Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 224, pagina 10

betere plek , om de schepen binnen en buiten de palen gade te slaan , dan het
in het IJ vooruitstekende Hoofd . Het bewijs , dat hier de plaats van afscheid-
nemen bij uitnemendheid was , wordt door de steen van 1569 zelf geleverd .
Even naar de in beeld gebrachte vrouw gekeken en men zal ontdekken , dat de
kunstenaar haar opstelde achter de muur van een rondeelachtig bolwerk . Is de
steen dan abusievelijk in de Schreierstoren terecht gekomen ? Ik meen , dat het
antwoord als volgt moet luiden . Het Hoofd , eerst later Kamperhoofd geheten 7
,
lag op slechts weinige schreden afstand . De toren was een stadsgebouw . Aan amo-
tie binnen afzienbare tijd dacht niemand . Wilde men een ornament aanbrengen ,
dat alle schepelingen van hoog tot laag lief was en de eeuwen zou trotseren , dan
moest het hier gebeuren . Er konden twee vliegen in één klap worden geslagen .
Door het woord Scrayer-Hovck te laten beitelen , bewerkte de regering ook , dat
deze archaïsche , torennaam geworden , plaatsnaam voorlopig niet verloren zou
gaan .
* * *
Toen Gebhard schreef , had reeds een andere versie het hoofd opgestoken . Niet
aan schreien moest worden gedacht , heette het plotseling , maar aan schrijlings .
De bijval , welke deze opvatting kreeg , wekt verbazing . Tot heden toe wordt
zij gehuldigd ; maar weinige schrijvers , die zich met de oudheden van Amster-
dam occuperen , wagen het van haar af te wijken . Schuchter geven sommigen naast
deze nog één of meer andere verklaringen . Het is echter bon ton , de schrijlings-
theorie te laten prevaleren . Reeds lange tijd sloeg ik aan de nieuwe hypothese ,
die gewoonlijk ' verkocht ' wordt als een loodzware waarheid , geen geloof . De
herkomst was mij onbekend en allen , wie ik naar de auctor intellectualis vroeg ,
bleven het antwoord schuldig . Om klaarheid in deze aangelegenheid te brengen ,
was , zo begreep ik , een speciaal onderzoek nodig . Ik geloof dit tot een goed einde
te hebben gebracht en op grond daarvan de hypothese te moeten verwerpen .
Voor zover ik kon nagaan , was D . C . Meijer Jr . ( 1839-1908 ) de man , in wiens
brein het schrijlings-denkbeeld gerijpt is . In het door Dr . A . Bredius , Dr . H .
Brugmans e.a . op touw gezette en tot uitgave gebrachte werk ' Amsterdam in de
zeventiende eeuw ' nam Meijer de behandeling van het hoofdstuk ' Groei en
bloei der stad ' voor zijn rekening . Op voortreffelijke wijze kweet hij zich van zijn
taak ( 1897 ). Geen toejuiching echter verdient de in zijn beschrijving gelanceerde
uitspraak inzake de afleiding van de naam Schreierstoren . Een ganse reeks van
auteurs heeft hij er mee op een dwaalspoor gebracht . Wie bladzijde 99 voor
zich legt , vindt spoedig de nogal kreupele sluitrede : Van ouds heette de landtong
Scray-horn . Horn is hoek en als wij aan ' t thans nog gebruikte bijwoord'schrijlings ' denken
dan kunnen wij aan den naam moeilijk een andere beteekenis hechten dan die van scherpen
Toen Meijer zijn bijdrage concipieerde , had hij al een fraaie staat van dienst
als scribent over historische , voornamelijk topografische , de hoofdstad betreffende
onderwerpen achter de rug . Wij mogen ons echter afvragen of hij de aange-
wezene was , om een theorie op te bouwen . Het ging hem dan ook gebrekkig af
Zelfs een begin van bewijsvoering ontbreekt . Het woord schrijlings komt uit de
lucht vallen . Duidelijk in zijn formulering was hij allerminst . Niet onmiddellijk
vatte ik zijn bedoeling . Na enige tijd meende ik te begrijpen , dat hij de oevers
van de ook heden nog aanwezige landtong , die thans begrensd wordt door de
Waalseilandsgracht en het Open Havenfront tegenover de Geldersekade en de
St . Nicolaaskerk , vergeleek met de benen van een schrijlings te paard zittende
ruiter . Deze landtong zou Scray-horn hebben geheten en een scherpe hoek heb-
ben gehad , die bij de Schreierstoren lag . Met laatstvermelde bewering is het
betoog al veroordeeld ; immers de hoek of punt van de aanlanding bevond en
bevindt zich , zoals alle vroegere en latere plattegronden leren , aan het Hoofd
Merkwaardigerwijs had Meijer even te voren geschreven , dat het Kamperhoofd
met een zwaar bolwerk ' bemetseld en met ' geschut beplant ', de ' uiterste land-
punt was . Op de mijns inziens foutieve gelijkstelling van de landtong aan de
Scray-horn kom ik straks terug .
Er is me er Taalkundig kan de hypothese evenmin geaccepteerd worden .
Het middelnederlandse equivalent van schrijlings was schrydelinck , een i-woord
dat ( misschien !) slechts heel in de verte iets te maken had met de typische ei-woor-
den Screy en Scray . Weliswaar ging men omstreeks 1600 tal van i-woorden
zonder de spelling te veranderen , als ei-woorden uitspreken , maar in de tweede
helft van de vijftiende eeuw , toen de naam Screyhouck ontstond , was er van dit
proces nog geen spoor te bekennen 8
. Met nadruk dient er op gewezen dat Ver-
wijs en Verdam in hun Middelnederlandsch Woordenboek ( 1912 ) de interpretatie
van Meijer negeerden . Wel dachten ook zij bij Schreihoec ( aldus hun schrijfwijze )
aan een scherpe of schuine hoek . Over de plaats van die hoek heten zij zich niet
uit . Waarschijnlijk bestaat er , zo opperden zij , relatie met het Hoogduitse schrage . Des te meer helden de samenstellers hiertoe over , omdat zij naast de bekencle
spellingen de vorm Screychoeck hadden aangetroffen 9
.
Vermakelijk is het te zien , hoe de theorie van Meijer in de twintigste eeuw
een zelfstandig leven ging leiden . Vermoedelijk door onbekendheid met de moe-
dertekst , door verkeerd begrijpen of door vluchtig lezen gaven de schrijvers aan
7 J . ter Gouw , Geschiedenis van Amsterdam , dl . V ( 1886 ), blz . 73 ; id ., Amstelodamiana , 3e druk ( 1874 ),
blz . 131 en 175 .
Een in het najaar van 1968 gepromoveerd Neerlandicus , beoefenaar van de mediaevistiek « af des -
fro V
uwe g
n w e
ekt e
n en
' t d £ gedaChte aan f 1 "'"" 88 ta Verband met de naam Screyhouck ge^ve-
trouwen wekt . De spellingen ey en ay vond hi in deze van belang
Verwijs en Verdam , dl . VII , kol . 749 .
14