Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
stond uit remonstranten 1 ! De bejaarde 72-jarige Augustijn Wtenbogaert is het
makkelijkst op het regentenstuk terug te vinden , als de oude heer in het midden
achter de tafel gezeten . Dr Joan van Hartoghvelt , die met zijn 47 jaren de jongste
van dit college was , is volgens mij de links zittende regent . Jacob Willems Hooft
en Pieter Cleutrijn zijn , omdat zij beiden ongeveer zestig jaar oud waren , heel
moeilijk op dit stuk aan te geven , tenzij men aanneemt dat Pieter Cleutrijn , als
jongste verkozene , achter de tafel staat 2
.
Rembrandt's remonstrantse leerling Govert Flinck ( Kleef 1615-1660 ), die ge-
lijktijdig met Ferdinand Bol bij mr Van Rijn in de leer is geweest , heeft een groot
aantal portretten van de familie Wtenbogaert geschilderd . In de oeuvrecatalogus
van zijn werk worden er vier van de ontvanger en één van de predikant Wtenbo-
gaert genoemd . Het daar aangegeven portret van Johannes Wtenbogaert lijkt uit-
stekend op het schilderij dat Rembrandt in 1633 van de predikant heeft geschil-
derd , maar ook op het portret van hem op 80-jarige leeftijd uit 1638 door , de even-
eens remonstrantse leerling van Rembrandt , Jacob Adriaensz Backer ( Harlingen 1608-
1651 ). De portretten van de jonge Wtenbogaert , waarvan er een 1643 is ge-
dateerd , vertonen geen jongeman van 35 jaar , maar een manspersoon die een
generatie ouder is . Aangezien de herkomst van de portretten uit de familie Wtenbo -
1 De remonstrantse regenten van het Leprooshuis zijn geweest : Hendrick van Bronckhorst ( Weesp 1561-
1626 ) R 1595/1626 ; Dirck Vlack ( Gouda 1577-1624 ) R 1614/24 ; Jacob Wülemsz Hooft ( 1588-
1669 ) R 1625/54 , T 1628 , L 1638 ; Augustijn Wtenbogaert ( Utr . 1577-1655 ) R 1627/54 , T 1628 , L 1648 ;
Mr Frans van Limborch ( 1597-1664 ) R 1633/38 en 1652/59 , T 1628 , L 1631 , O 1632/33/37/38/44/45 /
48/49/52/53/56/57 . N.B . Hij studeerde in 1641 rechten te Leiden ; Philips Thijs Schrijver/Bisschop ( 1578-
1638 ) R 1635/37 , T 1628 ; Dr Jan van Hartoghvelt ( 1602-1669 ) R 1638/54 , T 1628 , L 1631 ,
O 1631/36/37/43/44/48/49 , Vroedschap 1660/69 ; Pieter Cleutrijn ( 1585/90 - ( Velsen ) na 1651 ) R 1639-
1651 , T 1628 , L 1631 , O 1631/35/36/39/40 . Hij huwde in 1612 en woonde in 1651 buiten Amster-
dam , mogelijk te Velsen waar zijn schoonzoon Francois de Vicq domicilie had ( Zie Kw Z , fol . 171 .
dd 27.9.1651 - verkoop huis Keizersgracht ( nr 73 )); Claes Baltens van der Wiele ( 1595-1672 ) R 1655 /
72 , L 1652 , O 1655/56/59/60/64/65/68/69/72 ; Reynier de Blocq ( Haarlem 1603-1666 ) R 1655/66 ,
L 1645 , O 1651/52/55/56/60/61 ; Gijsbert Pietersz van Wieringen ( Woerden 1607-1664 ) R 1660/64
L 1633 , O 1638/39/43/44/48/49/52/53/56/57/61/62 ; Pieter Adriaensz van Leeuwarden ( 1615-1667 )
R 1665/67 , L 1650 , O 1656/57/60/61/64/65 . R = regent Leprooshuis ; T = tekende 1628/30 ; L =
lidmaat rem . gem .; O = opziener rem . gem .
