Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 230, pagina 11

meester maakt duidelijk hoezeer de kooplieden hun greep op de politiek hadden
vergroot . De Heren hadden in de voorgaande eeuw hun positie in de handel op de
Oostzee opgebouwd , waarbij zij er voor hadden gezorgd in de stad niet door een
georganiseerde middenstand of sterke gilden te worden gehinderd .
Als meerdere kooplieden-zoontjes uit de Amstelstad had Andries Boelen in
1472 aan de Universiteit van Leuven gestudeerd . Gematigdheid in hun optreden
was het kenmerk van de Hollandse regentensamenleving , wat al vrij vroeg aan de
Amstel aan het daglicht trad . In 1504 was Amsterdam bijvoorbeeld in oorlog met
de Hertog van Gelre gewikkeld . De Geldersen hadden een vloot tegen Holland in
zee gestuurd , die na een slag op de Zuiderzee werd overwonnen . Volgens de
krijgsgebruiken dier dagen stond de gevangenen de dood door verdrinking te
wachten , wanneer zij met in staat waren enig losgeld te voldoen . Een oorlogsprak-
tijk die een ieder wel bekend is van de inname van Haarlem door de Spanjaarden in
1573 , toen er 1200 a 1700 militairen werden terechtgesteld , onder wie veel solda-
ten die rug aan rug gebonden in het Spaarne werden verdronken . De vraag wat er
met de krijgsgevangenen uit de schepen moest gebeuren werd aan de toenmalige schout Jan Benningh Janszn voorgelegd , die tegen de hem gegeven adviezen in be-
paalde dat zij op vrije voeten moesten worden gesteld , mits zij een eed aflegden
geen leed op de Hollanders te zullen wreken . Dat nieuwe geluid klonk al in 1504
aan de Amstel !!
Dertig jaar later vinden wij Jan Benningh Janszn als raadsheer van het Hof van
Holland in Den Haag , waar toen veel ketters terecht moesten staan , omdat de cen-
trale regering in Brussel van mening was dat schout en schepenen van Amsterdam
maar al te vaak te hchte straffen uitdeelden . Jan Benningh Janszn weigerde dan tij-
dens die processen voor het Hof zijn stem uit te brengen , wanneer men ter cause
vanblasphemteoft quaet geloofve ymant sonde sijn lijf benemen . Het is bekend
dat Jan Benningh Janszn , nadat hij in Amsterdam schout afwas , een heel grote in-
vloed op de politiek aan de Amstel had behouden en het hoeft ons dan niet erg te
verwonderen dat zijn neef , burgemeester Cornelis Benningh ( ca . 1490-1547 ) na
de terechtstelling van een aantal anabaptisten in 1531 te Den Haag verklaarde - ' Wij sullen se nyet meer upte vleijsbanck leveren . ' Of , nog tekenender voor de tolerante
denktrant in Amsterdam , toen een andere burgemeester zich afvroeg , nadat hij
had gehoord dat de ketters voor hun executie berouw hadden getoond : ' Zijn zij
dan van God afgevallen ? Men wilde aan de Amstel niet tot vervolging van vreed-
zame burgers overgaan .
De tolerante politiek ten aanzien van andersdenkenden faalde volkomen op 10
mei 1535 , toen een aantal wederdopers een overval op het Amsterdamse Stadhuis
pleegden . De aanslag op Amsterdam was in de avonduren door een heel kleine
groep mannen uitgevoerd . Hulp die zij van buiten de stad hadden verwacht
kwam niet op tijd opdagen . Doch veel belangrijker voor het verdere verloop van
de gebeurtenissen was , dat de vreedzame anabaptisten - de voorlopers van de late-
re doopsgezinden - die in grote getale in de stad woonden hun radikale geloofsge -
16
noten niet te hulp zijn geschoten . De volgende dag werden de oproerlingen bij
daglicht overmeesterd en een ware vervolgingswoede onder de anabaptisten , die
echt niets met het oproer hadden uit te staan , was het gevolg . Een tiental arrestan-
ten kreeg de doodstraf en een nog groter aantal werd verbannen . Heel opmerkelijk
is , dat er geen enkel doodvonnis door middel van het vuur - de straf bij uitstek
voor ketters - werd voltrokken .
Wat ons hier in hoge mate interesseert - wij gaan even voorbij aan de achter-
gronden en oorzaken van het Wederdopersoproer - is de wijze waarop men in
Amsterdam op deze gebeurtenissen heeft gereageerd . De overval werd er als een
zeer ernstige verstoring van de openbare orde beoordeeld ; zelfs de bisschop der
anabaptisten -
de meest gezochte ketter in Holland - werd met het zwaard geëxe-
cuteerd , waarna zijn lichaam werd verbrand ; was dat een compromis ?
Men mag in de politiek zijn idealen hebben , maar men kan het zich niet permit-
teren te falen . Op het échec van het Wederdopersoproer volgde een buiten pro-
portie zijnde anti-propaganda tegen de zittende magistraat , welke door de stad-
houder van Holland - de centrale overheid in Brussel - werd aangewakkerd en
uiteindelijk in 1538 resulteerde in het aan de macht komen van de oligarchie der
Mr . Hendrick Dirckisten . Er waren pamfletten en brochures over het oproer ver-
schenen en men had de schilder Doove Barent in 1536 voor de vergaderzaal van de
Vroedschap een serie panelen met voorstellingen van de gebeurtenissen uit 1535
laten maken . Die schilderijen moesten daar de raden ten eeuwigen dage er aan her-
inneren , waartoe een tolerant bewind kon leiden : ontwrichting van de samenle-
ving ! Wanneer er in 1564 door ontevreden burgers een rekwest met klachten - de
zogenaamde Doleantie - bij de regering in Brussel wordt ingediend , verontschul-
digt burgemeester Mr . Hendrick Dirckszn zich voor zijn gedrag onder verwijzing
naar het oproer van 1535 . De wederdopers hadden de functie van boeman in de
politiek gekregen . Het was als het ware de kreet : ' Hannibal ante portas ' ', waarmee
men in Rome zijn burgers in tijden van gevaar placht wakker te houden . Slaan wij
de stadsbeschrijving van Pontanus uit 1611 op , dan vinden wij daar de geschiede-
nis van de zestiende eeuw in zeventig bladzijden beschreven , waarvan het Weder-
dopersoproer er liefst twintig beslaat ! Dat is wel heel veel eer voor de veertig man
die het oproer hadden veroorzaakt .
In 1551 had er al een heel andere rel aan de Amstel plaats gevonden , waarbij
liefst driehonderd vrouwen betrokken zouden zijn geweest . Dit zogenaamde
Vrouwenoproer zoekt men tevergeefs bij Pontanus . Op een late mei-avond had-
den de vrouwen onder leiding van de overwijven van het Heilig Sacramentsgilde
uit de Heilige Stede in de Kalverstraat de fundamenten van het naast de kapel in
aanbouw zijnde Stadswolhuis dichtgegooid , omdat zij in de mening verkeerden
dat het gebouw op gewijde grond van hun kapel werd neergezet . Door de stedelij-
ke overheid werd deze daad van geloofsijver niet erkend en men zat toen met het
probleem : hoe straft men driehonderd oproerige vrouwen ? De oplossing was uit-
eindelijk klassiek en eenvoudig , doordat men de vier overwijven van het gilde als
17