dus het jaar van de nieuw
optredende Thesaurieren aan wie de inhoud ervan werd overgeleverd , maar het
bevat de administratie en de opbrengst van het voorafgegane jaar 1609 . Men
heeft dit tot op heden nooit onderkend en heeft steeds rapiamus , overlevering
en stadsrekening die de zelfde jaartallen buiten op de banden dragen als bijeen
behorend beschouwd waardoor de inhouden niet klopten . Neemt men echter
steeds een register van ' overlevering ' van een jaar later dan de beide andere
14
15