8 A . Blanken , Ferdinand Bol 1616-1680 , een leerling van Rembrandt , Den Haag 1976 , blz 274 , nr A 176 .
Over de regentenstukken uit 1668 voor het Leprooshuis ( nr A 180 en A 181 , blz 278-280 ) nog het
volgende : Bol schilderde na 14 juni 1667 ( begrafenis van de regent Pieter Adriaensz van Leeuwarden )
opnieuw de regenten van het Leprooshuis : Claes Baltens van de Wiele ( 1597-1672 ), Gilles Hens ( 1640-
1675 ) R 1667/75 , Gerrit Ruytenburg ( Deventer 1638-1686 ) R 1667/68 , en Anthony de Haes ( 1622-
1676 ) R 1667/76 . Nog in 1668 werd Gerrit Ruytenburg vervangen door Dirck de Vlaming van
Outshoorn ( 1624-
1679 ) R 1668/72 , zodat n.m.m . dit regentenstuk in de tweede helft van 1667 of in
de eerste helft van 1668 zal zijn geschilderd . Claes Baltens van der Wiele is als 70-jarige in zijn ouder-
wetse pak links op het stuk te herkennen , terwijl de 45-jarige Anthony de Haes 2e van rechts op het
stuk zal voorkomen . Hens en Ruytenburg zijn vanwege hun gelijke leeftijd moeilijk aan te geven .
Ik neem aan dat de regenten vóór de regentessen zijn geschilderd , want hun stuk dateert vermoe-
delijk uit 1668 . De regentessen zouden zijn : Clara Abba ( 1631-1671 ), Agatha Munter ( 1632-1687 ) en
Elisabeth van Duynen ( Den Haag c 1620-1703 ). Elisabeth van Duynen lijkt mij als oudste van het
gezelschap in het midden te zitten . Hier zij opgemerkt dat Elisabeth van Duynen de schoonmoeder
was van Gilles Hens . Interessant is dat Bol deze twee regentenstukken als pendanten kan hebben ge-
schilderd , waarvoor hij de regentenstukken van de regenten en regentessen van het Leprooshuis uit
1624 door Werner van den Valkert als voorbeeld heeft gehad .
158
gaert vaststaat en er één een ( later toegevoegd ) familiewapen Wtenbogaert heeft ,
moet hier een ander lid van de familie zijn afgebeeld . Vergelijking van deze por-
tretten met het zes jaar later door Bol geschilderde portret in het regentenstuk van
Augustijn Wtenbogaert , laat zien dat wij met dezelfde persoon te doen hebben 1 .
Het enige portret van Mr Joannes Wtenbogaert , waarvan wij zeker weten dat
het de beeltenis van de ontvanger voorstelt , is een tekening van de hand van Jan
Lievens uit 1650 . Toch lijkt het mij heel waarschijnlijk dat Joannes Wtenbogaert
en zijn vrouw Lucretia van Hoorn ( 1615-1652 ), met wie hij in 1642 was getrouwd ,
door Ferdinand Bol en Govert Flinck zullen zijn geschilderd 2
.
1 J . W . von Moltke , Govaert Flinck 1615-1660 , A'dam 1965 , nr 237 , 238 en het als Flinck
afgewezennr 78 . De predikant nr 239 .
2 Jan Vos , Alle de gedichten , A'dam 1726 , blz 305 : Op d'Afbeelding van den E . Heer Jan Uitenboogart,ontfanger & c : Wie Uitenboogart maelt , moet hem aan ' t volk doen hooren . / Zoo vindt men oordeel,trouw , beleeft-
en wakkerheidt . / De boogart van ' t vernuft behaagt de keurigst ' ooren . / Een die
volgaaven is wordt loffelyk verbreit . / Zyn zucht tot planten , eert Pomoone , ryk van vruchte '. / Zo
rustzyn kommer op zyn bloeient Kommerrust . / Wie aam wil haaien moet zyn brein op ' t landt ver-
luchte '. / De Dicht - en Schilderkunst , twee zusters , die zyn lust / Aanqueken , weeten hem het oor enoog te streelen . / Wie schrander is bemint de pennen en penseelen .
Wtenbogaert's zwager Mr Simon van Hoorn ( 1618-1667 ) werd door Flinck geportretteerd ( Moltke ,
blz 107 ).
Zijn zoon Augustijn Wtenbogaert ( 1650-1683 ) bezat de volgende portretten ( Not . G Ypleaer , N.A.A .
nr 5323 , fol . 496 e.v ., dd 30.10.1683 ): Twee contrefeytsels van des overledene vader en moeder ;
grootvader (= Augustijn Wtenbogaert ); overgrootvader van vaders zijde (= Frans Gerritsz Wten-
bogaert ( Utr . 1555-ald . 1602 )); grootvader maternel (= Jacob Claesz van Hoorn ( 1583-1624 )); oud-
oom Pieter Reael ( 1569-1643 ); twee van zijn grootvader en grootmoeder paternel (= A . Wtenbogaert )
en van zijn zusters Maria Wtenbogaert ( 1643-1680 ) en Wijntje Wtenbogaert ( 1647-1673 ).
Neef Cornells Wtenbogaert ( 1649-1710 ) bezat de volgende portretten ( Not . G . Ypelaer , N.A.A .
nr 5339 , fol . 1823-1900 , dd 4.12.1710 ): twee van Cornelis Wtenbogaert ; een van de ontvanger Wten-
bogaert ; 2 van zijn grootouders ' de oude Jan Wtenbogaert en vrouw ' ; 3 van Johan Baptista Barto-
lotti van den Heuvel ( 1664-Utr./Jutphaas 1703 ), Wijntje Wtenbogaert en hun zoon Willem Christiaen ( 1671-
1689 ).
Kleinzoon Jan van Gheel ( 1667-1757 ) had op Kommerrust 20 familieportretten hangen ( Not . A .
Bractiarius , N.A.A . nr 13514 , akte 16 , dd 31.1.1758 ).
Bovendien kwam ' het pourtrait van J . A . Uitenbogaard ontfanger van Holland door
. .' in 1799
voor in de boedel van de weduwe van G . M . van Oosten de Bruyn ( Zie : Oud-Holland 1921 , blz 60 ).
Nog even terugkerend naar Rembrandt's ets van de ontvanger Wtenbogaert uit 1639 , meen ik op te
merken dat er tussen deze prent en Rembrandt's geetste zelfportret uit dat jaar ( Bartsch 21 ) en zijn
geschilderd zelfportret uit 1640 ( Bredius nr 34 ) een nauw verband bestaat ; in het byzonder , vanwege
het antieke costuum . Ditzelfde costuum en pose komen voor op een mansportret door Ferdinand
Bol ( A . Blankert , blz 251 nr A 144 ), waar vanouds een vrouwsportret in antiek costuum als pendant
bij voor komt ( A . Blankert , blz 253 nr A 145 ). Beide portretten zijn thans in de Alte Pinakotek te
München . Dr A . Blankert meent op grond van verschillen in de compositie dat deze twee schilderijen
niet als pendants zijn geschilderd en dateert de doeken omstreeks 1648 . Het vrouwsportret is ' oor-
spronkelijk ' 1642 gedateerd geweest . Deze datering werd later met de valse Rembrandt-signatuur
verwijderd . Dr A . Bredius nam in 1911 nog aan dat de datering orgineel was .
Zou hier sprake kunnen zijn van een portret van de ontvanger Wtenbogaert ? De verwantschap met
de ets van de ontvanger door Rembrandt en de gelijkenis sluiten deze mogelijkheid niet uit . Dit
mansportret zou dan ca 1640 kunnen zijn geschilderd ( de pose kan n.m.m . teruggaan op het zelf-
portret van Rembrandt uit 1640 ). Het vrouwsportret zou er dan een paar jaar later ( 1642 ) bij ge-
schilderd kunnen zijn , nadat de ontvanger op 10 juni 1642 met Lucretia van Hoorn was getrouwd .
Een vroegere datering dan ca 1648 lijkt mij wenselijk , vanwege een zeer tijdgebonden modedetail
in het fantasiecostuum van de vrouw ; n.l . de rijgveter , waarmee het borstuk is versierd . Dit typische
modedetail heeft slechts in het begin van de veertiger jaren het modebeeld beheersd om al heel spoe-
dig te verdwijnen ( Zie : Rembrandt's portret van Agatha Bas ( Bredius nr 360 , ged . 1641 en nr 365 ,
ged . 1644 ) en voor costuum vrouw : J . v . Schorel , Magdalena ( 1529 ), Rijksmuseum ).
159
makkelijkst op het regentenstuk terug te vinden , als de oude heer in het midden
achter de tafel gezeten . Dr Joan van Hartoghvelt , die met zijn 47 jaren de jongste
van dit college was , is volgens mij de links zittende regent . Jacob Willems Hooft
en Pieter Cleutrijn zijn , omdat zij beiden ongeveer zestig jaar oud waren , heel
moeilijk op dit stuk aan te geven , tenzij men aanneemt dat Pieter Cleutrijn , als
jongste verkozene , achter de tafel staat 2
.
Rembrandt's remonstrantse leerling Govert Flinck ( Kleef 1615-1660 ), die ge-
lijktijdig met Ferdinand Bol bij mr Van Rijn in de leer is geweest , heeft een groot
aantal portretten van de familie Wtenbogaert geschilderd . In de oeuvrecatalogus
van zijn werk worden er vier van de ontvanger en één van de predikant Wtenbo-
gaert genoemd . Het daar aangegeven portret van Johannes Wtenbogaert lijkt uit-
stekend op het schilderij dat Rembrandt in 1633 van de predikant heeft geschil-
derd , maar ook op het portret van hem op 80-jarige leeftijd uit 1638 door , de even-
eens remonstrantse leerling van Rembrandt , Jacob Adriaensz Backer ( Harlingen 1608-
1651 ). De portretten van de jonge Wtenbogaert , waarvan er een 1643 is ge-
dateerd , vertonen geen jongeman van 35 jaar , maar een manspersoon die een
generatie ouder is . Aangezien de herkomst van de portretten uit de familie Wtenbo -
1 De remonstrantse regenten van het Leprooshuis zijn geweest : Hendrick van Bronckhorst ( Weesp 1561-
1626 ) R 1595/1626 ; Dirck Vlack ( Gouda 1577-1624 ) R 1614/24 ; Jacob Wülemsz Hooft ( 1588-
1669 ) R 1625/54 , T 1628 , L 1638 ; Augustijn Wtenbogaert ( Utr . 1577-1655 ) R 1627/54 , T 1628 , L 1648 ;
Mr Frans van Limborch ( 1597-1664 ) R 1633/38 en 1652/59 , T 1628 , L 1631 , O 1632/33/37/38/44/45 /
48/49/52/53/56/57 . N.B . Hij studeerde in 1641 rechten te Leiden ; Philips Thijs Schrijver/Bisschop ( 1578-
1638 ) R 1635/37 , T 1628 ; Dr Jan van Hartoghvelt ( 1602-1669 ) R 1638/54 , T 1628 , L 1631 ,
O 1631/36/37/43/44/48/49 , Vroedschap 1660/69 ; Pieter Cleutrijn ( 1585/90 - ( Velsen ) na 1651 ) R 1639-
1651 , T 1628 , L 1631 , O 1631/35/36/39/40 . Hij huwde in 1612 en woonde in 1651 buiten Amster-
dam , mogelijk te Velsen waar zijn schoonzoon Francois de Vicq domicilie had ( Zie Kw Z , fol . 171 .
dd 27.9.1651 - verkoop huis Keizersgracht ( nr 73 )); Claes Baltens van der Wiele ( 1595-1672 ) R 1655 /
72 , L 1652 , O 1655/56/59/60/64/65/68/69/72 ; Reynier de Blocq ( Haarlem 1603-1666 ) R 1655/66 ,
L 1645 , O 1651/52/55/56/60/61 ; Gijsbert Pietersz van Wieringen ( Woerden 1607-1664 ) R 1660/64
L 1633 , O 1638/39/43/44/48/49/52/53/56/57/61/62 ; Pieter Adriaensz van Leeuwarden ( 1615-1667 )
R 1665/67 , L 1650 , O 1656/57/60/61/64/65 . R = regent Leprooshuis ; T = tekende 1628/30 ; L =
lidmaat rem . gem .; O = opziener rem . gem .
8 A . Blanken , Ferdinand Bol 1616-1680 , een leerling van Rembrandt , Den Haag 1976 , blz 274 , nr A 176 .
Over de regentenstukken uit 1668 voor het Leprooshuis ( nr A 180 en A 181 , blz 278-280 ) nog het
volgende : Bol schilderde na 14 juni 1667 ( begrafenis van de regent Pieter Adriaensz van Leeuwarden )
opnieuw de regenten van het Leprooshuis : Claes Baltens van de Wiele ( 1597-1672 ), Gilles Hens ( 1640-
1675 ) R 1667/75 , Gerrit Ruytenburg ( Deventer 1638-1686 ) R 1667/68 , en Anthony de Haes ( 1622-
1676 ) R 1667/76 . Nog in 1668 werd Gerrit Ruytenburg vervangen door Dirck de Vlaming van
Outshoorn ( 1624-
1679 ) R 1668/72 , zodat n.m.m . dit regentenstuk in de tweede helft van 1667 of in
de eerste helft van 1668 zal zijn geschilderd . Claes Baltens van der Wiele is als 70-jarige in zijn ouder-
wetse pak links op het stuk te herkennen , terwijl de 45-jarige Anthony de Haes 2e van rechts op het
stuk zal voorkomen . Hens en Ruytenburg zijn vanwege hun gelijke leeftijd moeilijk aan te geven .
Ik neem aan dat de regenten vóór de regentessen zijn geschilderd , want hun stuk dateert vermoe-
delijk uit 1668 . De regentessen zouden zijn : Clara Abba ( 1631-1671 ), Agatha Munter ( 1632-1687 ) en
Elisabeth van Duynen ( Den Haag c 1620-1703 ). Elisabeth van Duynen lijkt mij als oudste van het
gezelschap in het midden te zitten . Hier zij opgemerkt dat Elisabeth van Duynen de schoonmoeder
was van Gilles Hens . Interessant is dat Bol deze twee regentenstukken als pendanten kan hebben ge-
schilderd , waarvoor hij de regentenstukken van de regenten en regentessen van het Leprooshuis uit
1624 door Werner van den Valkert als voorbeeld heeft gehad .
158
gaert vaststaat en er één een ( later toegevoegd ) familiewapen Wtenbogaert heeft ,
moet hier een ander lid van de familie zijn afgebeeld . Vergelijking van deze por-
tretten met het zes jaar later door Bol geschilderde portret in het regentenstuk van
Augustijn Wtenbogaert , laat zien dat wij met dezelfde persoon te doen hebben 1 .
Het enige portret van Mr Joannes Wtenbogaert , waarvan wij zeker weten dat
het de beeltenis van de ontvanger voorstelt , is een tekening van de hand van Jan
Lievens uit 1650 . Toch lijkt het mij heel waarschijnlijk dat Joannes Wtenbogaert
en zijn vrouw Lucretia van Hoorn ( 1615-1652 ), met wie hij in 1642 was getrouwd ,
door Ferdinand Bol en Govert Flinck zullen zijn geschilderd 2
.
1 J . W . von Moltke , Govaert Flinck 1615-1660 , A'dam 1965 , nr 237 , 238 en het als Flinck
afgewezennr 78 . De predikant nr 239 .
2 Jan Vos , Alle de gedichten , A'dam 1726 , blz 305 : Op d'Afbeelding van den E . Heer Jan Uitenboogart,ontfanger & c : Wie Uitenboogart maelt , moet hem aan ' t volk doen hooren . / Zoo vindt men oordeel,trouw , beleeft-
en wakkerheidt . / De boogart van ' t vernuft behaagt de keurigst ' ooren . / Een die
volgaaven is wordt loffelyk verbreit . / Zyn zucht tot planten , eert Pomoone , ryk van vruchte '. / Zo
rustzyn kommer op zyn bloeient Kommerrust . / Wie aam wil haaien moet zyn brein op ' t landt ver-
luchte '. / De Dicht - en Schilderkunst , twee zusters , die zyn lust / Aanqueken , weeten hem het oor enoog te streelen . / Wie schrander is bemint de pennen en penseelen .
Wtenbogaert's zwager Mr Simon van Hoorn ( 1618-1667 ) werd door Flinck geportretteerd ( Moltke ,
blz 107 ).
Zijn zoon Augustijn Wtenbogaert ( 1650-1683 ) bezat de volgende portretten ( Not . G Ypleaer , N.A.A .
nr 5323 , fol . 496 e.v ., dd 30.10.1683 ): Twee contrefeytsels van des overledene vader en moeder ;
grootvader (= Augustijn Wtenbogaert ); overgrootvader van vaders zijde (= Frans Gerritsz Wten-
bogaert ( Utr . 1555-ald . 1602 )); grootvader maternel (= Jacob Claesz van Hoorn ( 1583-1624 )); oud-
oom Pieter Reael ( 1569-1643 ); twee van zijn grootvader en grootmoeder paternel (= A . Wtenbogaert )
en van zijn zusters Maria Wtenbogaert ( 1643-1680 ) en Wijntje Wtenbogaert ( 1647-1673 ).
Neef Cornells Wtenbogaert ( 1649-1710 ) bezat de volgende portretten ( Not . G . Ypelaer , N.A.A .
nr 5339 , fol . 1823-1900 , dd 4.12.1710 ): twee van Cornelis Wtenbogaert ; een van de ontvanger Wten-
bogaert ; 2 van zijn grootouders ' de oude Jan Wtenbogaert en vrouw ' ; 3 van Johan Baptista Barto-
lotti van den Heuvel ( 1664-Utr./Jutphaas 1703 ), Wijntje Wtenbogaert en hun zoon Willem Christiaen ( 1671-
1689 ).
Kleinzoon Jan van Gheel ( 1667-1757 ) had op Kommerrust 20 familieportretten hangen ( Not . A .
Bractiarius , N.A.A . nr 13514 , akte 16 , dd 31.1.1758 ).
Bovendien kwam ' het pourtrait van J . A . Uitenbogaard ontfanger van Holland door
. .' in 1799
voor in de boedel van de weduwe van G . M . van Oosten de Bruyn ( Zie : Oud-Holland 1921 , blz 60 ).
Nog even terugkerend naar Rembrandt's ets van de ontvanger Wtenbogaert uit 1639 , meen ik op te
merken dat er tussen deze prent en Rembrandt's geetste zelfportret uit dat jaar ( Bartsch 21 ) en zijn
geschilderd zelfportret uit 1640 ( Bredius nr 34 ) een nauw verband bestaat ; in het byzonder , vanwege
het antieke costuum . Ditzelfde costuum en pose komen voor op een mansportret door Ferdinand
Bol ( A . Blankert , blz 251 nr A 144 ), waar vanouds een vrouwsportret in antiek costuum als pendant
bij voor komt ( A . Blankert , blz 253 nr A 145 ). Beide portretten zijn thans in de Alte Pinakotek te
München . Dr A . Blankert meent op grond van verschillen in de compositie dat deze twee schilderijen
niet als pendants zijn geschilderd en dateert de doeken omstreeks 1648 . Het vrouwsportret is ' oor-
spronkelijk ' 1642 gedateerd geweest . Deze datering werd later met de valse Rembrandt-signatuur
verwijderd . Dr A . Bredius nam in 1911 nog aan dat de datering orgineel was .
Zou hier sprake kunnen zijn van een portret van de ontvanger Wtenbogaert ? De verwantschap met
de ets van de ontvanger door Rembrandt en de gelijkenis sluiten deze mogelijkheid niet uit . Dit
mansportret zou dan ca 1640 kunnen zijn geschilderd ( de pose kan n.m.m . teruggaan op het zelf-
portret van Rembrandt uit 1640 ). Het vrouwsportret zou er dan een paar jaar later ( 1642 ) bij ge-
schilderd kunnen zijn , nadat de ontvanger op 10 juni 1642 met Lucretia van Hoorn was getrouwd .
Een vroegere datering dan ca 1648 lijkt mij wenselijk , vanwege een zeer tijdgebonden modedetail
in het fantasiecostuum van de vrouw ; n.l . de rijgveter , waarmee het borstuk is versierd . Dit typische
modedetail heeft slechts in het begin van de veertiger jaren het modebeeld beheersd om al heel spoe-
dig te verdwijnen ( Zie : Rembrandt's portret van Agatha Bas ( Bredius nr 360 , ged . 1641 en nr 365 ,
ged . 1644 ) en voor costuum vrouw : J . v . Schorel , Magdalena ( 1529 ), Rijksmuseum ).
159
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.